Brahma-Purana 243

जनक उवाच: अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते । स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते

janaka uvāca: akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate / strīpuṃsayor vā saṃbandhaḥ sa vai puruṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत । ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा

ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhān dhārayaty uta / ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु

anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt / rūpaṃ nirvartayed etad evaṃ sarvāsu yoniṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम्

ratyartham atisaṃyogād anyonyaguṇasaṃśrayāt / ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा । अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātur guṇās tathā / asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम । एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते

tvaṅmāṃsaśoṇitaṃ ceti mātṛjāny anuśuśruma / evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते । वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम्

pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate / vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ । यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते

evam evābhisaṃbandhau nityaṃ prakṛtipūruṣau / yac cāpi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् । तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा

athavānantarakṛtaṃ kiṃcid eva nidarśanam / tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् । अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्

mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam / ajeyam ajaraṃ nityam atīndriyam anīśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठ उवाच: यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् । एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान्

vasiṣṭha uvāca: yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam / evam etad yathā vakṣye tattvagrāhī yathā bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः । न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर

dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ / na ca granthasya tattvajño yathātattvaṃ nareśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा

yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ / na ca granthārthatattvajñas tasya taddhāraṇaṃ vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा

bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ / yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति । यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति

granthasyārthaṃ sa pṛṣṭas tu mādṛśo vaktum arhati / yathātattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् । स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्

na yaḥ samutsukaḥ kaścid granthārthaṃ sthūlabuddhimān / sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः । लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत्

ajñātvā granthatattvāni vādaṃ yaḥ kurute naraḥ / lobhād vāpy athavā dambhāt sa pāpī narakaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः । सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि

nirṇayaṃ cāpi cchidrātmā na tad vakṣyati tattvataḥ / so 'pīhāsyārthatattvajño yasmān naivātmavān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते । यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु

tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate / yathā tattvena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्

yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyaṃ tad anugamyate / ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम्

tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca / etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān ittham āttha mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा । देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च

dravyād dravyasya nirvṛttir indriyād indriyaṃ tathā / dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः । कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः

nirindriyasya bījasya nirdravyasyāpi dehinaḥ / kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च । एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva viramanti ca / evaṃ guṇāḥ prakṛtijā jāyante na ca yānti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै

tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca / aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् । वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते

pumāṃś caivāpumāṃś caiva strīliṅgaṃ prākṛtaṃ smṛtam / vāyur eṣa pumāṃś caiva rasa ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः । यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा

aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ / yathā puṣpaphalair nityaṃ mūrtaṃ cāmūrtayas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते । पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः

evam apy anumānena sa liṅgam upalabhyate / pañcaviṃśatikas tāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः । केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते

anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśanakevalaḥ / kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣu guṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः । तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ / tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते । तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति

yadā tv eṣa guṇān etān prākṛtān abhimanyate / tadā sa guṇavān eva guṇabhedān prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः । बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात्

yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyayogaṃ ca sarvaśaḥ / budhyamānaṃ mahāprājñāḥ prabuddhaparivarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् । निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च

aprabuddhaṃ yathā vyaktaṃ svaguṇaiḥ prāhur īśvaram / nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः । सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः

prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ / sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः । बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा

yadā prabuddham avyaktam avasthātananīravaḥ / budhyamānaṃ na budhyante 'vagacchanti samaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् । बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम

etan nidarśanaṃ samyaṅ na samyag anudarśanam / budhyamānaṃ prabudhyante dvābhyāṃ pṛthag ariṃdama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते

paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam / ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते । एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम्

pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ tadā samyak pracakṣate / ekatvadarśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāsya darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् । पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः

tattvavit tattvayor eva pṛthag etan nidarśanam / pañcaviṃśatibhis tattvaṃ tattvam āhur manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः । वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम्

nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur manīṣiṇaḥ / varjyasya varjyam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करालजनक उवाच: नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम । पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम्

karālajanaka uvāca: nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad dvijasattama / paśyatas tad dhi saṃdigdham etayor vai nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ । स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः

tathā buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha / sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् । तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ

akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam / tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् । द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः

tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam / dvaṃdvaṃ caivāniruddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च । सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक्

vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca / sāṃkhyayogaṃ ca kṛtsnena buddhābuddhiṃ pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठ उवाच: हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि । योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे

vasiṣṭha uvāca: hanta te saṃpravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi / yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् । तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः

yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam / tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vidyāvido janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च । प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा

ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca / prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo mānasas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप । द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः

mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa / dvikālaṃ nopabhuñjīta śeṣaṃ bhuñjīta tatparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः । दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः

indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ / daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ । तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः

sa codanābhir matimān nātmānaṃ codayed atha / tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम । द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः

viśvātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma / dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ / pūrvarātre parārdhe ca dhārayīta mano hṛdi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर । मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः

sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara / mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः । बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते

sthāṇuvac cāpy akampyaḥ syād dāruvac cāpi niścalaḥ / buddhyā vidhividhānajñas tato yuktaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन । न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः

na śṛṇoti na cāghrāti na ca paśyati kiṃcana / na ca sparśaṃ vijānāti na ca saṃkalpate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् । तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः

na cāpi manyate kiṃcin na ca budhyeta kāṣṭhavat / tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते । निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात्

na bhāti hi yathā dīpo dīptis tadvac ca dṛśyate / niliṅgaś cādhaś cordhvaṃ ca tiryaggatim avāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते । हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः

tadā tadupapannaś ca yasmin dṛṣṭe ca kathyate / hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् । वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि

nirdhūma iva saptārcir āditya iva raśmivān / vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः । ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम्

yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ / brāhmaṇā brahmayonisthā hy ayonim amṛtātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् । सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते

tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tan mahadbhyo mahattaram / sarvatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् । महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः

buddhidravyeṇa dṛśyena manodīpena lokakṛt / mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhan na tāmasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः । विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः

tamaso dūra ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ / vimalo vimataś caiva nirliṅgo 'liṅgasaṃjñakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् । एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम्

yoga eṣa hi lokānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam / evaṃ paśyan prapaśyeta ātmānam ajaraṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया । सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम्

yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā / sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः । तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम

avyaktam āhuḥ prakhyānaṃ parāṃ prakṛtim ātmanaḥ / tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् । पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः

ahaṃkāras tu mahatas tṛtīya iti naḥ śrutam / pañcabhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyātmadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश । पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च

etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa / pañca caiva viśeṣāś ca tathā pañcendriyāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः । सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः

etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ / sāṃkhye sāṃkhyavidhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते । लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना

yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate / līyante pratilomāni gṛhyante cāntarātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः । गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा

ānulomyena jāyante līyante pratilomataḥ / guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि

sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama / ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca tathā sṛji

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः । अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम्

evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ / adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात्

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān / ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् । तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति

bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām / tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः । अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम्

adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ / adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते । अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते

kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate / avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते । क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम्

anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate / kṣetram avyakta ity uktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते । ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः

anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate / jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् । अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम्

avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram / anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्या न विद्यते । संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते

sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyā na vidyate / saṃkhyā prakurute caiva prakṛtiṃ ca pravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः । संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः

catvāriṃśac caturviṃśat pratisaṃkhyāya tattvataḥ / saṃkhyā sahasrakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः । यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः

pañcaviṃśat prabuddhātmā budhyamāna iti śrutaḥ / yadā budhyati ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः । एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत

samyagdarśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ / evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा । गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत्

samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā / guṇavattvād yathaitāni nirguṇebhyas tathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः । विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम्

na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vartate punaḥ / vidyate kṣarabhāvaś ca na parasparam avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् । ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम

paśyanty amatayo ye na samyak teṣu ca darśanam / te vyaktiṃ pratipadyante punaḥ punar ariṃdama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् । व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात्

sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt / vyaktibhūtā bhaviṣyanti vyaktasyaivānuvartanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः । य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते

sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ / ya evam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.