Library·Brahma-Purana·239
मुनय ऊचुः: सांख्यं योगस्य नो विप्र विशेषं वक्तुम् अर्हसि । तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं मुनिसत्तम
munaya ūcuḥ: sāṃkhyaṃ yogasya no vipra viśeṣaṃ vaktum arhasi / tava dharmajña sarvaṃ hi viditaṃ munisattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच: सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगान् योगविदुत्तमाः । वदन्ति कारणैः श्रेष्ठैः स्वपक्षोद्भवनाय वै
vyāsa uvāca: sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogān yogaviduttamāḥ / vadanti kāraṇaiḥ śreṣṭhaiḥ svapakṣodbhavanāya vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनीश्वरः कथं मुच्येद् इत्य् एवं मुनिसत्तमाः । वदन्ति कारणैः श्रेष्ठं योगं सम्यङ् मनीषिणः
anīśvaraḥ kathaṃ mucyed ity evaṃ munisattamāḥ / vadanti kāraṇaiḥ śreṣṭhaṃ yogaṃ samyaṅ manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वदन्ति कारणं वेदं सांख्यं सम्यग् द्विजातयः । विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः
vadanti kāraṇaṃ vedaṃ sāṃkhyaṃ samyag dvijātayaḥ / vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येद् इति नान्यथा । एतद् आहुर् महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्
ūrdhvaṃ sa dehāt suvyaktaṃ vimucyed iti nānyathā / etad āhur mahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् । शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं भवद्भिः शिष्टसंमतैः
svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam / śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ bhavadbhiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं हेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः । उभे चैते मते तत्त्वे समवेते द्विजोत्तमाः
pratyakṣaṃ hetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ / ubhe caite mate tattve samavete dvijottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभे चैते मते ज्ञाते मुनीन्द्राः शिष्टसंमते । अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्
ubhe caite mate jñāte munīndrāḥ śiṣṭasaṃmate / anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यं शौचं तयोर् युक्तं दया भूतेषु चानघाः । व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं त्व् असमं तयोः
tulyaṃ śaucaṃ tayor yuktaṃ dayā bhūteṣu cānaghāḥ / vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ tv asamaṃ tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनय ऊचुः: यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र महामुने । तुल्यं तद्दर्शनं कस्मात् तन् नो ब्रूहि द्विजोत्तम
munaya ūcuḥ: yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra mahāmune / tulyaṃ taddarśanaṃ kasmāt tan no brūhi dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच: रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् । योगास्थिरोदितान् दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तान्
vyāsa uvāca: rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam / yogāsthiroditān doṣān pañcaitān prāpnuvanti tān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वानिमिषाः स्थूलं जालं छित्त्वा पुनर् जलम् । प्राप्नुवन्ति तथा योगात् तत् पदं वीतकल्मषाः
yathā vānimiṣāḥ sthūlaṃ jālaṃ chittvā punar jalam / prāpnuvanti tathā yogāt tat padaṃ vītakalmaṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः । प्राप्नुयुर् विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः
tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ / prāpnuyur vimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभजानि तथा विप्रा बन्धनानि बलान्वितः । छित्त्वा योगात् परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शुभम्
lobhajāni tathā viprā bandhanāni balānvitaḥ / chittvā yogāt paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalaṃ śubham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचलास् त्व् आविला विप्रा वागुरासु तथापरे । विनश्यन्ति न संदेहस् तद्वद् योगबलाद् ऋते
acalās tv āvilā viprā vāgurāsu tathāpare / vinaśyanti na saṃdehas tadvad yogabalād ṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलहीनाश् च विप्रेन्द्रा यथा जालं गता द्विजाः । बन्धं न गच्छन्त्य् अनघा योगास् ते तु सुदुर्लभाः
balahīnāś ca viprendrā yathā jālaṃ gatā dvijāḥ / bandhaṃ na gacchanty anaghā yogās te tu sudurlabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालम् अरिंदमाः । तत्राशक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते तु बलान्विताः
yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālam ariṃdamāḥ / tatrāśaktā vipadyante mucyante tu balānvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मजैर् बन्धनैर् बद्धास् तद्वद् योगपरा द्विजाः । अबला न विमुच्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः
karmajair bandhanair baddhās tadvad yogaparā dvijāḥ / abalā na vimucyante mucyante ca balānvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पकश् च यथा विप्रा वह्निः शाम्यति दुर्बलः । आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस् तद्वद् योगबलः स्मृतः
alpakaś ca yathā viprā vahniḥ śāmyati durbalaḥ / ākrānta indhanaiḥ sthūlais tadvad yogabalaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव च तदा विप्रा वह्निर् जातबलः पुनः । समीरणगतः कृत्स्नां दहेत् क्षिप्रं महीम् इमाम्
sa eva ca tadā viprā vahnir jātabalaḥ punaḥ / samīraṇagataḥ kṛtsnāṃ dahet kṣipraṃ mahīm imām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वज्ञानबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः । अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज् जगत्
tattvajñānabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ / antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayej jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलश् च यथा विप्राः स्रोतसा ह्रियते नरः । बलहीनस् तथा योगी विषयैर् ह्रियते च सः
durbalaś ca yathā viprāḥ srotasā hriyate naraḥ / balahīnas tathā yogī viṣayair hriyate ca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव तु यथा स्रोतो विष्कम्भयति वारणः । तद्वद् योगबलं लब्ध्वा न भवेद् विषयैर् हृतः
tad eva tu yathā sroto viṣkambhayati vāraṇaḥ / tadvad yogabalaṃ labdhvā na bhaved viṣayair hṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशन्ति वा वशाद् वाथ योगाद् योगबलान्विताः । प्रजापतीन् मनून् सर्वान् महाभूतानि चेश्वराः
viśanti vā vaśād vātha yogād yogabalānvitāḥ / prajāpatīn manūn sarvān mahābhūtāni ceśvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर् भीमविक्रमः । विशन्ते तद् द्विजाः सर्वे योगस्यामिततेजसः
na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyur bhīmavikramaḥ / viśante tad dvijāḥ sarve yogasyāmitatejasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि द्विजसत्तमाः । योगं कुर्याद् बलं प्राप्य तैश् च सर्वैर् महीं चरेत्
ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni dvijasattamāḥ / yogaṃ kuryād balaṃ prāpya taiś ca sarvair mahīṃ caret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्नुयाद् विषयान् कश्चित् पुनश् चोग्रं तपश् चरेत् । संक्षिप्येच् च पुनर् विप्राः सूर्यस् तेजोगुणान् इव
prāpnuyād viṣayān kaścit punaś cograṃ tapaś caret / saṃkṣipyec ca punar viprāḥ sūryas tejoguṇān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलस्थस्य हि योगस्य बलार्थं मुनिसत्तमाः । विमोक्षप्रभवं विष्णुम् उपपन्नम् असंशयम्
balasthasya hi yogasya balārthaṃ munisattamāḥ / vimokṣaprabhavaṃ viṣṇum upapannam asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलानि योगप्रोक्तानि मयैतानि द्विजोत्तमाः । निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनर् द्विजाः
balāni yogaproktāni mayaitāni dvijottamāḥ / nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punar dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनश् च समाधाने धारणां प्रति वा द्विजाः । निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
ātmanaś ca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā dvijāḥ / nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः । युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्य् असंशयम्
apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ / yuktaḥ samyak tathā yogī mokṣaṃ prāpnoty asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहपात्रे यथा पूर्णे मन आधाय निश्चलम् । पुरुषो युक्त आरोहेत् सोपानं युक्तमानसः
snehapātre yathā pūrṇe mana ādhāya niścalam / puruṣo yukta ārohet sopānaṃ yuktamānasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तस् तथायम् आत्मानं योगं तद्वत् सुनिश्चलम् । करोत्य् अमलम् आत्मानं भास्करोपमदर्शने
muktas tathāyam ātmānaṃ yogaṃ tadvat suniścalam / karoty amalam ātmānaṃ bhāskaropamadarśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च नावं विप्रेन्द्राः कर्णधारः समाहितः । महार्णवगतां शीघ्रं नयेद् विप्रांस् तु पत्तनम्
yathā ca nāvaṃ viprendrāḥ karṇadhāraḥ samāhitaḥ / mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayed viprāṃs tu pattanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वद् आत्मसमाधानं युक्तो योगेन योगवित् । दुर्गमं स्थानम् आप्नोति हित्वा देहम् इमं द्विजाः
tadvad ātmasamādhānaṃ yukto yogena yogavit / durgamaṃ sthānam āpnoti hitvā deham imaṃ dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारथिश् च यथा युक्तः सदश्वान् सुसमाहितः । देशम् इष्टं नयत्य् आशु धन्विनं पुरुषर्षभम्
sārathiś ca yathā yuktaḥ sadaśvān susamāhitaḥ / deśam iṣṭaṃ nayaty āśu dhanvinaṃ puruṣarṣabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव च द्विजा योगी धारणासु समाहितः । प्राप्नोत्य् आशु परं स्थानं लक्ष्यमुक्त इवाशुगः
tathaiva ca dvijā yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ / prāpnoty āśu paraṃ sthānaṃ lakṣyamukta ivāśugaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविश्यात्मनि चात्मानं यो ऽवतिष्ठति सो ऽचलः । पाशं हत्वेव मीनानां पदम् आप्नोति सो ऽजरम्
āviśyātmani cātmānaṃ yo 'vatiṣṭhati so 'calaḥ / pāśaṃ hatveva mīnānāṃ padam āpnoti so 'jaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभ्यां शीर्षे च कुक्षौ च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः । दर्शने श्रवणे वापि घ्राणे चामितविक्रमः
nābhyāṃ śīrṣe ca kukṣau ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ / darśane śravaṇe vāpi ghrāṇe cāmitavikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानेष्व् एतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः । आत्मना सूक्ष्मम् आत्मानं युङ्क्ते सम्यग् द्विजोत्तमाः
sthāneṣv eteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ / ātmanā sūkṣmam ātmānaṃ yuṅkte samyag dvijottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुशीघ्रम् अचलप्रख्यं कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् । उत्तमं योगम् आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते
suśīghram acalaprakhyaṃ karma dagdhvā śubhāśubham / uttamaṃ yogam āsthāya yadīcchati vimucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनय ऊचुः: आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च सत्तम । योगी बलम् अवाप्नोति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति
munaya ūcuḥ: āhārān kīdṛśān kṛtvā kāni jitvā ca sattama / yogī balam avāpnoti tad bhavān vaktum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच: कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भो द्विजाः । स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलम् अवाप्नुयात्
vyāsa uvāca: kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bho dvijāḥ / snehānāṃ varjane yukto yogī balam avāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालं द्विजोत्तमाः । एकाहारी विशुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात्
bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālaṃ dvijottamāḥ / ekāhārī viśuddhātmā yogī balam avāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षान् मासान् ऋतूंश् चित्रान् संचरंश् च गुहास् तथा । अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलम् अवाप्नुयात्
pakṣān māsān ṛtūṃś citrān saṃcaraṃś ca guhās tathā / apaḥ pītvā payomiśrā yogī balam avāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अखण्डम् अपि वा मासं सततं मुनिसत्तमाः । उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलम् अवाप्नुयात्
akhaṇḍam api vā māsaṃ satataṃ munisattamāḥ / upoṣya samyak śuddhātmā yogī balam avāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णं वर्षम् एव च । भयं शोकं तथा स्वापं पौरुषान् विषयांस् तथा
kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇaṃ varṣam eva ca / bhayaṃ śokaṃ tathā svāpaṃ pauruṣān viṣayāṃs tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां दृष्ट्वा च भो द्विजाः । स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रां दुर्जयां मुनिसत्तमाः
aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ dṛṣṭvā ca bho dvijāḥ / sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrāṃ durjayāṃ munisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपयन्ति महात्मानं सूक्ष्मम् आत्मानम् आत्मना । वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा
dīpayanti mahātmānaṃ sūkṣmam ātmānam ātmanā / vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गस् त्व् एष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् । यः कश्चिद् व्रजति क्षिप्रं क्षेमेण मुनिपुंगवाः
durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām / yaḥ kaścid vrajati kṣipraṃ kṣemeṇa munipuṃgavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् । श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्
yathā kaścid vanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam / śvabhravat toyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभक्तम् अटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् । पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेत् तथा
abhaktam aṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham / panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatet tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगमार्गं समासाद्य यः कश्चिद् व्रजते द्विजः । क्षेमेणोपरमेन् मार्गाद् बहुदोषो ऽपि संमतः
yogamārgaṃ samāsādya yaḥ kaścid vrajate dvijaḥ / kṣemeṇoparamen mārgād bahudoṣo 'pi saṃmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु द्विजोत्तमाः । धारणा सा तु योगस्य दुर्गेयम् अकृतात्मभिः
āstheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu dvijottamāḥ / dhāraṇā sā tu yogasya durgeyam akṛtātmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमा धारणा विप्रा यान्ति वै न शुभां गतिम् । नेतृहीना यथा नावः पुरुषाणां तु वै द्विजाः
viṣamā dhāraṇā viprā yānti vai na śubhāṃ gatim / netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣāṇāṃ tu vai dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् तु तिष्ठति योगाधौ धारणासु यथाविधि । मरणं जन्मदुःखित्वं सुखित्वं स विशिष्यते
yas tu tiṣṭhati yogādhau dhāraṇāsu yathāvidhi / maraṇaṃ janmaduḥkhitvaṃ sukhitvaṃ sa viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाशास्त्रेषु नियतं नानामुनिनिषेवितम् । परं योगस्य पन्थानं निश्चितं तं द्विजातिषु
nānāśāstreṣu niyataṃ nānāmuniniṣevitam / paraṃ yogasya panthānaṃ niścitaṃ taṃ dvijātiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.