जनको ह वैदेह आसाञ्चक्रे आसनं कृतवानास्थायिकां दत्तवानित्यर्थः, दर्शनकामेभ्यो राज्ञः ।
janako ha vaideha āsāñcakre āsanaṃ kṛtavānāsthāyikāṃ dattavānityarthaḥ, darśanakāmebhyo rājñaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary·4
Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary 4
किन्तु यत्ते तुभ्यं कश्चिदब्रवीदाचार्यो ऽनेकाचार्यो ऽनेकाचार्यसेवी हि भवांस्तच्छृणवामेति ।
kintu yatte tubhyaṃ kaścidabravīdācāryo 'nekācāryo 'nekācāryasevī hi bhavāṃstacchṛṇavāmeti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदेव ते कश्चिदब्रवीदुदङ्को नामतः शुल्बस्यापत्यं शौल्बस्यापत्यं शौल्बायनो ऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति प्राणो वायुर्देवता पूर्ववत् ।
yadeva te kaścidabravīdudaṅko nāmataḥ śulbasyāpatyaṃ śaulbasyāpatyaṃ śaulbāyano 'bravītprāṇo vai brahmeti prāṇo vāyurdevatā pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदेव ते कश्चिद्बर्कुरिति नामतो वृष्णस्यापत्यं वार्ष्णश्चक्षुर्वै ब्रह्मेत्यादित्यो देवता चक्षुष्युपनिषत्सत्यम् ।
yadeva te kaścidbarkuriti nāmato vṛṣṇasyāpatyaṃ vārṣṇaścakṣurvai brahmetyādityo devatā cakṣuṣyupaniṣatsatyam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदेव ते गर्दभीविपीत इति नामतो भारद्वाजो गोत्रतः श्रोत्रं वै ब्रह्मेति ।
yadeva te gardabhīvipīta iti nāmato bhāradvājo gotrataḥ śrotraṃ vai brahmeti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यकाम इति नामतो जबालाया अपत्यं जाबालः ।
satyakāma iti nāmato jabālāyā apatyaṃ jābālaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदग्धः शाकल्यो हृदयं वै ब्रह्मेति ।
vidagdhaḥ śākalyo hṛdayaṃ vai brahmeti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनको ह वैदेहः ।
janako ha vaidehaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्धो ह वै नाम ।
indho ha vai nāma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतद्वामे ऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी यं त्वं वैश्वानरमात्मानं संपन्नो ऽसि तस्यास्येन्द्रस्य भोक्तुर्भोग्यैषा पत्नी विराडन्नं भोग्यत्वादेव तदेतदन्नं चात्ता चैकं मिथुनं स्वप्ने ।
athaitadvāme 'kṣaṇi puruṣarūpameṣāsya patnī yaṃ tvaṃ vaiśvānaramātmānaṃ saṃpanno 'si tasyāsyendrasya bhokturbhogyaiṣā patnī virāḍannaṃ bhogyatvādeva tadetadannaṃ cāttā caikaṃ mithunaṃ svapne /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष हृदयभूतस्तैजसः सूक्ष्मभूतेन प्राणेन विध्रियमाणः प्राण एव भवति ।
sa eṣa hṛdayabhūtastaijasaḥ sūkṣmabhūtena prāṇena vidhriyamāṇaḥ prāṇa eva bhavati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगामेत्यस्याभिसंबन्धः ।
janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāmetyasyābhisaṃbandhaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे याज्ञवल्क्येत्येवं संबोध्याभिमुखीकरणाय किञ्ज्योतिरयं पुरुष इति किमस्य पुरुषस्य ज्योतिर्येन ज्योतिषा व्यवहरति सो ऽयं किञ्ज्योतिरयं प्राकृतः कार्यकरणसंघातरूपः शिरःपाण्यादिमान्पुरुषः पृच्छ्यते ।
he yājñavalkyetyevaṃ saṃbodhyābhimukhīkaraṇāya kiñjyotirayaṃ puruṣa iti kimasya puruṣasya jyotiryena jyotiṣā vyavaharati so 'yaṃ kiñjyotirayaṃ prākṛtaḥ kāryakaraṇasaṃghātarūpaḥ śiraḥpāṇyādimānpuruṣaḥ pṛcchyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथास्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरेवायं पुरुष इति चन्द्रमा एवास्य ज्योतिः ॥४,३।३॥
tathāstamita āditye yājñavalkya kiñjyotirevāyaṃ puruṣa iti candramā evāsya jyotiḥ //4,3.3//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तमिति आदित्ये चन्द्रमस्यस्तमिते ऽग्निर्ज्योतिः ॥४,३।४॥
astamiti āditye candramasyastamite 'gnirjyotiḥ //4,3.4//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्ते ऽग्नौ वाग्ज्योतिः वागिति शब्दः परिगृह्यते ।
śānte 'gnau vāgjyotiḥ vāgiti śabdaḥ parigṛhyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्ताया पुनर्वाचि गन्धादिष्वपि च शान्तेषु ।
śāntāyā punarvāci gandhādiṣvapi ca śānteṣu /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि व्यतिरिक्तत्वादि सिद्धं तथापि समानजातीयानुग्राहकत्वदर्शननिमित्तभ्रान्त्या करणानामेवान्यतमो व्यतिरिक्तो वेत्यविवेकतः पृच्छति-कतम इति ।
yadyapi vyatiriktatvādi siddhaṃ tathāpi samānajātīyānugrāhakatvadarśananimittabhrāntyā karaṇānāmevānyatamo vyatirikto vetyavivekataḥ pṛcchati-katama iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथैवेहैकस्मिन्देहे स्वप्नो भूत्वा मृत्यो रूपाणि कार्यकरणान्यतिक्रम्य स्वप्ने स्व आत्मज्येतिष्यास्त एवं स वै प्रकृतः पुरुषो ऽजायमानः ।
yathaivehaikasmindehe svapno bhūtvā mṛtyo rūpāṇi kāryakaraṇānyatikramya svapne sva ātmajyetiṣyāsta evaṃ sa vai prakṛtaḥ puruṣo 'jāyamānaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु न स्यो ऽस्योभौ लोकौ यौ जन्ममरणाभ्यामनुक्रमेण संचरति स्वप्नजागरिते इव ।
nanu na syo 'syobhau lokau yau janmamaraṇābhyāmanukrameṇa saṃcarati svapnajāgarite iva /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वत्र कथं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिर्येन जागरत इव ग्राह्यग्राहकादिलक्षणः सर्वे व्यवहारो दृश्यते ।
nanvatra kathaṃ puruṣaḥ svayañjyotiryena jāgarata iva grāhyagrāhakādilakṣaṇaḥ sarve vyavahāro dṛśyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव एतस्मिन्नुक्तेर्ऽथ एते श्लोका मन्त्रा भवन्ति ।
tadeva etasminnukter'tha ete ślokā mantrā bhavanti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा प्राणेन पञ्चवृत्तिना रक्षन्परिपालयन्नन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यादवरं निकृष्टमनेकाशुचिसंघातत्वादत्यन्तबीभत्सं कुलायं नीडं शरीरं स्वयं तु बहिस्तस्मात्कुलायाच्चरित्वा ।
tathā prāṇena pañcavṛttinā rakṣanparipālayannanyathā mṛtabhrāntiḥ syādavaraṃ nikṛṣṭamanekāśucisaṃghātatvādatyantabībhatsaṃ kulāyaṃ nīḍaṃ śarīraṃ svayaṃ tu bahistasmātkulāyāccaritvā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च स्वप्नान्ते स्वप्नस्थान उच्चावचमुच्चं देवादिभावमवचं तिर्यगादिभावं निकृष्टं तदुच्चावचमीयमानो गम्यमानः प्राप्नुवन्रूपाणि देवो द्योतनावान्कुरुते निर्वर्तयति वासनारूपाणि बहून्यसंख्येयानि उतापि स्त्रीभिः सह मोदमान इव जक्षदिव हसन्निव वयस्यैः ।
kiñca svapnānte svapnasthāna uccāvacamuccaṃ devādibhāvamavacaṃ tiryagādibhāvaṃ nikṛṣṭaṃ taduccāvacamīyamāno gamyamānaḥ prāpnuvanrūpāṇi devo dyotanāvānkurute nirvartayati vāsanārūpāṇi bahūnyasaṃkhyeyāni utāpi strībhiḥ saha modamāna iva jakṣadiva hasanniva vayasyaiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आराममारमणमाक्रीडामनेन निर्मितां वासनारूपामस्याऽत्मनः पश्यन्ति सर्वे जनाः ।
ārāmamāramaṇamākrīḍāmanena nirmitāṃ vāsanārūpāmasyā'tmanaḥ paśyanti sarve janāḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्प्रस्तुतमात्मनैवायं ज्योतिषाऽस्त इति ।
yatprastutamātmanaivāyaṃ jyotiṣā'sta iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रासङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यसङ्गताकर्तृत्वे हेतुरुक्तः ।
tatrāsaṅgo hyayaṃ puruṣa ityasaṅgatākartṛtve heturuktaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासौ स्वप्ने ऽसङ्गत्वात्स्वप्नसङ्गजैर्देषैर्जागरिते प्रत्यागतो न लिप्यत एवं जागरितसङ्गजैरपु दोषान्र लिप्यत एव बुद्धान्तेन तदेतदुच्यते- स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते जागरिते रत्वा चरित्वेत्यादि पूर्ववत् ।
yathāsau svapne 'saṅgatvātsvapnasaṅgajairdeṣairjāgarite pratyāgato na lipyata evaṃ jāgaritasaṅgajairapu doṣānra lipyata eva buddhāntena tadetaducyate- sa vā eṣa etasminbuddhānte jāgarite ratvā caritvetyādi pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमयं पुरुष आत्मा स्वयञ्ज्योतिः कार्यकरणविलक्षणस्तत्प्रयोजकाभ्या कामकर्मभ्यां विलक्ष णो यस्मादसङ्गो ह्ययं पुरुषो ऽसङ्त्वादित्ययमर्थः"स वा एष एतस्मिन्संप्रसाद"इत्याद्याभिस्तसृभिः कण्डकाभिः प्रतिपादितः ।
evamayaṃ puruṣa ātmā svayañjyotiḥ kāryakaraṇavilakṣaṇastatprayojakābhyā kāmakarmabhyāṃ vilakṣa ṇo yasmādasaṅgo hyayaṃ puruṣo 'saṅtvādityayamarthaḥ"sa vā eṣa etasminsaṃprasāda"ityādyābhistasṛbhiḥ kaṇḍakābhiḥ pratipāditaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र च स्थानत्रयानुसंतारेण स्वयञ्ज्योतिष आत्मनः कार्यकरणसंघातव्यतिरिक्तस्य कामकर्मभ्यां विवक्ततोक्ता स्वतो नायं संसारधर्मवानुपाधिनिमित्तमेव त्वस्य संसारित्वमविद्याध्यारोपितमित्येष समुदायार्थ उक्तः ।
atra ca sthānatrayānusaṃtāreṇa svayañjyotiṣa ātmanaḥ kāryakaraṇasaṃghātavyatiriktasya kāmakarmabhyāṃ vivaktatoktā svato nāyaṃ saṃsāradharmavānupādhinimittameva tvasya saṃsāritvamavidyādhyāropitamityeṣa samudāyārtha uktaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यस्यायं स्वभावः सर्वसंसारधर्मशून्यता परोपाधिनिमित्तं चास्य संसारधर्मित्वम् ।
yadyasyāyaṃ svabhāvaḥ sarvasaṃsāradharmaśūnyatā paropādhinimittaṃ cāsya saṃsāradharmitvam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीं यो ऽसौ सर्वात्मभावो मोक्षो विद्याफलं क्रियाकारकफलशून्यं स प्रत्यक्षतो निर्दिश्यते यत्राविद्याकामकर्माणि न सन्ति ।
idānīṃ yo 'sau sarvātmabhāvo mokṣo vidyāphalaṃ kriyākārakaphalaśūnyaṃ sa pratyakṣato nirdiśyate yatrāvidyākāmakarmāṇi na santi /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतः स्वयञ्ज्योतिरात्माविद्याकामकर्मविनिर्मुक्त इत्युक्तम् ।
prakṛtaḥ svayañjyotirātmāvidyākāmakarmavinirmukta ityuktam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीपुंसयोरिवैकत्वान्न पश्यतीत्युक्तं स्वयञ्ज्योतिरिति च ।
strīpuṃsayorivaikatvānna paśyatītyuktaṃ svayañjyotiriti ca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानमन्यत् ।
samānamanyat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाग्रत्स्वप्नयोरिव यद्विजानीयात्तद्द्वितीयं प्रविभक्तमन्यत्वेन नास्तीत्युक्तमतः सुषुप्ते न विजानाति विशेषम्ष ननु यद्यस्यायमेव स्वभावः किंनिमित्तमस्य विशेषविज्ञानं स्वभावपरित्यागेन ।
jāgratsvapnayoriva yadvijānīyāttaddvitīyaṃ pravibhaktamanyatvena nāstītyuktamataḥ suṣupte na vijānāti viśeṣamṣa nanu yadyasyāyameva svabhāvaḥ kiṃnimittamasya viśeṣavijñānaṃ svabhāvaparityāgena /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पुनः साविद्या सुषुप्ते वस्त्वन्तरप्रत्युपस्थापिका शान्ता तेनान्यत्वेनाविद्याप्रविभक्तस्य वस्तुनो ऽभावात्केन कं पश्येज्जिघ्रेद्विजानीयाद्वा ।
yatra punaḥ sāvidyā suṣupte vastvantarapratyupasthāpikā śāntā tenānyatvenāvidyāpravibhaktasya vastuno 'bhāvātkena kaṃ paśyejjighredvijānīyādvā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य परमान्दस्य मात्रा अवयवा ब्रह्मादिभिर्मनुष्यपर्यन्तैर्भूतैरुपजीव्यन्ते तदानन्दमात्राद्वारेण मात्रिणं परमानन्दमधिजिगमियिषन्नाह सैन्धवलवणशकलैरिव लवणशैलम् ।
yasya paramāndasya mātrā avayavā brahmādibhirmanuṣyaparyantairbhūtairupajīvyante tadānandamātrādvāreṇa mātriṇaṃ paramānandamadhijigamiyiṣannāha saindhavalavaṇaśakalairiva lavaṇaśailam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विज्ञानमयः स्वयञ्ज्योतिरात्मा स्वप्ने प्रदर्शितः ।
atra vijñānamayaḥ svayañjyotirātmā svapne pradarśitaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत आरभ्यास्य संसारो वर्ण्यते ।
ita ārabhyāsya saṃsāro varṇyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदस्योर्ध्वोच्छ्वासित्वं कस्मिन्काले किंनिमित्तं कथं किमर्थं वा स्यादित्येतदुच्यते-सो ऽयं प्राकृतः शिरः पाण्यादिमान्पिण्डो यत्र यस्मिन्काले ऽयमणिमानमणोर्भावमणुत्वं कार्श्यमित्यर्थः ।
tadasyordhvocchvāsitvaṃ kasminkāle kiṃnimittaṃ kathaṃ kimarthaṃ vā syādityetaducyate-so 'yaṃ prākṛtaḥ śiraḥ pāṇyādimānpiṇḍo yatra yasminkāle 'yamaṇimānamaṇorbhāvamaṇutvaṃ kārśyamityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रास्येदं शरीरं परित्यज्य गच्छतो नान्यस्य देहान्तरस्योपादाने सामर्थ्यमस्ति ।
tatrāsyedaṃ śarīraṃ parityajya gacchato nānyasya dehāntarasyopādāne sāmarthyamasti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेव जिगमिषुं के सह गच्छन्ते ।
tameva jigamiṣuṃ ke saha gacchante /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यत्रायममात्मा ।
sa yatrāyamamātmā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकीभवति करणजातं स्वेन लिङ्गात्मना ।
ekībhavati karaṇajātaṃ svena liṅgātmanā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विद्यादिसम्बारसम्फृतो देहान्तरं प्रतिपद्यमानो मुक्त्वा पूर्वं देहं पक्षीव वृक्षान्तरं देहान्तरं प्रतिपद्यते ।
evaṃ vidyādisambārasamphṛto dehāntaraṃ pratipadyamāno muktvā pūrvaṃ dehaṃ pakṣīva vṛkṣāntaraṃ dehāntaraṃ pratipadyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र देहान्तरारम्भे नित्थोपात्तमेवोपादानमुपमृद्योपमृद्य देहान्तरमारभत आहोस्तिदपूर्वमेव पुनः पुनरादत्त इति ।
tatra dehāntarārambhe nitthopāttamevopādānamupamṛdyopamṛdya dehāntaramārabhata āhostidapūrvameva punaḥ punarādatta iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽस्य बन्धनसंज्ञका उपाधिभूताः, यैः संयुत्त्कस्तन्मये ऽयमिति विभाव्यते, ते पदार्थाः पुञ्जीकृत्येहैकत्र प्रतिनिर्दिश्यन्ते-स वा अयं य एवं संसरत्यात्मा ब्रह्मैव पर एव यो ऽशनायाद्यतीतो, विज्ञानमयो विज्ञानं बुद्विस्तेनोपलङ्यमाणस्तन्मयः ।
yo 'sya bandhanasaṃjñakā upādhibhūtāḥ, yaiḥ saṃyuttkastanmaye 'yamiti vibhāvyate, te padārthāḥ puñjīkṛtyehaikatra pratinirdiśyante-sa vā ayaṃ ya evaṃ saṃsaratyātmā brahmaiva para eva yo 'śanāyādyatīto, vijñānamayo vijñānaṃ budvistenopalaṅyamāṇastanmayaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तस्मिन्नर्थ एष श्लोको मन्त्रोपि भवति ।
tattasminnartha eṣa śloko mantropi bhavati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नबुद्धान्तगमनदृष्टान्तस्य दार्ष्टान्तिकः संसारो वर्णितः ।
svapnabuddhāntagamanadṛṣṭāntasya dārṣṭāntikaḥ saṃsāro varṇitaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मकामस्य ब्रह्मविदो मोक्ष इत्येतस्मिन्नर्थे मन्त्रब्रह्मणोक्ते विस्तरप्रतिपादका एते श्लोका भवनाति ।
ātmakāmasya brahmavido mokṣa ityetasminnarthe mantrabrahmaṇokte vistarapratipādakā ete ślokā bhavanāti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्मोक्षसाधनमार्गे विप्रतिपत्तिर्मुमुक्षूणाम् ।
tasminmokṣasādhanamārge vipratipattirmumukṣūṇām /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धमदर्शनात्मकं तमः संसारनियामकं प्रविशन्ति प्रतिपद्यन्ते ।
andhamadarśanātmakaṃ tamaḥ saṃsāraniyāmakaṃ praviśanti pratipadyante /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि ते ऽदर्शनलक्षणं तमः प्रविसन्ति को दोष इत्युच्यते-अनन्दा अनानन्दा असुखा नाम ते लोकास्तेनान्धेनादर्शनलक्षणेन तमसाऽवृता व्याप्तास्ते तस्याज्ञानतमसो गोचरास्तांस्ते प्रेत्य मृत्वाभिगच्छन्त्यभियान्ति ।
yadi te 'darśanalakṣaṇaṃ tamaḥ pravisanti ko doṣa ityucyate-anandā anānandā asukhā nāma te lokāstenāndhenādarśanalakṣaṇena tamasā'vṛtā vyāptāste tasyājñānatamaso gocarāstāṃste pretya mṛtvābhigacchantyabhiyānti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानं स्वं परं रूपं सर्वप्राणिमनीषितज्ञं हृत्स्थमशनायादिधर्मातीतं चोद्यदि विजानीयात्सहस्रेषु कश्चित् ।
ātmānaṃ svaṃ paraṃ rūpaṃ sarvaprāṇimanīṣitajñaṃ hṛtsthamaśanāyādidharmātītaṃ codyadi vijānīyātsahasreṣu kaścit /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च यस्य ब्राह्मणस्यानुवित्तो ऽनुलब्धः प्रतिबुद्धःसाक्षात्कृतः कथम्? अहमस्मि परं ब्रह्मेत्येवं प्रत्यगात्मत्वेनावगत आत्मा अस्मिन्संदह्ये संदेहे ऽनेकानर्थसंकटोपचये गहने विषमे ऽनेकशतसहस्रविवेकविज्ञानप्रतिपक्षे विषमे प्रविष्टः स यस्य ब्राह्मणस्यानुवित्तः प्रतिबोधेनेत्यर्थः ।
kiñca yasya brāhmaṇasyānuvitto 'nulabdhaḥ pratibuddhaḥsākṣātkṛtaḥ katham? ahamasmi paraṃ brahmetyevaṃ pratyagātmatvenāvagata ātmā asminsaṃdahye saṃdehe 'nekānarthasaṃkaṭopacaye gahane viṣame 'nekaśatasahasravivekavijñānapratipakṣe viṣame praviṣṭaḥ sa yasya brāhmaṇasyānuvittaḥ pratibodhenetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चेहैवालेकार्थसंकुले सन्तो भवन्तोज्ञानदीर्घनिद्रामोहिताः सन्तः कथञ्चिदिव ब्रह्मतत्त्वमात्मत्वेनाथ विद्मो विजानीमः ।
kiñcehaivālekārthasaṃkule santo bhavantojñānadīrghanidrāmohitāḥ santaḥ kathañcidiva brahmatattvamātmatvenātha vidmo vijānīmaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा पुनरेतमात्मानं कथञ्चित्परमकारुणिकं कञ्चिदाचार्यं प्राप्य ततो लब्धप्रयादः सन्ननु पश्चात्पश्यति साक्षात्करोति स्वमात्मानं देवं द्योतनवन्तं दातारं वा सर्वप्राणिकर्मफलानां यथाकर्मानुरूपमञ्जसा साक्षादीशानं सावामिनं भूतभव्यस्य कालत्रयस्येत्येतत् ।
yadā punaretamātmānaṃ kathañcitparamakāruṇikaṃ kañcidācāryaṃ prāpya tato labdhaprayādaḥ sannanu paścātpaśyati sākṣātkaroti svamātmānaṃ devaṃ dyotanavantaṃ dātāraṃ vā sarvaprāṇikarmaphalānāṃ yathākarmānurūpamañjasā sākṣādīśānaṃ sāvāminaṃ bhūtabhavyasya kālatrayasyetyetat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च यस्मादीशानादर्वाग्यस्मादन्यविषय एवेत्यर्थः ।
kiñca yasmādīśānādarvāgyasmādanyaviṣaya evetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च यस्मिन्यत्र ब्रह्मणि पञ्च पञ्चजना गन्धर्वादयः पञ्चैव संख्याता गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसि निषादपञ्चमा वा वर्णा आकाशश्चाव्याकृताख्यो यस्मिन्सूत्रमिमोतं च प्रोतं च ।
kiñca yasminyatra brahmaṇi pañca pañcajanā gandharvādayaḥ pañcaiva saṃkhyātā gandharvāḥ pitaro devā asurā rakṣāṃsi niṣādapañcamā vā varṇā ākāśaścāvyākṛtākhyo yasminsūtramimotaṃ ca protaṃ ca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्च तेन हि चैतन्यात्मज्योतिषावभास्यमानः प्राण आत्मभूतेन प्राणीति तेन प्राणस्यापि प्राणः स तं प्राणस्य प्राणम् ।
kiñca tena hi caitanyātmajyotiṣāvabhāsyamānaḥ prāṇa ātmabhūtena prāṇīti tena prāṇasyāpi prāṇaḥ sa taṃ prāṇasya prāṇam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्ब्रह्मदर्शने साधनमुच्यते मनसैव परमार्थज्ञानसंसकृतेनाऽचार्योवदेशापूर्वकं चानुद्रष्टव्यम् ।
tadbrahmadarśane sādhanamucyate manasaiva paramārthajñānasaṃsakṛtenā'cāryovadeśāpūrvakaṃ cānudraṣṭavyam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादेवं तस्मादेधैवैकेनैव प्रकारेण विज्ञानघनैकरसप्रकारेणाऽकाशवन्निरन्तरेणानुद्रष्टव्यम् ।
yasmādevaṃ tasmādedhaivaikenaiva prakāreṇa vijñānaghanaikarasaprakāreṇā'kāśavannirantareṇānudraṣṭavyam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमीदृशमात्मानमेव धीरो धामान्विज्ञायोपदेशतः शास्त्रतश्च प्रज्ञां शास्त्राचार्योपदिष्टविषयां जिज्ञासापरिसमाप्तिकरीं कुर्वीत ब्राह्मणः ।
tamīdṛśamātmānameva dhīro dhāmānvijñāyopadeśataḥ śāstrataśca prajñāṃ śāstrācāryopadiṣṭaviṣayāṃ jijñāsāparisamāptikarīṃ kurvīta brāhmaṇaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहेतुकौ बन्धमोक्षावभिहितौ मन्त्रब्राह्मणभ्यां श्लोकैश्च पुनर्मोक्षस्वरूपं विस्तरेण प्रतिपादितमेवमेतस्मिन्नात्मविषये सर्वो वेदो यथोपयुक्तो भवति तत्तथा वक्तव्यमिति तदर्थेयं कण्डिकाऽरभ्यते ।
sahetukau bandhamokṣāvabhihitau mantrabrāhmaṇabhyāṃ ślokaiśca punarmokṣasvarūpaṃ vistareṇa pratipāditamevametasminnātmaviṣaye sarvo vedo yathopayukto bhavati tattathā vaktavyamiti tadartheyaṃ kaṇḍikā'rabhyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतद्वस्तु ब्राङ्मणेनोक्तमृचा मन्त्रेणाभ्युक्तं प्रकाशितम् ।
tadetadvastu brāṅmaṇenoktamṛcā mantreṇābhyuktaṃ prakāśitam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽयं जनकयाज्ञवल्क्याख्यायिकायां व्याख्यात आत्मा स वा एष महानज आत्मान्नादः सर्वभूतस्थः सर्वान्नानामत्ता वसुदानो वसु धनं सर्वप्राणिकर्मफलं तस्य दाता प्राणिनां यथाकर्म फलेन योजयितेत्यर्थः ।
yo 'yaṃ janakayājñavalkyākhyāyikāyāṃ vyākhyāta ātmā sa vā eṣa mahānaja ātmānnādaḥ sarvabhūtasthaḥ sarvānnānāmattā vasudāno vasu dhanaṃ sarvaprāṇikarmaphalaṃ tasya dātā prāṇināṃ yathākarma phalena yojayitetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीं समस्तस्यैवाऽरण्यरकस्य योर्ऽथ उक्तः स समुच्चित्यास्या कण्डिकायां निर्दिश्यत एतावान्समस्तारण्यकार्थ इति ।
idānīṃ samastasyaivā'raṇyarakasya yor'tha uktaḥ sa samuccityāsyā kaṇḍikāyāṃ nirdiśyata etāvānsamastāraṇyakārtha iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमप्रधानेन मधुकाण्डेन ब्रह्मतत्त्वं निर्धारितम् ।
āgamapradhānena madhukāṇḍena brahmatattvaṃ nirdhāritam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे मैत्रेयीति ज्येष्ठां भार्यामामन्त्रयामास ।
he maitreyīti jyeṣṭhāṃ bhāryāmāmantrayāmāsa /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैवमुक्तोवाच मैत्रेयी सर्वेयं पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यान्नु किं स्यां किमहं वित्तसाध्येन कर्मणामृताऽहो न स्यामिति ।
saivamuktovāca maitreyī sarveyaṃ pṛthivī vittena pūrṇā syānnu kiṃ syāṃ kimahaṃ vittasādhyena karmaṇāmṛtā'ho na syāmiti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाच प्रियैव पूर्वं खलु नो ऽस्मभ्यं भवती भवन्ति सतो प्रियमेवावृधद्वर्धितवती निर्धारितवत्यसि ।
sa hovāca priyaiva pūrvaṃ khalu no 'smabhyaṃ bhavatī bhavanti sato priyamevāvṛdhadvardhitavatī nirdhāritavatyasi /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि खल्वरे मैत्रेयी दृष्टे ।
ātmani khalvare maitreyī dṛṣṭe /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमयथार्थदर्शितं परादात्पराकुर्यात्कैवल्यासंबन्धिनं कुर्यादयमनात्मस्वरूपेण मां पश्यतीत्यपराधादिति भावः ॥४,५।७-१० ॥
tamayathārthadarśitaṃ parādātparākuryātkaivalyāsaṃbandhinaṃ kuryādayamanātmasvarūpeṇa māṃ paśyatītyaparādhāditi bhāvaḥ //4,5.7-10 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थे शब्दनिःश्वासेनेव लोकाद्यर्थनिःश्वासः सामर्थ्यादिक्तो भवतीति पृथङ्नोक्तः ।
caturthe śabdaniḥśvāseneva lokādyarthaniḥśvāsaḥ sāmarthyādikto bhavatīti pṛthaṅnoktaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वकार्यप्रलये विद्यानिमित्ते सैन्धवघनवदनन्तरो ऽवाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एक आत्मावतिष्ठते ।
sarvakāryapralaye vidyānimitte saindhavaghanavadanantaro 'vāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānadhana eka ātmāvatiṣṭhate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा होवाचात्रैव मा भगवानेतस्मिन्नैव वस्तुनि प्रज्ञानघन एव न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति मोहान्तं मोहमध्यमापीपिदापीपददवगमितवानसि संसोहितवानसीत्यर्थः ।
sā hovācātraiva mā bhagavānetasminnaiva vastuni prajñānaghana eva na pretya saṃjñā'stīti mohāntaṃ mohamadhyamāpīpidāpīpadadavagamitavānasi saṃsohitavānasītyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्ष्वपि प्रपाठकेष्वेक आत्मा तुल्यो निर्धारितः परं ब्रह्म ।
caturṣvapi prapāṭhakeṣveka ātmā tulyo nirdhāritaḥ paraṃ brahma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरं याज्ञवल्कीयस्य काण्डस्य वंश आरभ्यते यथा मधुकाण्डस्य वंशः ।
athānantaraṃ yājñavalkīyasya kāṇḍasya vaṃśa ārabhyate yathā madhukāṇḍasya vaṃśaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.