ज्ञानं महद् वै महतश् च विप्रा ब्र्प् २४०।१०५अ वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे ब्र्प् २४०।१०५ब् यच् चापि दृष्टं विधिवत् पुराणे ब्र्प् २४०।१०५च् सांख्यागतं तन् निखिलं मुनीन्द्राः ब्र्प् २४०।१०५द् यच् चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं ब्र्प् २४०।१०६अ यथार्थशास्त्रेषु विशिष्टदृष्टम् ब्र्प् २४०।१०६ब् ज्ञानं च लोके यद् इहास्ति किंचित् ब्र्प् २४०।१०६च् सांख्यागतं तच् च महामुनीन्द्राः ब्र्प् २४०।१०६द् समस्तदृष्टं परमं बलं च ब्र्प् २४०।१०७अ ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् ब्र्प् २४०।१०७ब् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव ब्र्प् २४०।१०७च् सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः ब्र्प् २४०।१०७द् विपर्ययं तस्य हितं सदैव ब्र्प् २४०।१०८अ गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन ब्र्प् २४०।१०८ब् तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः ब्र्प् २४०।१०८च् पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः ब्र्प् २४०।१०८द् हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं ब्र्प् २४०।१०९अ दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः ब्र्प् २४०।१०९ब् अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे ब्र्प् २४०।१०९च् सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे ब्र्प् २४०।१०९द् तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं ब्र्प् २४०।११०अ नाधो गतिः पापकृतां निवासः ब्र्प् २४०।११०ब् न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ब्र्प् २४०।११०च् ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः ब्र्प् २४०।११०द् सांख्यं विशालं परमं पुराणं ब्र्प् २४०।१११अ महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् ब्र्प् २४०।१११ब् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म ब्र्प् २४०।१११च् नारायणे धारयताप्रमेयम् ब्र्प् २४०।१११द् एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं ब्र्प् २४०।११२अ नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् ब्र्प् २४०।११२ब् स सर्गकाले च करोति सर्गं ब्र्प् २४०।११२च् संहारकाले च हरेत भूयः ब्र्प् २४०।११२द् मुनय ऊचुः: किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः । किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः
jñānaṃ mahad vai mahataś ca viprā BrP 240.105a vedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge BrP 240.105b yac cāpi dṛṣṭaṃ vidhivat purāṇe BrP 240.105c sāṃkhyāgataṃ tan nikhilaṃ munīndrāḥ BrP 240.105d yac cetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ BrP 240.106a yathārthaśāstreṣu viśiṣṭadṛṣṭam BrP 240.106b jñānaṃ ca loke yad ihāsti kiṃcit BrP 240.106c sāṃkhyāgataṃ tac ca mahāmunīndrāḥ BrP 240.106d samastadṛṣṭaṃ paramaṃ balaṃ ca BrP 240.107a jñānaṃ ca mokṣaś ca yathāvad uktam BrP 240.107b tapāṃsi sūkṣmāṇi ca yāni caiva BrP 240.107c sāṃkhye yathāvad vihitāni viprāḥ BrP 240.107d viparyayaṃ tasya hitaṃ sadaiva BrP 240.108a gacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena BrP 240.108b tāṃś cāpi saṃdhārya tataḥ kṛtārthāḥ BrP 240.108c patanti viprāyataneṣu bhūyaḥ BrP 240.108d hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ BrP 240.109a divaukasaś cāpi ca yogasāṃkhyāḥ BrP 240.109b ato 'dhikaṃ te 'bhiratā mahārhe BrP 240.109c sāṃkhye dvijā bho iha śiṣṭajuṣṭe BrP 240.109d teṣāṃ tu tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ BrP 240.110a nādho gatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ BrP 240.110b na vā pradhānā api te dvijātayo BrP 240.110c ye jñānam etan munayo na saktāḥ BrP 240.110d sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ BrP 240.111a mahārṇavaṃ vimalam udārakāntam BrP 240.111b kṛtsnaṃ hi sāṃkhyā munayo mahātma BrP 240.111c nārāyaṇe dhārayatāprameyam BrP 240.111d etan mayoktaṃ paramaṃ hi tattvaṃ BrP 240.112a nārāyaṇād viśvam idaṃ purāṇam BrP 240.112b sa sargakāle ca karoti sargaṃ BrP 240.112c saṃhārakāle ca hareta bhūyaḥ BrP 240.112d munaya ūcuḥ: kiṃ tad akṣaram ity uktaṃ yasmān nāvartate punaḥ / kiṃsvit tat kṣaram ity uktaṃ yasmād āvartate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने । उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव
akṣarākṣarayor vyaktiṃ pṛcchāmas tvāṃ mahāmune / upalabdhuṃ muniśreṣṭha tattvena munipuṃgava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः । ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः
tvaṃ hi jñānavidāṃ śreṣṭhaḥ procyase vedapāragaiḥ / ṛṣibhiś ca mahābhāgair yatibhiś ca mahātmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते । न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम्
tad etac chrotum icchāmas tvattaḥ sarvaṃ mahāmate / na tṛptim adhigacchāmaḥ śṛṇvanto 'mṛtam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच: अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च
vyāsa uvāca: atra vo varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam / vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् । पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्
vasiṣṭhaṃ śreṣṭham āsīnam ṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim / papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् । मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
paramātmani kuśalam adhyātmagatiniścayam / maitrāvaruṇim āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् । पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा
svacchandaṃ sukṛtaṃ caiva madhuraṃ cāpy anulbaṇam / papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करालजनक उवाच: भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् । यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः
karālajanaka uvāca: bhagavañ śrotum icchāmi paraṃ brahma sanātanam / yasmin na punarāvṛttiṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् । यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम्
yac ca tat kṣaram ity uktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat / yac cākṣaram iti proktaṃ śivaṃ kṣemam anāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठ उवाच: श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् । यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ
vasiṣṭha uvāca: śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat / yatra kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpy atha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् । दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते
yugaṃ dvādaśasāhasryaṃ kalpaṃ viddhi caturyugam / daśakalpaśatāvartam ahas tad brāhmam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते । सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम्
rātriś caitāvatī rājan yasyānte pratibudhyate / sṛjaty anantakarmāṇi mahāntaṃ bhūtam agrajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः । यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम
mūrtimantam amūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ / yatrotpattiṃ pravakṣyāmi mūlato nṛpasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् । सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
aṇimā laghimā prāptir īśānaṃ jyotir avyayam / sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति । हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः
sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati / hiraṇyagarbho bhagavān eṣa buddhir iti smṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ । सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः
mahān iti ca yogeṣu viriñcir iti cāpy atha / sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhir bahudhātmakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः । धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ / dhṛtam ekātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyam ātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः । एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना
tathaiva bahurūpatvād viśvarūpa iti śrutaḥ / eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् । अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम्
pradhānaṃ tasya saṃyogād utpannaṃ sumahat puram / ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatinamaskṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् । महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च
avyaktād vyaktim āpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam / mahāntaṃ cāpy ahaṃkāram avidyāsarga eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः । विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः
acaraś ca caraś caiva samutpannau tathaikataḥ / vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrānucintakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम्
bhūtasargam ahaṃkārāt tṛtīyaṃ viddhi pārthiva / ahaṃkāreṣu nṛpate caturthaṃ viddhi vaikṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा । शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च
vāyur jyotir athākāśam āpo 'tha pṛthivī tathā / śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् । पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत्
evaṃ yugapad utpannaṃ daśavargam asaṃśayam / pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargam arthakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् । वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇam eva ca pañcamam / vāg hastau caiva pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव
buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca / saṃbhūtānīha yugapan manasā saha pārthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते । यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः
eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiḥ pravartate / yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇās tattvadarśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् । वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे
evam etat samutpannaṃ trailokyam idam uttamam / veditavyaṃ naraśreṣṭha sadaiva narakārṇave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे । सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे
sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage / sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके । शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे
sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake / śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह । या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम्
hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha / yā ca mūrtiś ca yat kiṃcit sarvatraitan nidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः । स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ / sthānaṃ dehavatām āsīd ity evam anuśuśruma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः । अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम्
kṛtsnam etāvatas tāta kṣarate vyaktasaṃjñakaḥ / ahany ahani bhūtātmā yac cākṣara iti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् । जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम्
tatas tat kṣaram ity uktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat / jagan mohātmakaṃ cāhur avyaktād vyaktasaṃjñakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् । कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः
mahāṃś caivākṣaro nityam etat kṣaravivarjanam / kathitaṃ te mahārāja yasmān nāvartate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः । सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः
pañcaviṃśatiko 'mūrtaḥ sa nityas tattvasaṃjñakaḥ / sattvasaṃśrayaṇāt tattvaṃ sattvam āhur manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति । चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः
yad amūrtiḥ sṛjad vyaktaṃ tan mūrtim adhitiṣṭhati / caturviṃśatimo vyakto hy amūrtiḥ pañcaviṃśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् । चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान्
sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣv ātiṣṭhatātmavān / cetayaṃś cetano nityaṃ sarvamūrtir amūrtimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गप्रलयधर्मेण स सर्गप्रलयात्मकः । गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञितः
sargapralayadharmeṇa sa sargapralayātmakaḥ / gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एष महात्मा च सर्गप्रलयकोटिशः । विकुर्वाणः प्रकृतिमान् नाभिमन्येत बुद्धिमान्
evam eṣa mahātmā ca sargapralayakoṭiśaḥ / vikurvāṇaḥ prakṛtimān nābhimanyeta buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमःसत्त्वरजोयुक्तस् तासु तास्व् इह योनिषु । लीयते प्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
tamaḥsattvarajoyuktas tāsu tāsv iha yoniṣu / līyate pratibuddhatvād abuddhajanasevanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहवासनिवासत्वाद् बालो ऽहम् इति मन्यते । यो ऽहं न सो ऽहम् इत्य् उक्तो गुणान् एवानुवर्तते
sahavāsanivāsatvād bālo 'ham iti manyate / yo 'haṃ na so 'ham ity ukto guṇān evānuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते । रजसा राजसांश् चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात्
tamasā tāmasān bhāvān vividhān pratipadyate / rajasā rājasāṃś caiva sāttvikān sattvasaṃśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु । सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु
śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇy etāni trīṇi tu / sarvāṇy etāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ । सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः
tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣān atha / sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् । पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः
niṣkevalena pāpena tiryagyonim avāpnuyāt / puṇyapāpeṣu mānuṣyaṃ puṇyamātreṇa devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः । पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते
evam avyaktaviṣayaṃ mokṣam āhur manīṣiṇaḥ / pañcaviṃśatimo yo 'yaṃ jñānād eva pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.