Library·Brahma-Purana·244
वसिष्ठ उवाच: सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम । विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः
vasiṣṭha uvāca: sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama / vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः । सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः
abhedyam āhur avyaktaṃ sargapralayadharmiṇaḥ / sargapralaya ity uktaṃ vidyāvidye ca viṃśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः । यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम्
parasparasya vidyā vai tan nibodhānupūrvaśaḥ / yathoktam ṛṣibhis tāta sāṃkhyasyātinidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam / buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः । मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते
viṣayāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ / manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ity abhicakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः । अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर
ahaṃkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ / ahaṃkāras tathā vidyā buddhir vidyā nareśvara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः । विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः
buddhyā prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaraḥ / vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः । सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः
avyaktam aparaṃ prāhur vidyā vai pañcaviṃśakaḥ / sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyajñānasya pāragaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् । तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam / tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः । अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे
vidyāvidye tu tattvena mayokte vai viśeṣataḥ / akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ । कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः
ubhāv etau kṣarāv uktau ubhāv etāv anakṣarau / kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathājñānaṃ tu jñānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ । तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः
anādinidhanāv etau ubhāv eveśvarau matau / tattvasaṃjñāv ubhāv eva procyete jñānacintakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् । तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः
sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur avyayam / tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् । अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम्
guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam / adhiṣṭhānaṃ kṣetram āhur etad vai pañcaviṃśakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् । तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते
yad antarguṇajālaṃ tu tad vyaktātmani saṃkṣipet / tad ahaṃ tad guṇais tais tu pañcaviṃśe vilīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् । क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते
guṇā guṇeṣu līyante tad ekā prakṛtir bhavet / kṣetrajño 'pi tadā tāvat kṣetrajñaḥ saṃpraṇīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता । निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात्
yadākṣaraṃ prakṛtir yaṃ gacchate guṇasaṃjñitā / nirguṇatvaṃ ca vai dehe guṇeṣu parivartanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् । प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt / prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ । प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः
kṣaro bhavaty eṣa yadā guṇavatī guṇeṣv atha / prakṛtiṃ tv atha jānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् । अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान्
tathā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt / anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् । प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते
tadaiṣo 'vyathatām eti na ca miśratvam āvrajet / prakṛtyā caiṣa rājendra miśro 'nyo 'nyasya dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते । पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत्
yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate / paśyate ca paraṃ paśyaṃs tadā paśyan nu saṃsṛjet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः । यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम्
kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālanimajjanaḥ / yathā matsyo hy abhijñānād anuvartitavāñ jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् । मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह
aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam / matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते । आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम्
matsyo 'nyatvam athājñānād udakān nābhimanyate / ātmānaṃ tad avajñānād anyaṃ caiva na vedmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः । अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम्
mamāstu dhik kubuddhasya yo 'haṃ magna imaṃ punaḥ / anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् । साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम्
ayam anubhaved bandhur anena saha me kṣayam / sāmyam ekatvatāṃ yāto yādṛśas tādṛśas tv aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै । अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai / ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् । संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम्
yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān / saṃsargād atisaṃsargāt sthitaḥ kālam imaṃ tv aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् । उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे
so 'ham evaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān / uttamādhamamadhyānāṃ tām ahaṃ katham āvase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् । गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव
samānamāyayā ceha sahavāsam ahaṃ katham / gacchāmy abuddhabhāvatvād ihedānīṃ sthiro bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् । वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etaṃ vivañcanāt / vañcito hy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम । यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः
na tat tadaparāddhaṃ syād aparādho hy ayaṃ mama / yo 'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् । अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
tato 'smin bahurūpo 'tha sthito mūrtir amūrtimān / amūrtiś cāpy amūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु । निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च
prakṛtyā ca tayā tena tāsu tāsv iha yoniṣu / nirmamasya mamatvena vikṛtaṃ tāsu tāsu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा । समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया
yoniṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā / samatā na mayā kācid ahaṃkāre kṛtā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् । इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā so 'yaṃ bhūyo yunakti mām / idānīm avabuddho 'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् । अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
mamatvaṃ manasā nityam ahaṃkārakṛtātmakam / apalagnām imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा । क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā / kṣemaṃ mama sahānena naivaikam anayā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् । अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम्
evaṃ paramasaṃbodhāt pañcaviṃśo 'nubuddhavān / akṣaratvaṃ nigacchati tyaktvā kṣaram anāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā / nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् । मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam / mayeha jñānasaṃpannaṃ yathā śrutinidarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा । प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम्
niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ tathā / pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् । यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत्
sāṃkhyayogo mayā proktaḥ śāstradvayanidarśanāt / yad eva sāṃkhyaśāstroktaṃ yogadarśanam eva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते । विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया
prabodhanaparaṃ jñānaṃ sāṃkhyānām avanīpate / vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः । अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम्
bṛhac caivam idaṃ śāstram ity āhur viduṣo janāḥ / asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punarbhavapuraḥsaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप । सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम्
pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ paṭhyate ca narādhipa / sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvad anuvarṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः । बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम्
buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ / budhyamānaṃ ca buddhatvaṃ prāhur yoganidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.