Brhaspati-Smrti, Vyavahara 1.2

भाषापादोत्तरपदौ क्रियापादस् तथैव च । प्रत्याकलितपादश् च व्यवहारश् चतुष्पदः

bhāṣāpādottarapadau kriyāpādas tathaiva ca / pratyākalitapādaś ca vyavahāraś catuṣpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यासंप्रतिपत्तिश् च प्रत्यवस्कन्दनं तथा । प्राङ्न्यायश् चोत्तराः प्रोक्ताश् चत्वारः शास्त्रवेदिभिः

mithyāsaṃpratipattiś ca pratyavaskandanaṃ tathā / prāṅnyāyaś cottarāḥ proktāś catvāraḥ śāstravedibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यायां च चतुष्पादः प्रत्यवस्कन्दने तथा । प्राङ्न्याये च स विज्ञेयो द्विपात् संप्रतिपत्तिषु

mithyāyāṃ ca catuṣpādaḥ pratyavaskandane tathā / prāṅnyāye ca sa vijñeyo dvipāt saṃpratipattiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायैश् चोद्यमानस् तु न दद्याद् उत्तरं तु यः । अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितो ऽसौ दण्दम् अर्हति

upāyaiś codyamānas tu na dadyād uttaraṃ tu yaḥ / atikrānte saptarātre jito 'sau daṇdam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपस्थिते ततस् तस्मिन् वादी पक्षं प्रकल्पयेत् । निरवद्यं सप्रतिज्ञं प्रमाणागमसंयुतम्

upasthite tatas tasmin vādī pakṣaṃ prakalpayet / niravadyaṃ sapratijñaṃ pramāṇāgamasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशस्थानसमामास- पक्षाहोनामजातिभिः । द्रव्यसंख्योदयं पीडां क्षामलिङ्गं च लेखयेत्

deśasthānasamāmāsa- pakṣāhonāmajātibhiḥ / dravyasaṃkhyodayaṃ pīḍāṃ kṣāmaliṅgaṃ ca lekhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं च अर्थम् अभियुञ्जीत न तं विप्रकृतिं नयेत् । न च पक्षान्तरं गच्छेत् गच्छन् पूर्वात् स हीयते

yaṃ ca artham abhiyuñjīta na taṃ viprakṛtiṃ nayet / na ca pakṣāntaraṃ gacchet gacchan pūrvāt sa hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रसिद्धं सदोषं च निरर्थं निष्प्रयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षं राजा विवर्जयेत्

aprasiddhaṃ sadoṣaṃ ca nirarthaṃ niṣprayojanam / asādhyaṃ vā viruddhaṃ vā pakṣaṃ rājā vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केनचित् कृतो यस् तु सो ऽप्रसिद्ध उदाहृतः । अन्यार्थः स्वार्थहीनश् च सदोषः परिकीर्तितः

na kenacit kṛto yas tu so 'prasiddha udāhṛtaḥ / anyārthaḥ svārthahīnaś ca sadoṣaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पापराधः स्वल्पार्थो निरर्थक इति स्मृतः । कार्यबाधाविहीनस् तु विज्ञेयो निष्प्रयोजनः

svalpāparādhaḥ svalpārtho nirarthaka iti smṛtaḥ / kāryabādhāvihīnas tu vijñeyo niṣprayojanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसीदाद्यैः पदैर् हीनो व्यवहारो निरर्थकः । वाक्पार्ष्यादिभिश् चैव विज्ञेयो निष्प्रयोजनः

kusīdādyaiḥ padair hīno vyavahāro nirarthakaḥ / vākpārṣyādibhiś caiva vijñeyo niṣprayojanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममानेन प्रदातव्यं शशशृङ्गकृतं धनुः । असंभाव्यम् असाध्यं तं पक्षम् आहुर् मनीषिणः

mamānena pradātavyaṃ śaśaśṛṅgakṛtaṃ dhanuḥ / asaṃbhāvyam asādhyaṃ taṃ pakṣam āhur manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन्न् आवेदिते पक्षे प्राड्विवाके च राजनि । पुरे राष्ट्रे विरोधः स्याद् विरुद्धः सो ऽभिधीयते

yasminn āvedite pakṣe prāḍvivāke ca rājani / pure rāṣṭre virodhaḥ syād viruddhaḥ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितं । विश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः

pratijñādoṣanirmuktaṃ sādhyaṃ satkāraṇānvitaṃ / viścitaṃ lokasiddhaṃ ca pakṣaṃ pakṣavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पाक्षरप्रभूतार्था निस्संदिग्धो निराकुलः । विरोधिकारणैर् मुक्तो विरोधिप्रतिषेधकः

svalpākṣaraprabhūtārthā nissaṃdigdho nirākulaḥ / virodhikāraṇair mukto virodhipratiṣedhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचनस्य प्रतिज्ञात्वं तदर्थस्य हि पक्षता । असंकरेण वक्तव्ये व्यवहारेषु वादिभिः

vacanasya pratijñātvaṃ tadarthasya hi pakṣatā / asaṃkareṇa vaktavye vyavahāreṣu vādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहाद् वा यदि वा शाठ्याद् यन् नोक्तं पूर्ववादिना । उत्तरान्तर्गतं वापि तद् ग्राह्यम् उभयोर् अपि

mohād vā yadi vā śāṭhyād yan noktaṃ pūrvavādinā / uttarāntargataṃ vāpi tad grāhyam ubhayor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमादिगुणान् सम्यग् आलोच्य च सुनिश्चितः । पक्षः कृतः समादेयः पक्षाभासस् ततो ऽन्यथा

evamādiguṇān samyag ālocya ca suniścitaḥ / pakṣaḥ kṛtaḥ samādeyaḥ pakṣābhāsas tato 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालविहीनश् च द्रव्यसंख्याविवर्जितः । साध्यप्रमाणहीनश् च पक्षो ऽनादेय इष्यते

deśakālavihīnaś ca dravyasaṃkhyāvivarjitaḥ / sādhyapramāṇahīnaś ca pakṣo 'nādeya iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृषायुक्ति क्रियाहीनम् असाध्याद्यर्थम् आकुलम् । पूर्वं पक्षं लेख्यतो वादहानिः प्रजायते

mṛṣāyukti kriyāhīnam asādhyādyartham ākulam / pūrvaṃ pakṣaṃ lekhyato vādahāniḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपदिश्याभियोगं यस् तम् अतीत्यापरं वदेत् । क्रियाम् उक्त्वान्यथा [?] ब्रूयात् स वादी हानिम् आप्नुयात्

apadiśyābhiyogaṃ yas tam atītyāparaṃ vadet / kriyām uktvānyathā [?] brūyāt sa vādī hānim āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊनाधिकं पूर्वप्क्षे तावद् वादी विशोधयेत् । न दद्याद् उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी सभ्यसंनिधौ

ūnādhikaṃ pūrvapkṣe tāvad vādī viśodhayet / na dadyād uttaraṃ yāvat pratyarthī sabhyasaṃnidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्महत्यासुरापान- स्तेयगुर्वङ्गनागमे । अन्येष्व् असभ्यवादेषु प्रतिवादी न दीयते

brahmahatyāsurāpāna- steyagurvaṅganāgame / anyeṣv asabhyavādeṣu prativādī na dīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने । अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषने

manuṣyamāraṇe steye paradārābhimarśane / abhakṣyabhakṣaṇe caiva kanyāharaṇadūṣane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारुष्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च [प्।३३] । प्रणिवादी न दाप्यः स्यात् कर्ता तु विवदेत् स्वयम्

pāruṣye kūṭakaraṇe nṛpadrohe tathaiva ca [p.33] / praṇivādī na dāpyaḥ syāt kartā tu vivadet svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशपदो वादो विचार्यो विनिवेदितः । सन्त्य् अन्यानि पदान्य् अत्र तानि राजा विशेत् स्वयम्

aṣṭādaśapado vādo vicāryo viniveditaḥ / santy anyāni padāny atra tāni rājā viśet svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्भागहरणं शुद्धं समयाविक्रमो निधिः । वधः संहरणं स्तेयम् आसेधाज्ञाव्यतिक्रमः

ṣaḍbhāgaharaṇaṃ śuddhaṃ samayāvikramo nidhiḥ / vadhaḥ saṃharaṇaṃ steyam āsedhājñāvyatikramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं नोत्पादयेत् कार्यं राजा वा सास्य पूरुषः । अधिकाच् छातयेद् अर्थान् न्यूनांश् च परिपूरयेत्

svayaṃ notpādayet kāryaṃ rājā vā sāsya pūruṣaḥ / adhikāc chātayed arthān nyūnāṃś ca paripūrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमौ निवेशयेत् तावद् यावद् अर्थो विनिश्चितः । श्रुतं च लिखितं चैव शोधितं च विचारितम्

bhūmau niveśayet tāvad yāvad artho viniścitaḥ / śrutaṃ ca likhitaṃ caiva śodhitaṃ ca vicāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राड्विवाको ऽथ लेखयेत् । पाण्डुलेख्येन फलके ततः पत्रे विशोधितम्

pūrvapakṣaṃ svabhāvoktaṃ prāḍvivāko 'tha lekhayet / pāṇḍulekhyena phalake tataḥ patre viśodhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेद्य तु गृहीते ऽर्थे प्रशमं यान्ति ये मिथः । अभियोगानुरूपेण तेषां दण्डं प्रकल्पयेत्

āvedya tu gṛhīte 'rthe praśamaṃ yānti ye mithaḥ / abhiyogānurūpeṇa teṣāṃ daṇḍaṃ prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये वा ये पुरग्राम- महाराजनविरोधकाः । अनदेयास् तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्त्तिताः

anye vā ye puragrāma- mahārājanavirodhakāḥ / anadeyās tu te sarve vyavahārāḥ prakīrttitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुलेखेन फलके भूम्यां वा प्रथमण् लिखेत् । न्यूनाधिकं तु संशोध्य पश्चात् पत्रे निवेशयेत्

pāṇḍulekhena phalake bhūmyāṃ vā prathamaṇ likhet / nyūnādhikaṃ tu saṃśodhya paścāt patre niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभियोक्ताप्रगल्भत्वाद् वक्तुं नोत्सहते यदा । तस्य कालः प्रदातव्यः कालशक्त्यनुरूपतः

abhiyoktāpragalbhatvād vaktuṃ notsahate yadā / tasya kālaḥ pradātavyaḥ kālaśaktyanurūpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि नोत्सहते यत्र विवादं कर्तुम् इच्छतोः । दातव्यस् तत्र कालः स्याद् अर्थिप्रत्यर्थिनोर् अपि

yadi notsahate yatra vivādaṃ kartum icchatoḥ / dātavyas tatra kālaḥ syād arthipratyarthinor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधः पूर्वपक्षः प्रतिपक्षस् तथैव च । चतुर्धा निर्णयः प्रोक्तः कश् चिद् अष्टविधः स्मृतः

caturvidhaḥ pūrvapakṣaḥ pratipakṣas tathaiva ca / caturdhā nirṇayaḥ proktaḥ kaś cid aṣṭavidhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशः कालस् तथा स्थानं संनिवेशस् तथैव च । ज्ञातृसंज्ञा निवासश् च प्रमाणं क्षेत्रनाम च

deśaḥ kālas tathā sthānaṃ saṃniveśas tathaiva ca / jñātṛsaṃjñā nivāsaś ca pramāṇaṃ kṣetranāma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृपैतामहं चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् । स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत्

pitṛpaitāmahaṃ caiva pūrvarājānukīrtanam / sthāvareṣu vivādeṣu daśaitāni niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वोलेखनं वा लभते त्र्यहं सप्ताहम् एव वा । मतिर् उत्पद्यते यावत् विवादे वक्तुम् इच्छतः

śvolekhanaṃ vā labhate tryahaṃ saptāham eva vā / matir utpadyate yāvat vivāde vaktum icchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुप्रतिज्ञं यत् कार्यं व्यवहारेषु निश्चितं [प्।३५] । कामं तद् अपि गृह्णीयाद् राजा तत्त्वबृभुत्सया

bahupratijñaṃ yat kāryaṃ vyavahāreṣu niścitaṃ [p.35] / kāmaṃ tad api gṛhṇīyād rājā tattvabṛbhutsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्काभियोगस् तथ्यं च लक्ष्ये ऽर्थे ऽभ्यर्थनं तथा । वृत्ते वादे पुनर् न्यायः पक्षो ज्ञेयश् चतुर्विधः

śaṅkābhiyogas tathyaṃ ca lakṣye 'rthe 'bhyarthanaṃ tathā / vṛtte vāde punar nyāyaḥ pakṣo jñeyaś caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तिः शङ्का समुद्दिष्टा वश्यं नष्टार्थदर्शनम् । लब्धे ऽर्थे ऽभ्यर्थनं मोहस् तथा वृत्ते पुनः क्रियाः

bhrāntiḥ śaṅkā samuddiṣṭā vaśyaṃ naṣṭārthadarśanam / labdhe 'rthe 'bhyarthanaṃ mohas tathā vṛtte punaḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञापवर्जितो यस् तु यश् च पौरविरोधकृत् । राष्ट्रस्य वा समस् तस्य प्रकृतीनां तथैव च

rājñāpavarjito yas tu yaś ca pauravirodhakṛt / rāṣṭrasya vā samas tasya prakṛtīnāṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यायं व नेच्छते कर्तुम् अन्यायं वा करोति यः । न लेखयति यस् त्व् एवं तस्य पक्षी न सिध्यति

nyāyaṃ va necchate kartum anyāyaṃ vā karoti yaḥ / na lekhayati yas tv evaṃ tasya pakṣī na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धं चाविरुद्धं च द्वाव् अप्य् अर्थौ निवेशितौ । एकस्मिन् यत्र दृश्येते तं पक्षं दूरतस् त्यजेत्

viruddhaṃ cāviruddhaṃ ca dvāv apy arthau niveśitau / ekasmin yatra dṛśyete taṃ pakṣaṃ dūratas tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.