Brhaspati-Smrti, Vyavahara 1.3

यदा त्व् एवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्ववादिना । दद्यात् तत्पक्षसंबद्धं प्रतिवादी तदोत्तरम्

yadā tv evaṃvidhaḥ pakṣaḥ kalpitaḥ pūrvavādinā / dadyāt tatpakṣasaṃbaddhaṃ prativādī tadottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्यविशेषिते । प्रतिज्ञाते स्थिरीभूते लेखयेद् उत्तरं ततः

viniścite pūrvapakṣe grāhyāgrāhyaviśeṣite / pratijñāte sthirībhūte lekhayed uttaraṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालीनत्वाद् भयात् तद्वत् प्रत्यर्थी स्मृतिविभ्रमात् । कालं प्रार्थयते यत्र तत्रेमं लब्धुम् अर्हति

śālīnatvād bhayāt tadvat pratyarthī smṛtivibhramāt / kālaṃ prārthayate yatra tatremaṃ labdhum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाहत्र्यहपञ्चाह- सप्ताहं पक्षम् एव वा । मासं चतुस् त्रयं वर्षं लभते शक्त्यपेक्षया

ekāhatryahapañcāha- saptāhaṃ pakṣam eva vā / māsaṃ catus trayaṃ varṣaṃ labhate śaktyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षस्य व्यापकं सारम् असंदिग्धम् अनाकुलम् [प्।३७] । अव्याख्यानगम्यम् एतद् उत्तरं तद्विदो विदुः

pakṣasya vyāpakaṃ sāram asaṃdigdham anākulam [p.37] / avyākhyānagamyam etad uttaraṃ tadvido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरं चतुर्विधं संप्रति [षत्मु?]रं, । मिथ्योत्तरं प्राङ्न्याय- उत्तरं कारणोत्तरं चेति

uttaraṃ caturvidhaṃ saṃprati [ṣatmu?]raṃ, / mithyottaraṃ prāṅnyāya- uttaraṃ kāraṇottaraṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपक्षे यथार्थं तु न दद्याद् उत्तरं तु यः । प्रत्यक्षी दापनीयः स्यात् सामादिभिर् उपक्रमैः

pūrvapakṣe yathārthaṃ tu na dadyād uttaraṃ tu yaḥ / pratyakṣī dāpanīyaḥ syāt sāmādibhir upakramaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियपूर्वं वचः साम भेदस् तु भयदर्शनम् । अर्थापकर्षणं दण्डस् ताडनं बन्धनं तथा

priyapūrvaṃ vacaḥ sāma bhedas tu bhayadarśanam / arthāpakarṣaṇaṃ daṇḍas tāḍanaṃ bandhanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहसस्तेयपारुष्य- गोऽभिशापे तथात्यये । भूमौ विवादयेत् क्षिप्रम् अकाले ऽपि बृहस्पतिः

sāhasasteyapāruṣya- go'bhiśāpe tathātyaye / bhūmau vivādayet kṣipram akāle 'pi bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थायी निरुत्तरः । आहुतः प्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः

anyavādī kriyādveṣī nopasthāyī niruttaraḥ / āhutaḥ prapalāyī ca hīnaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसेषु च । उपधौ कूटसाक्ष्ये च सद्य एव विवादयेत्

kanyāyā dūṣaṇe steye kalahe sāhaseṣu ca / upadhau kūṭasākṣye ca sadya eva vivādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धेनावनडुहि क्षेत्रे स्त्रीषु प्रजनने तथा । न्यासे याचितके दत्ते तथैव क्रयविक्रये

dhenāvanaḍuhi kṣetre strīṣu prajanane tathā / nyāse yācitake datte tathaiva krayavikraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्न्याये कारणोक्तौ च प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न संभवेत्

prāṅnyāye kāraṇoktau ca pratyarthī nirdiśet kriyām / mithyoktau pūrvavādī tu pratipattau na saṃbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्त्वा कारणं यत्र पक्षं वादी प्रपद्यते । प्रतिपत्तिस् तु सा ज्ञेया कारणं तूत्तरं पृथक्

anuktvā kāraṇaṃ yatra pakṣaṃ vādī prapadyate / pratipattis tu sā jñeyā kāraṇaṃ tūttaraṃ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वालापं तु यः कृत्वा मिथो ऽल्पम् अपि संवदेत् । सर्वम् एव तु दाप्यः स्याद् अभियुक्तो बृहस्पतिः

sarvālāpaṃ tu yaḥ kṛtvā mitho 'lpam api saṃvadet / sarvam eva tu dāpyaḥ syād abhiyukto bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्पारुष्ये च भूम्यौ च दिव्यं तु परिवर्जयेत् । विक्रयादानसंबन्धे क्रियादानम् अनिच्छति

vākpāruṣye ca bhūmyau ca divyaṃ tu parivarjayet / vikrayādānasaṃbandhe kriyādānam anicchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभियुक्तो ऽभियोगस्य यदि कुर्यात् तु निह्नवम् । मिथ्या तत् तु विजानीयाद् उत्तरं व्यवहारतः

abhiyukto 'bhiyogasya yadi kuryāt tu nihnavam / mithyā tat tu vijānīyād uttaraṃ vyavahārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वाभियोगं प्रत्यर्थी यदि तत् प्रतिपद्यते । सा तु संप्रतिपत्तिस् तु शास्त्रविद्भिर् उदाहृता

śrutvābhiyogaṃ pratyarthī yadi tat pratipadyate / sā tu saṃpratipattis tu śāstravidbhir udāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थिनाभिहितो यो ऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यवस्कन्दनं हि तत्

arthinābhihito yo 'rthaḥ pratyarthī yadi taṃ tathā / prapadya kāraṇaṃ brūyāt pratyavaskandanaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽर्थिनार्थः प्रभाष्येत प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारणं ब्रूयाद् आधर्यं मनुर् अब्रवीत्

yo 'rthinārthaḥ prabhāṣyeta pratyarthī yadi taṃ tathā / prapadya kāraṇaṃ brūyād ādharyaṃ manur abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचारेणावसन्नो ऽपि पुनर् लेखयते यदि । स विनेयो जितः पूर्वं प्राङ्न्यायस् तु स उच्यते

ācāreṇāvasanno 'pi punar lekhayate yadi / sa vineyo jitaḥ pūrvaṃ prāṅnyāyas tu sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथ्ये तथ्यं प्रयुञ्जीत मिथ्यायां चापि लेखयेत् । कारणं कारणोपेते प्राग्जये तु जयं तथा

tathye tathyaṃ prayuñjīta mithyāyāṃ cāpi lekhayet / kāraṇaṃ kāraṇopete prāgjaye tu jayaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयदृष्टोद्भवा मिथ्या गर्हिता शास्त्रवेदिभिः । सत्या संप्रतिपत्तिस् तु धर्म्या सा परिकीर्तिता

bhayadṛṣṭodbhavā mithyā garhitā śāstravedibhiḥ / satyā saṃpratipattis tu dharmyā sā parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्न्यायकरणे तथ्यं श्लाघ्यं सद्भिर् उदाहृतम् । विपरीतम् अधर्म्यं स्यात् प्रत्यर्थी हानिम् आप्नुयात्

prāṅnyāyakaraṇe tathyaṃ ślāghyaṃ sadbhir udāhṛtam / viparītam adharmyaṃ syāt pratyarthī hānim āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंपूउर्विकया याताव् अर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा । वादो वर्णानुपूर्व्येण ग्राह्यः पीडाम् अवेक्ष्य च

ahaṃpūurvikayā yātāv arthipratyarthinau yadā / vādo varṇānupūrvyeṇa grāhyaḥ pīḍām avekṣya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एककाले समानीते प्रत्यर्थी सभ्यसंनिधौ । पूर्वपक्षाक्षरसमं लेखयेद् उत्तरं ततः

ekakāle samānīte pratyarthī sabhyasaṃnidhau / pūrvapakṣākṣarasamaṃ lekhayed uttaraṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यर्थविधिर् आख्यातः संगतार्थप्रपादने । चतुर्विधस्याप्य् अधुना यत् तद् ग्राह्यं तद् उच्यते

pratyarthavidhir ākhyātaḥ saṃgatārthaprapādane / caturvidhasyāpy adhunā yat tad grāhyaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तुताद् अन्यन् मध्यस्थं न्यूनाधिकम् असंगतम् । अवाच्यसारं संदिग्धं प्रतिपक्षं न लक्षयेत्

prastutād anyan madhyasthaṃ nyūnādhikam asaṃgatam / avācyasāraṃ saṃdigdhaṃ pratipakṣaṃ na lakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयं करोति भेदं वा भीषणं वा निरोधनम् । एतानि वादिनो ऽर्थस्य व्यवहारे स हीयते

bhayaṃ karoti bhedaṃ vā bhīṣaṇaṃ vā nirodhanam / etāni vādino 'rthasya vyavahāre sa hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋत्विगादिर् नियुक्तस् तु समौ संपरिकीर्तितौ । यज्ञे स्वाम्य् आप्नुयात् पुण्यं हानिं वादे ऽथ वा जयं

ṛtvigādir niyuktas tu samau saṃparikīrtitau / yajñe svāmy āpnuyāt puṇyaṃ hāniṃ vāde 'tha vā jayaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोत्तरे ऽभिलिखिते यत्र वादी प्रमीयते । प्रत्यर्थी वा सुतस् ताभ्यां व्यवहारं विशोधयेत्

pūrvottare 'bhilikhite yatra vādī pramīyate / pratyarthī vā sutas tābhyāṃ vyavahāraṃ viśodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिर्णीते विवादे तु विप्रलब्धो भवेन् नृपः [प्।४१] । जयदानं समं न स्यात् तस्मात् कार्याणि निर्णयेत्

anirṇīte vivāde tu vipralabdho bhaven nṛpaḥ [p.41] / jayadānaṃ samaṃ na syāt tasmāt kāryāṇi nirṇayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिणस् तु समुद्दिश्य यस् तु तान् न विवादयेत् । त्रिंसद्रात्रात् त्रिपक्षाद् वा तस्य हानिः प्रजायते

sākṣiṇas tu samuddiśya yas tu tān na vivādayet / triṃsadrātrāt tripakṣād vā tasya hāniḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहूतप्रपलायी च मौनी साक्षिपराजितः । स्ववाक्यप्रतिपन्नश् च हीनवादी चतुर्विधः

āhūtaprapalāyī ca maunī sākṣiparājitaḥ / svavākyapratipannaś ca hīnavādī caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपलायी त्रिपक्षेण मौनी वा सप्तभिर् दिनैः । साक्षिभिन्नस् तत्क्षणेन प्रतिपन्नश् च हीयते

prapalāyī tripakṣeṇa maunī vā saptabhir dinaiḥ / sākṣibhinnas tatkṣaṇena pratipannaś ca hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेदितस्य अकथनम् अनुपस्थानम् एव च । पक्षार्थिदोषौ मौनं च हीयमानस्य लक्षणम्

niveditasya akathanam anupasthānam eva ca / pakṣārthidoṣau maunaṃ ca hīyamānasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महापापोपपापाभ्यां पातकेनाथ संसदि । यो ऽभिशस्तस् तत् क्षमते संयुक्तं तम् विदुर् जनाः

mahāpāpopapāpābhyāṃ pātakenātha saṃsadi / yo 'bhiśastas tat kṣamate saṃyuktaṃ tam vidur janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यत्नेन कर्तव्यं बुधेनात्मविशोधनम् । यद् यद् गुरुतरं कार्यं तत् तत् पूर्वं विशोधयेत्

tasmād yatnena kartavyaṃ budhenātmaviśodhanam / yad yad gurutaraṃ kāryaṃ tat tat pūrvaṃ viśodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महापापाभिशस्तो यः पातकात् तर्तुम् इच्छति । पूर्वम् अङ्गीकृतं तेन जितो ऽसौ दण्डम् अर्हति

mahāpāpābhiśasto yaḥ pātakāt tartum icchati / pūrvam aṅgīkṛtaṃ tena jito 'sau daṇḍam arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचारकरणे दिव्ये कृत्वोपस्थाननिश्चयम् । नोपस्थितो यदा कश् चिच् छलं तत्र न कारयेत्

ācārakaraṇe divye kṛtvopasthānaniścayam / nopasthito yadā kaś cic chalaṃ tatra na kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवराजकृतो दोषस् तत्काले तु यदा भवेत् । अवधित्यागमात्रेण न भवेत् स पराजितः

daivarājakṛto doṣas tatkāle tu yadā bhavet / avadhityāgamātreṇa na bhavet sa parājitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्वोत्तरे संनिविष्टे विचारे संप्रवर्तिते । प्रशमं ये मिथो यान्ति दाप्यस् ते द्विगुणं दमम्

purvottare saṃniviṣṭe vicāre saṃpravartite / praśamaṃ ye mitho yānti dāpyas te dviguṇaṃ damam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोत्तरार्थे लिखिते प्रक्रान्ते कार्यनिर्णये । द्वयोः संतप्तयोः सन्धिः स्याद् अयःखण्डयोर् इव

pūrvottarārthe likhite prakrānte kāryanirṇaye / dvayoḥ saṃtaptayoḥ sandhiḥ syād ayaḥkhaṇḍayor iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिसभ्यविकल्पस् तु भवेत् तत्रोभयोर् अपि [प्।४३] । दोलायमानयोः सन्धिः प्रकुर्यातां विचक्षणैः

sākṣisabhyavikalpas tu bhavet tatrobhayor api [p.43] / dolāyamānayoḥ sandhiḥ prakuryātāṃ vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणसमता यत्र भेदः शास्त्रचरित्रयोः । तत्र राजामया सन्धिर् उभयोर् अपि शस्यते

pramāṇasamatā yatra bhedaḥ śāstracaritrayoḥ / tatra rājāmayā sandhir ubhayor api śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र सांशायिको धर्मो व्यवहारश् च पार्थिवे । सन्धिस् तत्र तु कर्तव्यो ऽयसोः संतप्तयोर् यथा

yatra sāṃśāyiko dharmo vyavahāraś ca pārthive / sandhis tatra tu kartavyo 'yasoḥ saṃtaptayor yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समः सन्धिस् तदा कार्यो विषमस् तु निवर्तते । धर्मार्थोपग्रहः कीर्तिः भवेत् साम्येन भूभृतः । न क्लिश्यन्ते साक्षिसभ्या ऐरं च विनिवर्तते

samaḥ sandhis tadā kāryo viṣamas tu nivartate / dharmārthopagrahaḥ kīrtiḥ bhavet sāmyena bhūbhṛtaḥ / na kliśyante sākṣisabhyā airaṃ ca vinivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निग्रहानुग्रहं दण्डं धर्मं प्राप्य यशो ऽयशः । विग्रहाज् जायते नृणां पुनर्दोषस् तथैव च

nigrahānugrahaṃ daṇḍaṃ dharmaṃ prāpya yaśo 'yaśaḥ / vigrahāj jāyate nṛṇāṃ punardoṣas tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् कुलगणाध्यक्षा धर्मज्ञाः समदृष्टयः । अद्वेषलोभा यद् ब्रूयुस् तत् कर्तव्यं विजानता

tasmāt kulagaṇādhyakṣā dharmajñāḥ samadṛṣṭayaḥ / adveṣalobhā yad brūyus tat kartavyaṃ vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.