Library·Brahma-Purana·245
वसिष्ठ उवाच: अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तम् इमं गुणनिधिं सदा । गुणानां धार्यतां तत्त्वं सृजत्य् आक्षिपते तथा
vasiṣṭha uvāca: aprabuddham athāvyaktam imaṃ guṇanidhiṃ sadā / guṇānāṃ dhāryatāṃ tattvaṃ sṛjaty ākṣipate tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजो हि क्रीडया भूप विक्रियां प्राप्त इत्य् उत । आत्मानं बहुधा कृत्वा नानेव प्रतिचक्षते
ajo hi krīḍayā bhūpa vikriyāṃ prāpta ity uta / ātmānaṃ bahudhā kṛtvā nāneva praticakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् एवं विकुर्वाणो बुध्यमानो न बुध्यते । गुणान् आचरते ह्य् एष सृजत्य् आक्षिपते तथा
etad evaṃ vikurvāṇo budhyamāno na budhyate / guṇān ācarate hy eṣa sṛjaty ākṣipate tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तबोधनाच् चैव बुध्यमानं वदन्त्य् अपि । न त्व् एवं बुध्यते ऽव्यक्तं सगुणं तात निर्गुणम्
avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty api / na tv evaṃ budhyate 'vyaktaṃ saguṇaṃ tāta nirguṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचित् त्व् एव खल्व् एतत् तद् आहुः प्रतिबुद्धकम् । बुध्यते यदि चाव्यक्तम् एतद् वै पञ्चविंशकम्
kadācit tv eva khalv etat tad āhuḥ pratibuddhakam / budhyate yadi cāvyaktam etad vai pañcaviṃśakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुध्यमानो भवत्य् एष ममात्मक इति श्रुतः । अन्योन्यप्रतिबुद्धेन वदन्त्य् अव्यक्तम् अच्युतम्
budhyamāno bhavaty eṣa mamātmaka iti śrutaḥ / anyonyapratibuddhena vadanty avyaktam acyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तबोधनाच् चैव बुध्यमानं वदन्त्य् उत । पञ्चविंशं महात्मानं न चासाव् अपि बुध्यते
avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty uta / pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāv api budhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्विंशं विमलं बुद्धम् अप्रमेयं सनातनम् । सततं पञ्चविंशं तु चतुर्विंशं विबुध्यते
ṣaḍviṃśaṃ vimalaṃ buddham aprameyaṃ sanātanam / satataṃ pañcaviṃśaṃ tu caturviṃśaṃ vibudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यादृश्ये ह्य् अनुगत- तत्स्वभावे महाद्युते । अव्यक्तं चैव तद् ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्
dṛśyādṛśye hy anugata- tatsvabhāve mahādyute / avyaktaṃ caiva tad brahma budhyate tāta kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चविंशं चतुर्विंशम् आत्मानम् अनुपश्यति । बुध्यमानो यदात्मानम् अन्यो ऽहम् इति मन्यते
pañcaviṃśaṃ caturviṃśam ātmānam anupaśyati / budhyamāno yadātmānam anyo 'ham iti manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा प्रकृतिमान् एष भवत्य् अव्यक्तलोचनः । बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाम् अमलां यथा
tadā prakṛtimān eṣa bhavaty avyaktalocanaḥ / budhyate ca parāṃ buddhiṃ viśuddhām amalāṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्विंशं राजशार्दूल तदा बुद्धः कृतो व्रजेत् । ततस् त्यजति सो ऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम्
ṣaḍviṃśaṃ rājaśārdūla tadā buddhaḥ kṛto vrajet / tatas tyajati so 'vyaktaṃ sargapralayadharmiṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गुणां प्रकृतिं वेद गुणयुक्ताम् अचेतनाम् । ततः केवलधर्मासौ भवत्य् अव्यक्तदर्शनात्
nirguṇāṃ prakṛtiṃ veda guṇayuktām acetanām / tataḥ kevaladharmāsau bhavaty avyaktadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलेन समागम्य विमुक्तात्मानम् आप्नुयात् । एतत् तु तत्त्वम् इत्य् आहुर् निस्तत्त्वम् अजरामरम्
kevalena samāgamya vimuktātmānam āpnuyāt / etat tu tattvam ity āhur nistattvam ajarāmaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वसंश्रवणाद् एव तत्त्वज्ञो जायते नृप । पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः
tattvasaṃśravaṇād eva tattvajño jāyate nṛpa / pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैव तत्त्ववांस् तात संसारेषु निमज्जति । एषाम् उपैति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुध्यस्व लक्षणम्
na caiva tattvavāṃs tāta saṃsāreṣu nimajjati / eṣām upaiti tattvaṃ hi kṣipraṃ budhyasva lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्विंशो ऽयम् इति प्राज्ञो गृह्यमाणो ऽजरामरः । केवलेन बलेनैव समतां यात्य् असंशयम्
ṣaḍviṃśo 'yam iti prājño gṛhyamāṇo 'jarāmaraḥ / kevalena balenaiva samatāṃ yāty asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ऽप्य् अबुद्धिमान् । एतन् नानात्वम् इत्य् उक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्
ṣaḍviṃśena prabuddhena budhyamāno 'py abuddhimān / etan nānātvam ity uktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह । एकत्वं वै भवेत् तस्य यदा बुद्ध्यानुबुध्यते
cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ha / ekatvaṃ vai bhavet tasya yadā buddhyānubudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुध्यमानेन बुद्धेन समतां याति मैथिल । सङ्गधर्मा भवत्य् एष निःसङ्गात्मा नराधिप
budhyamānena buddhena samatāṃ yāti maithila / saṅgadharmā bhavaty eṣa niḥsaṅgātmā narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसङ्गात्मानम् आसाद्य षड्विंशं कर्मजं विदुः । विभुस् त्यजति चाव्यक्तं यदा त्व् एतद् विबुध्यते
niḥsaṅgātmānam āsādya ṣaḍviṃśaṃ karmajaṃ viduḥ / vibhus tyajati cāvyaktaṃ yadā tv etad vibudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विंशम् अगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् । एष ह्य् अप्रतिबुद्धश् च बुध्यमानस् तु ते ऽनघ
caturviṃśam agādhaṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt / eṣa hy apratibuddhaś ca budhyamānas tu te 'nagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तो बुद्धश् च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् । मशकोदुम्बरे यद्वद् अन्यत्वं तद्वद् एतयोः
ukto buddhaś ca tattvena yathāśrutinidarśanāt / maśakodumbare yadvad anyatvaṃ tadvad etayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्योदके यथा तद्वद् अन्यत्वम् उपलभ्यते । एवम् एव च गन्तव्यं नानात्वैकत्वम् एतयोः
matsyodake yathā tadvad anyatvam upalabhyate / evam eva ca gantavyaṃ nānātvaikatvam etayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावन् मोक्ष इत्य् उक्तो ज्ञानविज्ञानसंज्ञितः । पञ्चविंशतिकस्याशु यो ऽयं देहे प्रवर्तते
etāvan mokṣa ity ukto jñānavijñānasaṃjñitaḥ / pañcaviṃśatikasyāśu yo 'yaṃ dehe pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष मोक्षयितव्यैति प्राहुर् अव्यक्तगोचरात् । सो ऽयम् एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः
eṣa mokṣayitavyaiti prāhur avyaktagocarāt / so 'yam evaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परश् च परधर्मा च भवत्य् एव समेत्य वै । विशुद्धधर्मा शुद्धेन नाशुद्धेन च बुद्धिमान्
paraś ca paradharmā ca bhavaty eva sametya vai / viśuddhadharmā śuddhena nāśuddhena ca buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमुक्तधर्मा बुद्धेन समेत्य पुरुषर्षभ । वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्य् अथ
vimuktadharmā buddhena sametya puruṣarṣabha / viyogadharmiṇā caiva vimuktātmā bhavaty atha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमोक्षिणा विमोक्षश् च समेत्येह तथा भवेत् । शुचिकर्मा शुचिश् चैव भवत्य् अमितबुद्धिमान्
vimokṣiṇā vimokṣaś ca sametyeha tathā bhavet / śucikarmā śuciś caiva bhavaty amitabuddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना । केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै । स्वतन्त्रश् च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वम् अवाप्यते
vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā / kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai / svatantraś ca svatantreṇa svatantratvam avāpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधित्समानाय निबोधकारकं ब्र्प् २४५।३२च् प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ब्र्प् २४५।३२द् न देयम् एतच् च यथानृतात्मने ब्र्प् २४५।३३अ शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये ब्र्प् २४५।३३ब् न पण्डितज्ञानपरोपतापिने ब्र्प् २४५।३३च् देयं तथा शिष्यविबोधनाय ब्र्प् २४५।३३द् श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय ब्र्प् २४५।३४अ परापवादाद् विरताय नित्यम् ब्र्प् २४५।३४ब् विशुद्धयोगाय बुधाय चैव ब्र्प् २४५।३४च् कृपावते ऽथ क्षमिणे हिताय ब्र्प् २४५।३४द् विविक्तशीलाय विधिप्रियाय ब्र्प् २४५।३५अ विवादहीनाय बहुश्रुताय ब्र्प् २४५।३५ब् विनीतवेशाय नहैतुकात्मने ब्र्प् २४५।३५च् सदैव गुह्यं त्व् इदम् एव देयम् ब्र्प् २४५।३५द् एतैर् गुणैर् हीनतमे न देयम् ब्र्प् २४५।३६अ एतत् परं ब्रह्म विशुद्धम् आहुः ब्र्प् २४५।३६ब् न श्रेयसे योक्ष्यति तादृशे कृतं ब्र्प् २४५।३६च् धर्मप्रवक्तारम् अपात्रदानात् ब्र्प् २४५।३६द् पृथ्वीम् इमां वा यदि रत्नपूर्णां ब्र्प् २४५।३७अ दद्याद् अदेयं त्व् इदम् अव्रताय ब्र्प् २४५।३७ब् जितेन्द्रियाय प्रयताय देयं ब्र्प् २४५।३७च् देयं परं तत्त्वविदे नरेन्द्र ब्र्प् २४५।३७द् कराल मा ते भयम् अस्ति किंचिद् ब्र्प् २४५।३८अ एतच् छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य ब्र्प् २४५।३८ब् यथावद् उक्तं परमं पवित्रं ब्र्प् २४५।३८च् विशोकम् अत्यन्तम् अनादिमध्यम् ब्र्प् २४५।३८द् अगाधम् एतद् अजरामरं च ब्र्प् २४५।३९अ निरामयं वीतभयं शिवं च ब्र्प् २४५।३९ब् समीक्ष्य मोहं परवादसंज्ञम् ब्र्प् २४५।३९च् एतस्य तत्त्वार्थम् इमं विदित्वा ब्र्प् २४५।३९द् अवाप्तम् एतद् धि पुरा सनातनाद् ब्र्प् २४५।४०अ धिरण्यगर्भाद् धि ततो नराधिप ब्र्प् २४५।४०ब् प्रसाद्य यत्नेन तम् उग्रतेजसं ब्र्प् २४५।४०च् सनातनं ब्रह्म यथा त्वयैतत् ब्र्प् २४५।४०द् पृष्टस् त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र ब्र्प् २४५।४१अ तथा मयेदं त्वयि नोक्तम् अन्यत् ब्र्प् २४५।४१ब् यथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र ब्र्प् २४५।४१च् महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम् ब्र्प् २४५।४१द् व्यास उवाच: एतद् उक्तं परं ब्रह्म यस्मान् नावर्तते पुनः । पञ्चविंशं मुनिश्रेष्ठा वसिष्ठेन यथा पुरा
vidhitsamānāya nibodhakārakaṃ BrP 245.32c prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam BrP 245.32d na deyam etac ca yathānṛtātmane BrP 245.33a śaṭhāya klībāya na jihmabuddhaye BrP 245.33b na paṇḍitajñānaparopatāpine BrP 245.33c deyaṃ tathā śiṣyavibodhanāya BrP 245.33d śraddhānvitāyātha guṇānvitāya BrP 245.34a parāpavādād viratāya nityam BrP 245.34b viśuddhayogāya budhāya caiva BrP 245.34c kṛpāvate 'tha kṣamiṇe hitāya BrP 245.34d viviktaśīlāya vidhipriyāya BrP 245.35a vivādahīnāya bahuśrutāya BrP 245.35b vinītaveśāya nahaitukātmane BrP 245.35c sadaiva guhyaṃ tv idam eva deyam BrP 245.35d etair guṇair hīnatame na deyam BrP 245.36a etat paraṃ brahma viśuddham āhuḥ BrP 245.36b na śreyase yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ BrP 245.36c dharmapravaktāram apātradānāt BrP 245.36d pṛthvīm imāṃ vā yadi ratnapūrṇāṃ BrP 245.37a dadyād adeyaṃ tv idam avratāya BrP 245.37b jitendriyāya prayatāya deyaṃ BrP 245.37c deyaṃ paraṃ tattvavide narendra BrP 245.37d karāla mā te bhayam asti kiṃcid BrP 245.38a etac chrutaṃ brahma paraṃ tvayādya BrP 245.38b yathāvad uktaṃ paramaṃ pavitraṃ BrP 245.38c viśokam atyantam anādimadhyam BrP 245.38d agādham etad ajarāmaraṃ ca BrP 245.39a nirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca BrP 245.39b samīkṣya mohaṃ paravādasaṃjñam BrP 245.39c etasya tattvārtham imaṃ viditvā BrP 245.39d avāptam etad dhi purā sanātanād BrP 245.40a dhiraṇyagarbhād dhi tato narādhipa BrP 245.40b prasādya yatnena tam ugratejasaṃ BrP 245.40c sanātanaṃ brahma yathā tvayaitat BrP 245.40d pṛṣṭas tvayā cāsmi yathā narendra BrP 245.41a tathā mayedaṃ tvayi noktam anyat BrP 245.41b yathāvāptaṃ brahmaṇo me narendra BrP 245.41c mahājñānaṃ mokṣavidāṃ parāyaṇam BrP 245.41d vyāsa uvāca: etad uktaṃ paraṃ brahma yasmān nāvartate punaḥ / pañcaviṃśaṃ muniśreṣṭhā vasiṣṭhena yathā purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरावृत्तिम् आप्नोति परमं ज्ञानम् अव्ययम् । नाति बुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानो ऽजरामरम्
punarāvṛttim āpnoti paramaṃ jñānam avyayam / nāti budhyati tattvena budhyamāno 'jarāmaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतन् निःश्रेयसकरं ज्ञानं भोः परमं मया । कथितं तत्त्वतो विप्राः श्रुत्वा देवर्षितो द्विजाः
etan niḥśreyasakaraṃ jñānaṃ bhoḥ paramaṃ mayā / kathitaṃ tattvato viprāḥ śrutvā devarṣito dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्यगर्भाद् ऋषिणा वसिष्ठेन समाहृतम् । वसिष्ठाद् ऋषिशार्दूलो नारदो ऽवाप्तवान् इदम्
hiraṇyagarbhād ṛṣiṇā vasiṣṭhena samāhṛtam / vasiṣṭhād ṛṣiśārdūlo nārado 'vāptavān idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदाद् विदितं मह्यम् एतद् उक्तं सनातनम् । मा शुचध्वं मुनिश्रेष्ठाः श्रुत्वैतत् परमं पदम्
nāradād viditaṃ mahyam etad uktaṃ sanātanam / mā śucadhvaṃ muniśreṣṭhāḥ śrutvaitat paramaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन क्षराक्षरे भिन्ने न भयं तस्य विद्यते । विद्यते तु भयं यस्य यो नैनं वेत्ति तत्त्वतः
yena kṣarākṣare bhinne na bhayaṃ tasya vidyate / vidyate tu bhayaṃ yasya yo nainaṃ vetti tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविज्ञानाच् च मूढात्मा पुनः पुनर् उपद्रवान् । प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्य् उपाश्नुते
avijñānāc ca mūḍhātmā punaḥ punar upadravān / pretya jātisahasrāṇi maraṇāntāny upāśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवलोकं तथा तिर्यङ् मानुष्यम् अपि चाश्नुते । यदि वा मुच्यते वापि तस्माद् अज्ञानसागरात्
devalokaṃ tathā tiryaṅ mānuṣyam api cāśnute / yadi vā mucyate vāpi tasmād ajñānasāgarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानसागरे घोरे ह्य् अव्यक्तागाध उच्यते । अहन्य् अहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भो द्विजाः
ajñānasāgare ghore hy avyaktāgādha ucyate / ahany ahani majjanti yatra bhūtāni bho dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् अगाधाद् अव्यक्ताद् उपक्षीणात् सनातनात् । तस्माद् यूयं विरजस्का वितमस्काश् च भो द्विजाः
tasmād agādhād avyaktād upakṣīṇāt sanātanāt / tasmād yūyaṃ virajaskā vitamaskāś ca bho dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं मया मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् । कथितं परमं मोक्षं यं ज्ञात्वा न निवर्तते
evaṃ mayā muniśreṣṭhāḥ sārāt sārataraṃ param / kathitaṃ paramaṃ mokṣaṃ yaṃ jñātvā na nivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न नास्तिकाय दातव्यं नाभक्ताय कदाचन । न दुष्टमतये विप्रा न श्रद्धाविमुखाय च
na nāstikāya dātavyaṃ nābhaktāya kadācana / na duṣṭamataye viprā na śraddhāvimukhāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.