Library·Brhaspati-Smrti, Vyavahara·1·1.5
नव सप्त च पञ्च स्युश् चत्वारस् त्रय एव वा । उभौ वा श्रोत्रियौ ख्यातौ नैकं पृच्छेत् कदा चन
nava sapta ca pañca syuś catvāras traya eva vā / ubhau vā śrotriyau khyātau naikaṃ pṛcchet kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यूतकः शटिकाग्राही कार्यमध्यगतस् तथा । एक एव प्रमाणं स्यान् नृपो ऽध्यक्षस् तथैव च
dyūtakaḥ śaṭikāgrāhī kāryamadhyagatas tathā / eka eva pramāṇaṃ syān nṛpo 'dhyakṣas tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तेनाः साहसिकाः षण्डाः कितवाः सूचकास् तथा । न साक्षिणस् ते दुष्टात्वात् तेषु साक्षियं न विद्यते
stenāḥ sāhasikāḥ ṣaṇḍāḥ kitavāḥ sūcakās tathā / na sākṣiṇas te duṣṭātvāt teṣu sākṣiyaṃ na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिखितो लिखितो गूढः स्मारितः कुल्यदूतकौ । यदृच्छश् चोत्तरश् चैव कार्यमध्यगतो ऽपरः
likhito likhito gūḍhaḥ smāritaḥ kulyadūtakau / yadṛcchaś cottaraś caiva kāryamadhyagato 'paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृपो ऽध्यक्षस् तथा ग्रामः साक्षी द्वादशधा स्मृतः । प्रभेदम् एषां वक्ष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः
nṛpo 'dhyakṣas tathā grāmaḥ sākṣī dvādaśadhā smṛtaḥ / prabhedam eṣāṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिनामादिलिखितं येन स्वं पित्र्यम् एव च । निवासश् च विज्ञेयः साक्षी लिखितसंज्ञकः
jātināmādilikhitaṃ yena svaṃ pitryam eva ca / nivāsaś ca vijñeyaḥ sākṣī likhitasaṃjñakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थिना च क्रिया भेदैस् तस्य कृत्वा ऋणादिकम् । प्रत्यक्षं लिख्यते यस् तु लेखितः स उदाहृतः
arthinā ca kriyā bhedais tasya kṛtvā ṛṇādikam / pratyakṣaṃ likhyate yas tu lekhitaḥ sa udāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुड्यव्यवहितो यस् तु श्राव्यते ऋणभाषितम् । विनिह्नुतो यथाभूतं गूढः साक्षी स उच्यते
kuḍyavyavahito yas tu śrāvyate ṛṇabhāṣitam / vinihnuto yathābhūtaṃ gūḍhaḥ sākṣī sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहूय यः कृतः साक्षी ऋणन्यासक्रियादिके [प्।५१] । स्मार्यते च मुहुर्यश् च स्मारितः स उदाहृतः
āhūya yaḥ kṛtaḥ sākṣī ṛṇanyāsakriyādike [p.51] / smāryate ca muhuryaś ca smāritaḥ sa udāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभागदाने विपणे ज्ञातिर् यश् चोपयुज्यते । द्वयोः समानो धर्मज्ञः कुल्यः स परिकीर्तितः
vibhāgadāne vipaṇe jñātir yaś copayujyate / dvayoḥ samāno dharmajñaḥ kulyaḥ sa parikīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थिप्रत्यर्थिवचनं शृणुयात् प्रेषितस् तु यः । उभयोः संमतः साधुः दूतकः स उदाहृतः
arthipratyarthivacanaṃ śṛṇuyāt preṣitas tu yaḥ / ubhayoḥ saṃmataḥ sādhuḥ dūtakaḥ sa udāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियमाणे तु कर्तव्ये यः कश् चित् स्वयम् आगतः । अत्र साक्षी त्वम् अस्माकम् उक्तो यादृच्छिकस् तु सः
kriyamāṇe tu kartavye yaḥ kaś cit svayam āgataḥ / atra sākṣī tvam asmākam ukto yādṛcchikas tu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र साक्षी दिशं गच्छेन् मुमूर्षुर् वा यथाक्रमम् । अन्यं संश्रावयेत् तं तु विद्याद् उत्तरसाक्षिणम्
yatra sākṣī diśaṃ gacchen mumūrṣur vā yathākramam / anyaṃ saṃśrāvayet taṃ tu vidyād uttarasākṣiṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिणाम् अपि यः साक्ष्यम् उपर्य् उपरि भाषताम् । श्रवणाच् छ्रवणाद् वापि स साक्ष्य् उत्तरसंज्ञितः
sākṣiṇām api yaḥ sākṣyam upary upari bhāṣatām / śravaṇāc chravaṇād vāpi sa sākṣy uttarasaṃjñitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभाभ्यां यस्य विश्वस्तं कार्यं चापि निवेदितम् । गूढधारी स विज्ञेयः कार्यमध्यागतस् तथा
ubhābhyāṃ yasya viśvastaṃ kāryaṃ cāpi niveditam / gūḍhadhārī sa vijñeyaḥ kāryamadhyāgatas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थिप्रत्यर्थिनोर् वाक्यं यच् छ्रुतं भूभृता स्वयम् । स एव तत्र साक्षी स्याद् विसंवादे द्वयोर् अपि
arthipratyarthinor vākyaṃ yac chrutaṃ bhūbhṛtā svayam / sa eva tatra sākṣī syād visaṃvāde dvayor api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्णीते व्यवहारे तु पुनर् न्यायो यदा भवेत् । अध्यक्षः सभ्यसहितः साक्षी स्यात् तत्र नान्यथा
nirṇīte vyavahāre tu punar nyāyo yadā bhavet / adhyakṣaḥ sabhyasahitaḥ sākṣī syāt tatra nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्युषितं छादितं यत्र सीमायां च समन्ततः [प्।५३] । स कृत्तो ऽपि भवेत् साक्षी ग्रामस् तत्र न संशयः
vyuṣitaṃ chāditaṃ yatra sīmāyāṃ ca samantataḥ [p.53] / sa kṛtto 'pi bhavet sākṣī grāmas tatra na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिखितौ द्वौ तथा गूढौ त्रिचतुःपञ्च लेखिताः । यदृच्छ स्मारिताः कुल्यास् तथा चोत्तरसाक्षिणः
likhitau dvau tathā gūḍhau tricatuḥpañca lekhitāḥ / yadṛccha smāritāḥ kulyās tathā cottarasākṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूतकः स्वटिकाग्राही- कार्यमध्यगतस् तथा । एक एव प्रमाणं स्यान् नृपो ऽध्यक्षस् तथैव च
dūtakaḥ svaṭikāgrāhī- kāryamadhyagatas tathā / eka eva pramāṇaṃ syān nṛpo 'dhyakṣas tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिणो ऽर्थसमुद्दिष्टान् यस् तु दोषेण दूषयेत् । अदुष्टं दूषयन् वादी तत्समं दण्डम् अर्हति
sākṣiṇo 'rthasamuddiṣṭān yas tu doṣeṇa dūṣayet / aduṣṭaṃ dūṣayan vādī tatsamaṃ daṇḍam arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेख्यदोषास् तु ये केचित् साक्षिणाम् चैव ये स्मृताः । वादकाले तु वक्तव्याः पश्चाद् उक्तान् न दूषयेत्
lekhyadoṣās tu ye kecit sākṣiṇām caiva ye smṛtāḥ / vādakāle tu vaktavyāḥ paścād uktān na dūṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिदोषाः प्रयोक्तव्याः संसदि प्रतिवादिना । पत्रे विलिख्य तान् सर्वान् वाच्यं प्रत्युत्तरं ततः
sākṣidoṣāḥ prayoktavyāḥ saṃsadi prativādinā / patre vilikhya tān sarvān vācyaṃ pratyuttaraṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिपत्तौ न साक्षित्वम् अर्हन्ति तु कदा चन । अतो ऽन्यथा भावनीयाः क्रियायां प्रतिवादिना
pratipattau na sākṣitvam arhanti tu kadā cana / ato 'nyathā bhāvanīyāḥ kriyāyāṃ prativādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावयन् दमं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणा स्फुटम् । भाविताः साक्षिणः सर्वे साक्षिधर्मनिराकृताः
abhāvayan damaṃ dāpyaḥ pratyarthī sākṣiṇā sphuṭam / bhāvitāḥ sākṣiṇaḥ sarve sākṣidharmanirākṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यर्थिनो ऽर्थिनो वापि साक्षिदूषणसाधने । प्रस्तुतार्थोपयोगेन व्यवहारान्तरं न च
pratyarthino 'rthino vāpi sākṣidūṣaṇasādhane / prastutārthopayogena vyavahārāntaraṃ na ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जितः स विनयं दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । यदि वादी निराकाङ्क्षः साक्षी सत्ये व्यवस्थितः
jitaḥ sa vinayaṃ dāpyaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā / yadi vādī nirākāṅkṣaḥ sākṣī satye vyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्ते ऽर्थे साक्षिणो यस् तु दूषयन् प्रागदूषितान् । न च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम्
ukte 'rthe sākṣiṇo yas tu dūṣayan prāgadūṣitān / na ca tatkāraṇaṃ brūyāt prāpnuyāt pūrvasāhasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लेख्यं वा साक्षिणो वापि विवादे यस्य दूषिताः । तस्य कार्यं न शोध्यं तु यावत् तन् न विशोधयेत्
lekhyaṃ vā sākṣiṇo vāpi vivāde yasya dūṣitāḥ / tasya kāryaṃ na śodhyaṃ tu yāvat tan na viśodhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिभिर् गदितैः सभ्यैः प्रक्रान्ते निर्णये तु यः । पुनर्विवादं कुरुते राजा तत्र विचारयेत्
sākṣibhir gaditaiḥ sabhyaiḥ prakrānte nirṇaye tu yaḥ / punarvivādaṃ kurute rājā tatra vicārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिसंदूषणे कार्यं पूर्वं साक्षिविशोधनम् [प्।५५] । शुद्धेषु साक्षिषु ततः पश्चात् कार्यं विशोधयेत्
sākṣisaṃdūṣaṇe kāryaṃ pūrvaṃ sākṣiviśodhanam [p.55] / śuddheṣu sākṣiṣu tataḥ paścāt kāryaṃ viśodhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यप्रशंसावचनैर् अनृतस्यापवर्जनैः । सभ्यैः संबोधनीयास् तु धर्मशास्त्रार्थवेदिभिः
satyapraśaṃsāvacanair anṛtasyāpavarjanaiḥ / sabhyaiḥ saṃbodhanīyās tu dharmaśāstrārthavedibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ जन्मनश् चा मरणात् सुकृतं यत् त्वयार्जितम् । तत् सर्वं नाशम् आयाति वितथस्याभिशंसनात्
ā janmanaś cā maraṇāt sukṛtaṃ yat tvayārjitam / tat sarvaṃ nāśam āyāti vitathasyābhiśaṃsanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूटसब् ह्यः कूटसाक्षी ब्रह्महा च समाः स्मृताः । भ्रूणहा मित्रहा चैषां नाधिकः समुदाहृतः
kūṭasab hyaḥ kūṭasākṣī brahmahā ca samāḥ smṛtāḥ / bhrūṇahā mitrahā caiṣāṃ nādhikaḥ samudāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विदित्वा यः साक्षी स यथार्थं वदेत् ततः । तेनेह कीर्तिम् आप्नोति परत्र च शुभां गतिम्
evaṃ viditvā yaḥ sākṣī sa yathārthaṃ vadet tataḥ / teneha kīrtim āpnoti paratra ca śubhāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषाः सन्ति लोभाद् ये कार्यं प्रब्रूयुर् अन्यथा । सन्ति चान्ये दुरात्मान्ः कूटलेख्यकृतो नराः
puruṣāḥ santi lobhād ye kāryaṃ prabrūyur anyathā / santi cānye durātmānḥ kūṭalekhyakṛto narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रष्टव्याः साक्षिणो ये तु वर्ज्याश् चैव नराधमाः । तान् अहं कथयिष्यामि सांप्रतं शास्त्रचोतितान्
praṣṭavyāḥ sākṣiṇo ye tu varjyāś caiva narādhamāḥ / tān ahaṃ kathayiṣyāmi sāṃprataṃ śāstracotitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रौतस्मार्तक्रियायुक्ताः लोभद्वेषविवर्जिताः । कुलीनाः साक्षिणो ऽनिन्द्यास् तपोदानदयान्विताः
śrautasmārtakriyāyuktāḥ lobhadveṣavivarjitāḥ / kulīnāḥ sākṣiṇo 'nindyās tapodānadayānvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातुः पिता पितृव्यश् च भार्याया भ्रातृमातरौ । भ्राता सखा च जामाता सर्ववादेष्व् असाक्षिणः
mātuḥ pitā pitṛvyaś ca bhāryāyā bhrātṛmātarau / bhrātā sakhā ca jāmātā sarvavādeṣv asākṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्त्रीपानसक्ताश् च कितवाः पूर्वदूषिताः । उन्मत्तार्ताः साहसिका नास्तिकाश् च न साक्षिणः
parastrīpānasaktāś ca kitavāḥ pūrvadūṣitāḥ / unmattārtāḥ sāhasikā nāstikāś ca na sākṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्तो ऽपि न प्रमाणं स्युर् मृते धनिनि साक्षिणः । पुत्रे तु श्राविता ये स्युः स्वयम् आसन्नमृत्युना
santo 'pi na pramāṇaṃ syur mṛte dhanini sākṣiṇaḥ / putre tu śrāvitā ye syuḥ svayam āsannamṛtyunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विहायोपानदुष्णीषं दक्षिणं पाणिम् उद्धरेत् । हिरण्यं गोशकृद् दर्भान् समादाय ऋतं वदेत्
vihāyopānaduṣṇīṣaṃ dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet / hiraṇyaṃ gośakṛd darbhān samādāya ṛtaṃ vadet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्थिताः परीक्ष्याः स्युः स्वर्वर्णेङ्गितादिभिः । सकृत् प्रमादापराधि- विप्रं व्यापदि पीडितम् । भटादिभिर् वध्यमानं रक्षेद् उक्त्वानृतान्य् अपि
upasthitāḥ parīkṣyāḥ syuḥ svarvarṇeṅgitādibhiḥ / sakṛt pramādāparādhi- vipraṃ vyāpadi pīḍitam / bhaṭādibhir vadhyamānaṃ rakṣed uktvānṛtāny api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्याशेषः प्रतिज्ञार्थः साक्षिभिः प्रतिवर्णितः [प्।५७] । स जयी स्याद् अन्यथा तु साध्यार्थं न समाप्नुयात्
yasyāśeṣaḥ pratijñārthaḥ sākṣibhiḥ prativarṇitaḥ [p.57] / sa jayī syād anyathā tu sādhyārthaṃ na samāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहूतो यत्र नागच्छेत् साक्षी रोगविवर्जितः । ऋणं दमं च दाप्यः स्यात् त्रिपक्षात् परतस् तु सः
āhūto yatra nāgacchet sākṣī rogavivarjitaḥ / ṛṇaṃ damaṃ ca dāpyaḥ syāt tripakṣāt paratas tu saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिद्वैधे प्रभूताः स्युर् ग्राह्याः साम्ये गुणान्विताः । गुणिद्वैधे क्रियायुक्तास् तत्साम्ये शुचिमत्तराः
sākṣidvaidhe prabhūtāḥ syur grāhyāḥ sāmye guṇānvitāḥ / guṇidvaidhe kriyāyuktās tatsāmye śucimattarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपृष्टाः सत्यवचने प्रश्नस्याकथने तथा । साक्षिणः सन् निरोद्ध्व्या गर्ह्या दण्ड्याश् च धर्मतः
apṛṣṭāḥ satyavacane praśnasyākathane tathā / sākṣiṇaḥ san niroddhvyā garhyā daṇḍyāś ca dharmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालवयोद्रव्य- संज्ञाजातिप्रमाणतः । अन्यूनं चेन् निगदितं सिद्धं साध्यं विनिर्दिशेत्
deśakālavayodravya- saṃjñājātipramāṇataḥ / anyūnaṃ cen nigaditaṃ siddhaṃ sādhyaṃ vinirdiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालवयोद्रव्य- प्रमाणाकृतिजातिषु । यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात् साक्ष्यं तद् अपि नान्यथा
deśakālavayodravya- pramāṇākṛtijātiṣu / yatra vipratipattiḥ syāt sākṣyaṃ tad api nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दिष्टेष्व् अर्थजातेषु साक्षी चेत् साक्ष्य आगते । न ब्रूयाद् अक्षस्रसमं न तन् निगदितं भवेत्
nirdiṣṭeṣv arthajāteṣu sākṣī cet sākṣya āgate / na brūyād akṣasrasamaṃ na tan nigaditaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वपक्षे प्रतिज्ञातम् अशेषं प्रतिभावयेत् । ऊनाधिकं तु यत्रोक्तं न तन् निगदितं भवेत्
pūrvapakṣe pratijñātam aśeṣaṃ pratibhāvayet / ūnādhikaṃ tu yatroktaṃ na tan nigaditaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊनम् अभ्यधिकं वार्थम् विब्रूयुर् यत्र साक्षिणः । तदर्थानुक्तविज्ञेयम् एष साक्षिविधिः स्मृतः
ūnam abhyadhikaṃ vārtham vibrūyur yatra sākṣiṇaḥ / tadarthānuktavijñeyam eṣa sākṣividhiḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यार्थांशे निगदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् । स्त्रीसङ्गे साहसे चौर्ये यत् साध्यं परिकल्प्यते
sādhyārthāṃśe nigadite sākṣibhiḥ sakalaṃ bhavet / strīsaṅge sāhase caurye yat sādhyaṃ parikalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊनाधिकं तु यत्र स्यात् साक्ष्यं तत्र विवर्जयेत् । साक्षी तत्र न दण्ड्यः स्याद् अब्रुवन् दण्डम् अर्हति
ūnādhikaṃ tu yatra syāt sākṣyaṃ tatra vivarjayet / sākṣī tatra na daṇḍyaḥ syād abruvan daṇḍam arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.