Brhaspati-Smrti, Vyavahara 1.6

साक्षिणाम् एष निर्दिष्टः संख्यालक्षणनिश्चयः । लिखितस्याधुना वच्मि विधानम् अनुपूर्वशः

sākṣiṇām eṣa nirdiṣṭaḥ saṃkhyālakṣaṇaniścayaḥ / likhitasyādhunā vacmi vidhānam anupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणादिके ऽपि समये भ्रान्तिः संजायते यतः । धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्य् अतः पुरा

ṛṇādike 'pi samaye bhrāntiḥ saṃjāyate yataḥ / dhātrākṣarāṇi sṛṣṭāni patrārūḍhāny ataḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशाचारहुतं वर्ष- मासपक्षादिवृद्धिमत् । ऋणिसाक्षिलेखकानं हस्ताङ्कं लेख्यम् उच्यते

deśācārahutaṃ varṣa- māsapakṣādivṛddhimat / ṛṇisākṣilekhakānaṃ hastāṅkaṃ lekhyam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजलेख्यं स्थानकृतं स्वहस्तलिखितं तथा । लेख्यं तत् त्रिविधं प्रोक्तं भिन्नं तद् बहुधा पुनः

rājalekhyaṃ sthānakṛtaṃ svahastalikhitaṃ tathā / lekhyaṃ tat trividhaṃ proktaṃ bhinnaṃ tad bahudhā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागदानक्रयाधिनां संविद्दासऋणादिभिः । सप्तधा लौकिकं लेख्यं त्रिविधं राजशासनम्

bhāgadānakrayādhināṃ saṃviddāsaṛṇādibhiḥ / saptadhā laukikaṃ lekhyaṃ trividhaṃ rājaśāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभागपत्रम् इत्य् एतद् भागानां निर्णये कृतम् । सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रम् इति स्मृतम्

vibhāgapatram ity etad bhāgānāṃ nirṇaye kṛtam / sīmāvivāde nirṇīte sīmāpatram iti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानलेख्यं भागलेख्यं सीमालेख्यं तथैव च । क्रयलेख्यं दासलेख्यम् आधिलेख्यं ततः परम्

dānalekhyaṃ bhāgalekhyaṃ sīmālekhyaṃ tathaiva ca / krayalekhyaṃ dāsalekhyam ādhilekhyaṃ tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संविदुद्दाम्लेख्यं च जयपत्रकम् एव च । सन्धिपत्रं तथैवैतत् क्रियाभेदाद् अनेकधा

saṃviduddāmlekhyaṃ ca jayapatrakam eva ca / sandhipatraṃ tathaivaitat kriyābhedād anekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आध्यर्थम् आधिलेख्यं स्याद् दासार्थं दासपत्रकम्

ādhyartham ādhilekhyaṃ syād dāsārthaṃ dāsapatrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीहितार्थसिद्ध्यर्थं ग्रामश्रेणिगणादिभिः । शास्त्राविरोधि धर्मार्थे कृतं संवित्तिपत्रकम्

samīhitārthasiddhyarthaṃ grāmaśreṇigaṇādibhiḥ / śāstrāvirodhi dharmārthe kṛtaṃ saṃvittipatrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातरः संविभक्ता ये स्वरुच्या तु परस्परम् । विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तद् उच्यते

bhrātaraḥ saṃvibhaktā ye svarucyā tu parasparam / vibhāgapatraṃ kurvanti bhāgalekhyaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिं दत्त्वा यस् तु पत्रं कुर्याच् चन्द्रार्ककालिकम् [प्।६१] । अनाच्छेदाम् अनाहार्यं दानलेख्यं तु तद् विधुः

bhūmiṃ dattvā yas tu patraṃ kuryāc candrārkakālikam [p.61] / anācchedām anāhāryaṃ dānalekhyaṃ tu tad vidhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्याक्षरान्वितम् । पत्रं कारयते यत् तु क्रयलेख्यं तद् उच्यते

gṛhakṣetrādikaṃ krītvā tulyamūlyākṣarānvitam / patraṃ kārayate yat tu krayalekhyaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्गमं स्थावरम् बन्धं दत्त्वा लेख्यं करोति यत् । गोप्यभोग्यक्रियायुक्तम् आधिलेख्यं तु तत् स्मृतम्

jaṅgamaṃ sthāvaram bandhaṃ dattvā lekhyaṃ karoti yat / gopyabhogyakriyāyuktam ādhilekhyaṃ tu tat smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामो देशश् च यत् कुर्यान् मत्तलेख्यं परस्परम् । राजाविरोधि धर्मार्थे संवित्पत्रं वदन्ति तत्

grāmo deśaś ca yat kuryān mattalekhyaṃ parasparam / rājāvirodhi dharmārthe saṃvitpatraṃ vadanti tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्रान्नहीनः कान्तारे लिखितं कुरुते तु यत् । कर्माहं ते करिष्यामि दासपत्रं तद् इष्यते

vastrānnahīnaḥ kāntāre likhitaṃ kurute tu yat / karmāhaṃ te kariṣyāmi dāsapatraṃ tad iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनं वृध्या गृहीत्वा तु स्वयं कुर्याच् च कारयेत् । उद्धारपत्रं तत् प्रोक्तम् ऋणलेख्यं मनीषिभिः

dhanaṃ vṛdhyā gṛhītvā tu svayaṃ kuryāc ca kārayet / uddhārapatraṃ tat proktam ṛṇalekhyaṃ manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूगश्रेणिगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता । तस्यास्तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः

pūgaśreṇigaṇādīnāṃ yā sthitiḥ parikīrtitā / tasyāstu sādhanaṃ lekhyaṃ na divyaṃ na ca sākṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूगश्रेण्यादिकानां तु समयस्य स्थितेः कृतम् । स्थितिपत्रं तु तत् प्रोक्तं मन्वादिस्मृतिवेदिभिः

pūgaśreṇyādikānāṃ tu samayasya sthiteḥ kṛtam / sthitipatraṃ tu tat proktaṃ manvādismṛtivedibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त्वा भ्य्य्म्यादिकं राजा ताम्रपत्रे पटे ऽथ वा । शासनं कारयेद् धर्मं स्थानवंशादिसंयुतम्

dattvā bhyymyādikaṃ rājā tāmrapatre paṭe 'tha vā / śāsanaṃ kārayed dharmaṃ sthānavaṃśādisaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातापित्रोर् आत्मनश् च पुण्यायामुकसूनवे । दत्तं मयामुकायाद्य दानं सब्रह्मचारिणे

mātāpitror ātmanaś ca puṇyāyāmukasūnave / dattaṃ mayāmukāyādya dānaṃ sabrahmacāriṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाच्छेद्यम् अनाहार्यं सर्वं भाव्यविवर्जितम् [प्।६३] । चन्द्रार्कसमकालीनं पुत्रपौत्रान्वयानुगम्

anācchedyam anāhāryaṃ sarvaṃ bhāvyavivarjitam [p.63] / candrārkasamakālīnaṃ putrapautrānvayānugam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दातुः पालयितुः स्वर्गं हर्तुर् नरकम् एव च । षष्टिवर्षसहस्राणि दानच्छेदफलं लिखेत्

dātuḥ pālayituḥ svargaṃ hartur narakam eva ca / ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi dānacchedaphalaṃ likhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रावर्षमासादि धनाध्यक्षाक्षरान्वितम् । ज्ञातं मयेति लिखितं सन्धिविग्रहलेखकैः

samudrāvarṣamāsādi dhanādhyakṣākṣarānvitam / jñātaṃ mayeti likhitaṃ sandhivigrahalekhakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशादिकं यस्य राजा लिखितं तु प्रयच्छति

deśādikaṃ yasya rājā likhitaṃ tu prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोत्तरक्रियावाद- निर्णयान्ते यदा नृपः । प्रदद्याज् जयिने लेख्यं जयपत्रं तद् उच्यते

pūrvottarakriyāvāda- nirṇayānte yadā nṛpaḥ / pradadyāj jayine lekhyaṃ jayapatraṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वृत्तं व्यवहारे तु पूर्वपक्षोत्तरादिकम् । क्रियावदधारणोपेतं जयपत्रो ऽखिलं लिखेत्

yad vṛttaṃ vyavahāre tu pūrvapakṣottarādikam / kriyāvadadhāraṇopetaṃ jayapatro 'khilaṃ likhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधयेत् साध्यम् अर्थं तु चतुष्पादन्वितं जये । राजमुद्रान्वितं चैव जयपत्रकम् इष्यते

sādhayet sādhyam arthaṃ tu catuṣpādanvitaṃ jaye / rājamudrānvitaṃ caiva jayapatrakam iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यवाद्यादिहीनेभ्य इतरेषाम् प्रदीयते । वृत्तानुवादसंसिद्धं तच् च स्याज् जयपत्रकम्

anyavādyādihīnebhya itareṣām pradīyate / vṛttānuvādasaṃsiddhaṃ tac ca syāj jayapatrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुमूरुषुहीनलुप्तार्थैर् उन्मातव्यसनातुरैः । विषोपधिबलात् कार- कृतं लेख्यं न सिध्यति

mumūruṣuhīnaluptārthair unmātavyasanāturaiḥ / viṣopadhibalāt kāra- kṛtaṃ lekhyaṃ na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषितो गर्हितः साक्षी यत्रैको विनिवेशितः [प्।६५] । कूटलेख्यं तु तत् प्राह लेखको वापि तादृशः

dūṣito garhitaḥ sākṣī yatraiko viniveśitaḥ [p.65] / kūṭalekhyaṃ tu tat prāha lekhako vāpi tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् उज्वलं चिरकृतं मलिनं स्वल्पकालिकम् । भग्नं म्लिष्ताक्षरयुतं लेख्यं कूटत्वम् आप्नुयात्

yad ujvalaṃ cirakṛtaṃ malinaṃ svalpakālikam / bhagnaṃ mliṣtākṣarayutaṃ lekhyaṃ kūṭatvam āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्पणस्थं यथा बिम्बम् असत् सद् इव दृश्यते । तथा लेख्यसबिम्ब् आनि कुर्वन्ति कुशला जनाः

darpaṇasthaṃ yathā bimbam asat sad iva dṛśyate / tathā lekhyasabimb āni kurvanti kuśalā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथ्येन हि प्रमाणं तु दोषेणैव तु दूषणम् । एवं दुष्टं नृपस्थाने यस्मिंस् तद् धि विचार्यते

tathyena hi pramāṇaṃ tu doṣeṇaiva tu dūṣaṇam / evaṃ duṣṭaṃ nṛpasthāne yasmiṃs tad dhi vicāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमृश्य ब्राह्मणैः सार्धं वक्तृदोषं निरूपयेत्

vimṛśya brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vaktṛdoṣaṃ nirūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन ते कूटतां यान्ति साक्षिलेखककारकाः । तेन दुष्टं भवेल् लेख्यं शुद्धैः शुद्धं विनिर्दिशेत्

yena te kūṭatāṃ yānti sākṣilekhakakārakāḥ / tena duṣṭaṃ bhavel lekhyaṃ śuddhaiḥ śuddhaṃ vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तं लेख्ये स्वहस्तं तु ऋणिको यदि निह्नुते । पत्रस्थैः साक्षिभिर् वाचा लेखकस्य मतेन च

dattaṃ lekhye svahastaṃ tu ṛṇiko yadi nihnute / patrasthaiḥ sākṣibhir vācā lekhakasya matena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानभ्रष्टास् त्व् अकान्तिस्थाः संदिग्धा लक्षणच्युताः । यत्रैवं स्युः स्थिता वर्णा लेख्यं दुष्टं तदा भृगुः

sthānabhraṣṭās tv akāntisthāḥ saṃdigdhā lakṣaṇacyutāḥ / yatraivaṃ syuḥ sthitā varṇā lekhyaṃ duṣṭaṃ tadā bhṛguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धरेल् लेख्यम् आहर्ता तत्पुत्रो भुक्तिम् एव तु । अभियुक्तः प्रमीतश् चेत् तत्पुत्रस् तत् समुद्धरेत्

uddharel lekhyam āhartā tatputro bhuktim eva tu / abhiyuktaḥ pramītaś cet tatputras tat samuddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा कार्यं देशकाल- कुशलाः कूटकारकाः । कुर्वन्तिसदृशं लेख्यं तद् यत्नेन विचारयेत्

jñātvā kāryaṃ deśakāla- kuśalāḥ kūṭakārakāḥ / kurvantisadṛśaṃ lekhyaṃ tad yatnena vicārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेख्यम् आलेख्यवत् केचिल् लिखन्ति कुशला जनाः । तस्मान् न लेख्यसामर्थ्यात् सिद्धिर् ऐकान्तिकी मता

lekhyam ālekhyavat kecil likhanti kuśalā janāḥ / tasmān na lekhyasāmarthyāt siddhir aikāntikī matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीबालार्तान् लिप्यविज्ञान् वञ्चयन्ति स्वबान्धवाः । लेख्यं कृत्वा स्वनामाङ्कं ज्ञेयं युक्त्यागमैस् तु तत्

strībālārtān lipyavijñān vañcayanti svabāndhavāḥ / lekhyaṃ kṛtvā svanāmāṅkaṃ jñeyaṃ yuktyāgamais tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधस्यास्य लेख्यस्य भ्रान्तिः संजायते यदा । ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तोक्त्या शोधयेत् ततः

trividhasyāsya lekhyasya bhrāntiḥ saṃjāyate yadā / ṛṇisākṣilekhakānāṃ hastoktyā śodhayet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्यामम् उदयादानाद् आधानं फलसंग्रहात् [प्।६७] । प्रतियोगिधनाढ्यत्वाज् ज्ञेयं यत्रोपधिः कृतः

udyāmam udayādānād ādhānaṃ phalasaṃgrahāt [p.67] / pratiyogidhanāḍhyatvāj jñeyaṃ yatropadhiḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शितं प्रतिकालं यच् छ्रावितं स्मारितं च यत् । लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेष्व् अपि हि साक्षिषु

darśitaṃ pratikālaṃ yac chrāvitaṃ smāritaṃ ca yat / lekhyaṃ sidhyati sarvatra mṛteṣv api hi sākṣiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचकैर् यत्र सामर्थ्यम् अक्षराणां विहन्यते । क्रियाणां सर्वनाशः स्याद् अनवस्था च जायते

vācakair yatra sāmarthyam akṣarāṇāṃ vihanyate / kriyāṇāṃ sarvanāśaḥ syād anavasthā ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेख्यं त्रिंशत् समातीतम् अदृष्टाश्रावितं च यत् । न तत्सिद्धिम् अवाप्नोति तिष्ठत्स्व् अपि हि साक्षिषु

lekhyaṃ triṃśat samātītam adṛṣṭāśrāvitaṃ ca yat / na tatsiddhim avāpnoti tiṣṭhatsv api hi sākṣiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयुक्ते शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् । न याचते च ऋणिकं तत् संदेहम् अवाप्नुयात्

prayukte śāntalābhe tu likhitaṃ yo na darśayet / na yācate ca ṛṇikaṃ tat saṃdeham avāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलश्रेणिगणादीनां यथाकालं प्रदर्शितम् । श्रावयेत् स्मारयेच् चैव तथा स्याद् बलवत्तरम्

kulaśreṇigaṇādīnāṃ yathākālaṃ pradarśitam / śrāvayet smārayec caiva tathā syād balavattaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि लब्धं भवेत् किञ् चित् प्रज्ञप्तिर् वा तथा भवेत् । प्रमाणम् एव लिखितं मृता यद्य् अपि साक्षिणः

yadi labdhaṃ bhavet kiñ cit prajñaptir vā tathā bhavet / pramāṇam eva likhitaṃ mṛtā yady api sākṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आढ्यस्य निकटस्थस्य यच् छक्तेन न याचितम् । शुद्धर्णाशङ्कया तत्र लेख्यं दुर्बलताम् इयात्

āḍhyasya nikaṭasthasya yac chaktena na yācitam / śuddharṇāśaṅkayā tatra lekhyaṃ durbalatām iyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मत्तजडबलानां राजभीतप्रवासिनाम् । अप्रगल्भभयार्तानां न लेख्यं हानिम् आप्नुयात्

unmattajaḍabalānāṃ rājabhītapravāsinām / apragalbhabhayārtānāṃ na lekhyaṃ hānim āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पञ्चत्वम् आपन्नो लेखकः साक्षिभिः सह । तत् स्वहस्तादिभिस् तेषाम् विशुध्यते न संशयः

atha pañcatvam āpanno lekhakaḥ sākṣibhiḥ saha / tat svahastādibhis teṣām viśudhyate na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणिस्वहस्तसंदेहे जीवतो वा मृतस्य वा । तत्स्वहस्तकृतैर् अन्यैः पत्रैस् तल्लेख्यनिऋणयः

ṛṇisvahastasaṃdehe jīvato vā mṛtasya vā / tatsvahastakṛtair anyaiḥ patrais tallekhyaniṛṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेख्ये संशयम् आपन्ने साक्षिलेखककर्तृभिः । दुष्टेषु तेषु तद्धस्त- कृतपूर्वाक्षरादिभिः

lekhye saṃśayam āpanne sākṣilekhakakartṛbhiḥ / duṣṭeṣu teṣu taddhasta- kṛtapūrvākṣarādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जातु हीयते लेख्यं साक्षिभिः शपथेन वा । अदर्शनाश्राविताभ्यां हानिं प्राप्नोत्य् उपेक्षया

na jātu hīyate lekhyaṃ sākṣibhiḥ śapathena vā / adarśanāśrāvitābhyāṃ hāniṃ prāpnoty upekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परीक्ष्यम् उभयम् एतद् राज्ञा विशेषतः । एकम् एव भवेल् लेख्यम् एकस्यार्थस्य सिद्धये

ataḥ parīkṣyam ubhayam etad rājñā viśeṣataḥ / ekam eva bhavel lekhyam ekasyārthasya siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकेषु तु लेख्येषु दोषम् उत्पादयेद् अपि । देशाचारविरुद्धं यत् संदिग्धं क्रमवर्जितम् । कृतम् अस्वामिना यच् च साध्यहीनं च दुष्यति

anekeṣu tu lekhyeṣu doṣam utpādayed api / deśācāraviruddhaṃ yat saṃdigdhaṃ kramavarjitam / kṛtam asvāminā yac ca sādhyahīnaṃ ca duṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.