Library·Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary·3·3.9
अथ हैनं विदग्ध इति नामतः शकलस्यापत्यं शाकल्यः पप्रच्छ--कतिसंख्याका देवा हे याज्ञवल्क्येति ।
atha hainaṃ vidagdha iti nāmataḥ śakalasyāpatyaṃ śākalyaḥ papraccha--katisaṃkhyākā devā he yājñavalkyeti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाचेतरः - महिमानो विभूतयः, एषां त्रयस्त्रिंशतः देवानाम् एते त्रयश्च त्री च शतेत्यादयः;परमार्थतस्तु त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति ।
sa hovācetaraḥ - mahimāno vibhūtayaḥ, eṣāṃ trayastriṃśataḥ devānām ete trayaśca trī ca śatetyādayaḥ;paramārthatastu trayastriṃśattveva devā iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतमे वसव इति तेषां स्वरूपं प्रत्येकं पृछ्च्यते;अग्निश्च पृथिवी चेति - अग्न्याद्या नक्षत्रान्तरा एते वसवः - प्राणिनां कर्मफलाश्रयत्वेन कार्यकरणसंघातरूपेण तन्निवासत्वेन च विपरिणमन्तो जगदिदं सर्वं वासयन्ति वसन्ति च;ते यस्माद् वासन्ति तस्मादे वसव इति ॥३॥
katame vasava iti teṣāṃ svarūpaṃ pratyekaṃ pṛchcyate;agniśca pṛthivī ceti - agnyādyā nakṣatrāntarā ete vasavaḥ - prāṇināṃ karmaphalāśrayatvena kāryakaraṇasaṃghātarūpeṇa tannivāsatvena ca vipariṇamanto jagadidaṃ sarvaṃ vāsayanti vasanti ca;te yasmād vāsanti tasmāde vasava iti //3//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतमे रुद्रा इति ।
katame rudrā iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतम आदित्या इति ।
katama ādityā iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति, स्तनयित्युरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति, कतमः स्तनयित्नुरित्यशनिरिति ।
katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti, stanayityurevendro yajñaḥ prajāpatiriti, katamaḥ stanayitnurityaśaniriti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतमे षडिति;त एवाग्न्यादयो वसुत्वेन पठिताश्चन्द्रमसं नक्षत्राणि च वर्जयित्वा षड् भवन्ति - षटसंख्याविशिष्टाः, त्रयस्त्रिंशदादि यदुक्तमिदं सर्वम्, एत एव षड् भवन्ति सर्वो हि वस्वादिविस्तर एतेष्वेव षटस्वन्तर्भवतीत्यर्थः ॥७॥
katame ṣaḍiti;ta evāgnyādayo vasutvena paṭhitāścandramasaṃ nakṣatrāṇi ca varjayitvā ṣaḍ bhavanti - ṣaṭasaṃkhyāviśiṣṭāḥ, trayastriṃśadādi yaduktamidaṃ sarvam, eta eva ṣaḍ bhavanti sarvo hi vasvādivistara eteṣveva ṣaṭasvantarbhavatītyarthaḥ //7//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कतमे ते त्रयो देवा इति;इम एव त्रयो लोका इति - पृथिवीमग्निं चैकोकृत्यैको देवः, अन्तरिक्षं वायुं चैकीकृत्य तृतीयः - ते एव त्रयो देवा इति ।
katame te trayo devā iti;ima eva trayo lokā iti - pṛthivīmagniṃ caikokṛtyaiko devaḥ, antarikṣaṃ vāyuṃ caikīkṛtya tṛtīyaḥ - te eva trayo devā iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तत्राहुश्चोदयन्ति - यदयं वायुरेक इवैव एक एव पवते ;अथ कथमध्यर्ध इति? यदस्मिन्निदं सर्वमध्यार्ध्नोत्-अस्मिन् वायौ सतीदं सर्वमध्यार्ध्नोदधि ऋद्धिं प्राप्नोति, तेनाध्यर्ध इति ।
tattatrāhuścodayanti - yadayaṃ vāyureka ivaiva eka eva pavate ;atha kathamadhyardha iti? yadasminnidaṃ sarvamadhyārdhnot-asmin vāyau satīdaṃ sarvamadhyārdhnodadhi ṛddhiṃ prāpnoti, tenādhyardha iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्येव यस्य देवस्यायतनमाश्रयः, अग्निर्लोको यस्य - लोकयत्यनेनेति लोकः, पश्यतीति - अग्निना पश्यतीत्यर्थः ।
pṛthivyeva yasya devasyāyatanamāśrayaḥ, agnirloko yasya - lokayatyaneneti lokaḥ, paśyatīti - agninā paśyatītyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काम एव यस्यायतनम् ।
kāma eva yasyāyatanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपाण्येव यस्यायतनम् ।
rūpāṇyeva yasyāyatanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाश एव यस्यायतनम् य एवायं श्रोत्रो भवः श्रोत्रः, तत्रापि प्रतिश्रवणवेलायां विशेषतो भवतीति प्रातिश्रुत्कः, तस्य कादेवतेति? दिश इति होवाच ।
ākāśa eva yasyāyatanam ya evāyaṃ śrotro bhavaḥ śrotraḥ, tatrāpi pratiśravaṇavelāyāṃ viśeṣato bhavatīti prātiśrutkaḥ, tasya kādevateti? diśa iti hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम एव यस्यायतनम् ।
tama eva yasyāyatanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपाण्येव यस्यायतनम् ।
rūpāṇyeva yasyāyatanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप एव यस्य आयतनम् ।
āpa eva yasya āyatanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेत एव यस्यायतनम् ।
reta eva yasyāyatanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः - यदिदं कुरुषञ्चलानां ब्राह्मणानत्यवादीः - अत्युक्तवानसि - स्वयं भीतास्त्वामङ्गारावक्षयणं कृतवन्त इति - किं ब्रह्म विद्वान् सन्नेवमधिक्षिपसि ब्राह्मणान्? याज्ञवल्क्य आह - ब्रह्म विज्ञानं तावदिदं मम, किं तत्? दिशो वेद दिग्विषयं विज्ञानं जाने ।
yājñavalkyeti hovāca śākalyaḥ - yadidaṃ kuruṣañcalānāṃ brāhmaṇānatyavādīḥ - atyuktavānasi - svayaṃ bhītāstvāmaṅgārāvakṣayaṇaṃ kṛtavanta iti - kiṃ brahma vidvān sannevamadhikṣipasi brāhmaṇān? yājñavalkya āha - brahma vijñānaṃ tāvadidaṃ mama, kiṃ tat? diśo veda digviṣayaṃ vijñānaṃ jāne /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्देवतः का देवतास्य तव दिग्भृतस्य ।
kindevataḥ kā devatāsya tava digbhṛtasya /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्देवतो ऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति पूर्ववत् ।
kindevato 'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्गदेवतो ऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति? तस्यां वरुणो ऽधिदेवता मम ।
kingadevato 'syāṃ pratīcyāṃ diśyasīti? tasyāṃ varuṇo 'dhidevatā mama /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्देवतो ऽस्यामुदीच्यां दिश्यसीति? सोमदेवत इति - सोम इति लतां सोमं देवतां चैकीकृत्य निर्देशः ।
kindevato 'syāmudīcyāṃ diśyasīti? somadevata iti - soma iti latāṃ somaṃ devatāṃ caikīkṛtya nirdeśaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्देवतो ऽस्यां दिश्यसीति ।
kindevato 'syāṃ diśyasīti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः, नामान्तरेण सम्बोधनं कृतवान् ।
ahalliketi hovāca yājñavalkyaḥ, nāmāntareṇa sambodhanaṃ kṛtavān /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मिन्नु त्वं च शरीरमात्मा च तव हृदयं प्रतिष्ठितौ स्थ इति? प्राण इति;देहात्मानौ प्राणे प्रतिष्ठितौ स्यातां प्राणवृत्तौ ।
kasminnu tvaṃ ca śarīramātmā ca tava hṛdayaṃ pratiṣṭhitau stha iti? prāṇa iti;dehātmānau prāṇe pratiṣṭhitau syātāṃ prāṇavṛttau /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ होवाच ।
atha hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.