Brhaspati-Smrti, Vyavahara 1.19

क्रयविक्रयानुशये विधिर् एष प्रदर्शितः । ग्रामक्षेत्रगृहादीनां सीमावादं निबोधत

krayavikrayānuśaye vidhir eṣa pradarśitaḥ / grāmakṣetragṛhādīnāṃ sīmāvādaṃ nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीमावृक्षांश् च कुर्वीरन् न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् । शाल्मलीशालता[डां? लां]श् च क्षीरिणश् चैव पादपान्

sīmāvṛkṣāṃś ca kurvīran nyagrodhāśvatthakiṃśukān / śālmalīśālatā[ḍāṃ? lāṃ]ś ca kṣīriṇaś caiva pādapān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मान् वेणूंश् च विविधाञ् शमीवल्लीस्थलानि च । शरान् कुब्जकगुल्मांश् च तथा सीमा न नश्यति

gulmān veṇūṃś ca vividhāñ śamīvallīsthalāni ca / śarān kubjakagulmāṃś ca tathā sīmā na naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तडागान्य् उदपानानि ॥त् प्रस्रवणानि च । सीमासन्धिषु कार्याणि देवतायतनानि च

taḍāgāny udapānāni ..t prasravaṇāni ca / sīmāsandhiṣu kāryāṇi devatāyatanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा क्षेत्रं दत्त्वा चातुर्वैद्यवणिग्वारिकसर्वग्रामीण तन्महत्तरस्वामिपुरुषाधिष्ठितं परिच्छिन्द्यात्

rājā kṣetraṃ dattvā cāturvaidyavaṇigvārikasarvagrāmīṇa tanmahattarasvāmipuruṣādhiṣṭhitaṃ paricchindyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि शूद्रो नेता स्यात् तं क्लैब्येनालंकारेण अलंकृत्य शवभस्मना मुखं विलिप्याग्रेयस्य पशोः शोणितेनोरसि पञ्चाङ्गुलानि कृत्वा ग्रीवायाम् अन्त्राणि प्रतिमुच्य स्व्येन पाणिना सीमालोष्टं मूर्ध्नि धारयेत्

yadi śūdro netā syāt taṃ klaibyenālaṃkāreṇa alaṃkṛtya śavabhasmanā mukhaṃ vilipyāgreyasya paśoḥ śoṇitenorasi pañcāṅgulāni kṛtvā grīvāyām antrāṇi pratimucya svyena pāṇinā sīmāloṣṭaṃ mūrdhni dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेशकाले कर्तव्यः सीमाबन्धविनिश्चयः । प्रकाशोपांशुचिह्नैश् च लक्षितः संशयापहः

niveśakāle kartavyaḥ sīmābandhaviniścayaḥ / prakāśopāṃśucihnaiś ca lakṣitaḥ saṃśayāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनश्वराणि द्रव्याणि प्रकृत्यैवाविरोधतः । वापीकूपतडागानि चैत्यारामसुरालयाः

anaśvarāṇi dravyāṇi prakṛtyaivāvirodhataḥ / vāpīkūpataḍāgāni caityārāmasurālayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थलनिम्ननदीस्रोतः शरगुल्मनगादयः । प्रकाशचिह्नान्य् एतानि सीमायां कारयेत् सदा

sthalanimnanadīsrotaḥ śaragulmanagādayaḥ / prakāśacihnāny etāni sīmāyāṃ kārayet sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि संशय एव स्याल् लिङ्गानाम् अपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्याद् विवादे सीमनिश्चयः

yadi saṃśaya eva syāl liṅgānām api darśane / sākṣipratyaya eva syād vivāde sīmaniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्ष्यभावे च चत्वारो ग्रामसीमान्तवासिनः । सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसंनिधौ

sākṣyabhāve ca catvāro grāmasīmāntavāsinaḥ / sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ prayatā rājasaṃnidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामन्तानाम् अभावे तु मौलानां सीमसाक्षिणाम् । इमान् अप्य् अनुयुञ्जीत पुरुषान् वनगोचरान्

sāmantānām abhāve tu maulānāṃ sīmasākṣiṇām / imān apy anuyuñjīta puruṣān vanagocarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधाञ् शाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् । व्यालग्राहान् उञ्छवृत्तीन् अन्यांश् च वनगोचरान्

vyādhāñ śākunikān gopān kaivartān mūlakhānakān / vyālagrāhān uñchavṛttīn anyāṃś ca vanagocarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते पृष्टास् तु यथा ब्रूयुः सीमासन्धिषु लक्षणम् । तत् तथा स्थापयेत् राजा धर्मेण ग्रामयोर् द्वयोः

te pṛṣṭās tu yathā brūyuḥ sīmāsandhiṣu lakṣaṇam / tat tathā sthāpayet rājā dharmeṇa grāmayor dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोभिस् ते गृहीत्वोर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः । सुकृतैः शापिताः स्वैः स्वैः ब्रूयुस् ते तु समंजसम्

śirobhis te gṛhītvorvīṃ sragviṇo raktavāsasaḥ / sukṛtaiḥ śāpitāḥ svaiḥ svaiḥ brūyus te tu samaṃjasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निबध्नीयात् तथा सीमां सवींस् तांश् चैव नामतः । प्रकाशचिह्नान्य् एतानि सीमायां कारयेत् सदा

nibadhnīyāt tathā sīmāṃ savīṃs tāṃś caiva nāmataḥ / prakāśacihnāny etāni sīmāyāṃ kārayet sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहितानि तथान्यानि यानि भूमिर् न भक्षयेत् । उपच्छत्रानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत्

nihitāni tathānyāni yāni bhūmir na bhakṣayet / upacchatrāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीमाज्ञाने तृनं वीक्ष्य लोके नित्यविपर्ययम् । श्मशानो ऽस्थीनि गोबालास् तथा भस्मकपालिकाः

sīmājñāne tṛnaṃ vīkṣya loke nityaviparyayam / śmaśāno 'sthīni gobālās tathā bhasmakapālikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करीषम् इष्टकाङ्गार- शर्करा बालुकांस् तथा । तानि सन्धिषु सीमाया अप्रकाशानि कारयेत्

karīṣam iṣṭakāṅgāra- śarkarā bālukāṃs tathā / tāni sandhiṣu sīmāyā aprakāśāni kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करीषास्थितुषाङ्गार- शर्कराश्मकपालिकाः । सिकतेष्टकगोबाल- कार्पासास्थीनि भस्म च

karīṣāsthituṣāṅgāra- śarkarāśmakapālikāḥ / sikateṣṭakagobāla- kārpāsāsthīni bhasma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पौगण्डबालानां प्रयत्नेन प्रदर्शयेत्

tataḥ paugaṇḍabālānāṃ prayatnena pradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वार्धके च शिशूनां ते दर्शयेयुस् तथैव च । एवं परंपराज्ञाने सीमाभ्रान्तिर् न जायते

vārdhake ca śiśūnāṃ te darśayeyus tathaiva ca / evaṃ paraṃparājñāne sīmābhrāntir na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुते दानहरणं भाग्याभाग्यवशान् नृणाम् । एकत्र कूलपातं तु भूमेर् अन्यत्र संस्थितिः

kurute dānaharaṇaṃ bhāgyābhāgyavaśān nṛṇām / ekatra kūlapātaṃ tu bhūmer anyatra saṃsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीतीरं प्रकुरुते तस्यैतां न विचालयेत् । क्षेत्रं ससस्यम् उल्लङ्घ्य भूमिश् च्छिन्ना यदा भवेत्

nadītīraṃ prakurute tasyaitāṃ na vicālayet / kṣetraṃ sasasyam ullaṅghya bhūmiś cchinnā yadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीस्रोतःप्रवाहेण क्षेत्रस्वामी लभेत ताम् । या राज्ञा क्रोधलोभेन बलान् न्यायेन वा हृता

nadīsrotaḥpravāheṇa kṣetrasvāmī labheta tām / yā rājñā krodhalobhena balān nyāyena vā hṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहक्षेत्रविवादेषु सामन्तेभ्यो विनिर्णयः । नगरग्रामगणिनो ये च वृद्धतमा नराः

gṛhakṣetravivādeṣu sāmantebhyo vinirṇayaḥ / nagaragrāmagaṇino ye ca vṛddhatamā narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीनाशशिल्पिभृतका गोपव्याधोञ्छजीविनः । मूलखानककैवर्त- कुल्या भेदकबाधकाः

kīnāśaśilpibhṛtakā gopavyādhoñchajīvinaḥ / mūlakhānakakaivarta- kulyā bhedakabādhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमं च प्रमाणं च भोगं कामं च नाम च । भूभागलक्षणं चैव ये विदुस् ते ऽत्र साक्षिणः

āgamaṃ ca pramāṇaṃ ca bhogaṃ kāmaṃ ca nāma ca / bhūbhāgalakṣaṇaṃ caiva ye vidus te 'tra sākṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदत्तान्यस्य तुष्टेन न सा सिद्धिम् अवाप्नुयात् । [या राज्ञा क्रोधलोभेन छलान् न्यायेन वा हृता]

pradattānyasya tuṣṭena na sā siddhim avāpnuyāt / [yā rājñā krodhalobhena chalān nyāyena vā hṛtā]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणरहितां भूमिं भुञ्जतो यस्य या हृता । गुणाधिकस्य दत्ता वा तस्य तां नैव चालयेत्

pramāṇarahitāṃ bhūmiṃ bhuñjato yasya yā hṛtā / guṇādhikasya dattā vā tasya tāṃ naiva cālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शापथैः शापिताः स्वैः स्वैः ब्रूयुः सीम्नि विनिश्चयम् । दर्शयेयुर् निधानानि तत् प्रमाणम् इति स्थितिः

śāpathaiḥ śāpitāḥ svaiḥ svaiḥ brūyuḥ sīmni viniścayam / darśayeyur nidhānāni tat pramāṇam iti sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्येन शापयेद् विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः [=म्न् ८।११३अ]

satyena śāpayed vipraṃ kṣatriyaṃ vāhanāyudhaiḥ [=Mn 8.113a]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातृचिह्नैर् विना साधुर् एको ऽप्य् उभयसंमतः । रक्तमाल्याम्बरधरो मृदम् आदाय मूर्धनि

jñātṛcihnair vinā sādhur eko 'py ubhayasaṃmataḥ / raktamālyāmbaradharo mṛdam ādāya mūrdhani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यव्रतः सोपवासः सीमान्तं दर्शयेन् नरः

satyavrataḥ sopavāsaḥ sīmāntaṃ darśayen naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[सर्वे च ते पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यम् असाहसम्]

[sarve ca te pṛthagdaṇḍyā rājñā madhyam asāhasam]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[विपरीतं नयन्तस् तु दाप्याः स्युर् द्विशतं दमम्]

[viparītaṃ nayantas tu dāpyāḥ syur dviśataṃ damam]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्मिन् स्थावरे वादे विधिर् एष प्रकीर्तितः

sarvasmin sthāvare vāde vidhir eṣa prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुत्पन्नाश् च सामन्ता ये ऽन्यदेशे व्यवस्थिताः । मौलास् ते तु समुद्दिष्टाः प्रष्टव्याः कार्यनिर्णये

tadutpannāś ca sāmantā ye 'nyadeśe vyavasthitāḥ / maulās te tu samuddiṣṭāḥ praṣṭavyāḥ kāryanirṇaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदुष्टास् ते तु यद् ब्रूयुः संदिग्धौ समवृत्तयः । तत् प्रमाणं तु कर्तव्यम् एवं धर्मो न हीयते

aduṣṭās te tu yad brūyuḥ saṃdigdhau samavṛttayaḥ / tat pramāṇaṃ tu kartavyam evaṃ dharmo na hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यग्रामात् समाहृत्य दत्तान्यस्य यदा मही । अन्यथा तु भवेल् लाभो नराणां राजदैविकः

anyagrāmāt samāhṛtya dattānyasya yadā mahī / anyathā tu bhavel lābho narāṇāṃ rājadaivikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महानद्याथवा राज्ञा कथं तत्र विचारणा । नद्योत्सृष्टा राजदत्ता यस्य तस्यैव सा मही । अन्यथा तु भवेल् लाभो नराणां राजदैविकः

mahānadyāthavā rājñā kathaṃ tatra vicāraṇā / nadyotsṛṣṭā rājadattā yasya tasyaiva sā mahī / anyathā tu bhavel lābho narāṇāṃ rājadaivikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयोदयौ जीवनं च दैवराजवशान् नृणाम् । तस्मात् सर्वेषु कालेषु तत्कृतं न विचालयेत्

kṣayodayau jīvanaṃ ca daivarājavaśān nṛṇām / tasmāt sarveṣu kāleṣu tatkṛtaṃ na vicālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामयोर् उभयोर् यत्र मर्यादा कल्पिता नदी । कुरुते दानहरणं भाग्याभाग्यवशान् नृणाम् । क्षयोदयेन चाल्पा च चालयन् दण्डम् अर्हति

grāmayor ubhayor yatra maryādā kalpitā nadī / kurute dānaharaṇaṃ bhāgyābhāgyavaśān nṛṇām / kṣayodayena cālpā ca cālayan daṇḍam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशग्रामशतग्राम- सहस्रग्रामलक्षणाम् । विषमां नृपतिः कुर्याच् चिह्नैः सीमां विनिश्चिताम्

daśagrāmaśatagrāma- sahasragrāmalakṣaṇām / viṣamāṃ nṛpatiḥ kuryāc cihnaiḥ sīmāṃ viniścitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेशकालाद् आरभ्य गृहवर्यापणादिकम् । येन यावद् यथा भुक्तं तस्य तन् न विचालयेत्

niveśakālād ārabhya gṛhavaryāpaṇādikam / yena yāvad yathā bhuktaṃ tasya tan na vicālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातायनप्रणालीस् तु तथा निर्यूहवेदिकाः । चतुःशालस्यन्दनिकाः प्राङ्निविष्टा न चालयेत्

vātāyanapraṇālīs tu tathā niryūhavedikāḥ / catuḥśālasyandanikāḥ prāṅniviṣṭā na cālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेखलाभ्रमनिष्कास- गवाक्षान् नोपरोधयेत् । प्रणालीं गृहवास्तुं च पीडयन् दण्डभाग् भवेत्

mekhalābhramaniṣkāsa- gavākṣān noparodhayet / praṇālīṃ gṛhavāstuṃ ca pīḍayan daṇḍabhāg bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिपातं प्रणालीं च न कुर्यात् परवेश्मनि

dṛṣṭipātaṃ praṇālīṃ ca na kuryāt paraveśmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्चस्थानं वह्निम् अयं गर्तोच्छिष्टाम्बुसेचनम् । अत्यारात् परकुड्यस्य न कर्तव्यं कदाचन

varcasthānaṃ vahnim ayaṃ gartocchiṣṭāmbusecanam / atyārāt parakuḍyasya na kartavyaṃ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विण्मूत्रोदकवप्रांश् च वह्निश्वभ्रनिवेशनम् । अरत्निद्वयम् उत्सृज्य परकुड्यां निवेशयेत्

viṇmūtrodakavaprāṃś ca vahniśvabhraniveśanam / aratnidvayam utsṛjya parakuḍyāṃ niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यान्त्य् आयान्ति जना येन पशवश् चानिवारिताः । तद् उच्यते संसरणं न रोद्धव्यं तु केनचित्

yānty āyānti janā yena paśavaś cānivāritāḥ / tad ucyate saṃsaraṇaṃ na roddhavyaṃ tu kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तत्र संकरं श्वभ्रं वृक्षारोपणम् एव च । कामात् पुरीषं कुर्याच् च तस्य दण्डस् तु माषकः

yas tatra saṃkaraṃ śvabhraṃ vṛkṣāropaṇam eva ca / kāmāt purīṣaṃ kuryāc ca tasya daṇḍas tu māṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीत्वा वाहयेत् काले वापगोपनसंग्रहान् । अकुर्वन् स्वामिने दाप्यो मध्यं कृष्टशदं तु सः

gṛhītvā vāhayet kāle vāpagopanasaṃgrahān / akurvan svāmine dāpyo madhyaṃ kṛṣṭaśadaṃ tu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रं गृहीत्वा यः कश्चिन् न कुर्यान् न च कारयेत् । स्वामिने स शदं दाप्यो राज्ञे दण्डं च तत्समम्

kṣetraṃ gṛhītvā yaḥ kaścin na kuryān na ca kārayet / svāmine sa śadaṃ dāpyo rājñe daṇḍaṃ ca tatsamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरावसन्ने दशमं कृष्यमाणे तथाष्टमम् । सुसंस्कृते तु षष्ठं स्यात् परिकल्प्य यथाविधि

cirāvasanne daśamaṃ kṛṣyamāṇe tathāṣṭamam / susaṃskṛte tu ṣaṣṭhaṃ syāt parikalpya yathāvidhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.