ॐ प्राणो गायत्रीत्युक्तम् ।
oṃ prāṇo gāyatrītyuktam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary·6
Brhadaranyaka-Upanisad, with Samkara's commentary 6
यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति ।
yo ha vai vasiṣṭhāṃ veda vasiṣṭhaḥ svānāṃ bhavati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठत्यनयेति प्रतिष्ठा तां प्रतिष्ठां प्रतिष्ठागुणवतीं यो वेद तस्यैतत्फलं प्रतितिष्ठति समे देशे काले च ।
yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda pratitiṣṭhatyanayeti pratiṣṭhā tāṃ pratiṣṭhāṃ pratiṣṭhāguṇavatīṃ yo veda tasyaitatphalaṃ pratitiṣṭhati same deśe kāle ca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह वै सम्पदं वेद सम्पद्गुणयुक्तं यो वेद तस्यैतत्फलमस्मै विदुषे संपद्यते ह ।
yo ha vai sampadaṃ veda sampadguṇayuktaṃ yo veda tasyaitatphalamasmai viduṣe saṃpadyate ha /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह वा आयतनं वेद ।
yo ha vā āyatanaṃ veda /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिश्च सम्पन्नो भवति ।
yo ha vai prajātiṃ veda prajāyate ha prajayā paśubhiśca sampanno bhavati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते हेमे प्राणा वागादयो ऽहंश्रेयसे ऽहं श्रेयानित्येतस्मै प्रयोजनाय विवदमाना बिरुद्धं वदमाना ब्रह्म जग्मुर्ब्रह्म गतवन्तो ब्रह्मशब्दवाच्यं प्रजापति गत्वा च तद्ब्रह्म होचुरुक्तवन्तः ।
te heme prāṇā vāgādayo 'haṃśreyase 'haṃ śreyānityetasmai prayojanāya vivadamānā biruddhaṃ vadamānā brahma jagmurbrahma gatavanto brahmaśabdavācyaṃ prajāpati gatvā ca tadbrahma hocuruktavantaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एवमुक्ता ब्रह्मणा प्राणा आत्मनो वीर्यपरीक्षणाय क्रमेणोच्चक्रमुः ।
ta evamuktā brahmaṇā prāṇā ātmano vīryaparīkṣaṇāya krameṇoccakramuḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा चक्षुर्हेच्चक्रामेत्यादि पूर्ववत् ।
tathā cakṣurheccakrāmetyādi pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन्नुत्क्रममं करिष्यंस्तदानीमेव स्वस्थानात्प्रचलिता वागादयः ।
atha ha prāṇa utkramiṣyannutkramamaṃ kariṣyaṃstadānīmeva svasthānātpracalitā vāgādayaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा ह वाक्प्रथमं बलिदानाय प्रवृत्ता ह किलोवाचोक्तवती यद्वा अहं वसिष्ठास्मि यन्मम वसिष्ठत्वं तत्तवैव तेन वसिष्ठगुणेन त्वं तद्वसिष्ठो ऽसीति ।
sā ha vākprathamaṃ balidānāya pravṛttā ha kilovācoktavatī yadvā ahaṃ vasiṣṭhāsmi yanmama vasiṣṭhatvaṃ tattavaiva tena vasiṣṭhaguṇena tvaṃ tadvasiṣṭho 'sīti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः इत्यस्य संबन्धः ।
śvetaketurha vā āruṇeyaḥ ityasya saṃbandhaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्येवं वेत्थ विजानासि किं यथा येन प्रकारेणेमाः प्रजाः प्रसिद्धाः प्रयत्यो म्रियमाणा विप्रतिपद्यन्ता३इति विप्रतिपद्यन्ते विचारणार्था प्लुतिः ।
yadyevaṃ vettha vijānāsi kiṃ yathā yena prakāreṇemāḥ prajāḥ prasiddhāḥ prayatyo mriyamāṇā vipratipadyantā3iti vipratipadyante vicāraṇārthā plutiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरमपनीय विद्याभिमानगर्वमेनं प्रकृतं श्वेतकेतुं वसत्या वसतिप्रयोजनेनोपमन्त्रयाञ्चक्रे ।
athānantaramapanīya vidyābhimānagarvamenaṃ prakṛtaṃ śvetaketuṃ vasatyā vasatiprayojanenopamantrayāñcakre /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाच पिता पुत्रं क्रुद्धमुपशमयंस्तथा तेन प्रकारेण नो ऽस्मांस्त्वं हे तात वत्स जानीथा गृह्णीथा यथा यदहं किञ्च विज्ञानजातं वेद सर्वं ततुभ्यमवोचमित्येव जानीथाः ।
sa hovāca pitā putraṃ kruddhamupaśamayaṃstathā tena prakāreṇa no 'smāṃstvaṃ he tāta vatsa jānīthā gṛhṇīthā yathā yadahaṃ kiñca vijñānajātaṃ veda sarvaṃ tatubhyamavocamityeva jānīthāḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाच गौतमः प्रतिज्ञातो मे ममैष वरस्त्वयास्यां प्रतिज्ञायां दृढी कुर्वात्मानं यां तु वाचं कुमारस्य मम पुत्रस्यान्ते समीपे वाचमभाषथाः प्रश्नरूपां तामेव मे ब्रूहि स एव नो वर इति ॥५॥
sa hovāca gautamaḥ pratijñāto me mamaiṣa varastvayāsyāṃ pratijñāyāṃ dṛḍhī kurvātmānaṃ yāṃ tu vācaṃ kumārasya mama putrasyānte samīpe vācamabhāṣathāḥ praśnarūpāṃ tāmeva me brūhi sa eva no vara iti //5//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाच राजा दैवेषु वरेषु तद्वै गौतम यस्त्वं प्रार्थयसे मानुषाणामन्यतमं प्रार्थय वरम् ॥६॥
sa hovāca rājā daiveṣu vareṣu tadvai gautama yastvaṃ prārthayase mānuṣāṇāmanyatamaṃ prārthaya varam //6//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स होवाच गौतमो भवतापि विज्ञायते ह ममास्ति सः ।
sa hovāca gautamo bhavatāpi vijñāyate ha mamāsti saḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं गौतमेनाऽपदन्तर उक्ते स होवाच राजा पीडितं मत्वा क्षामयंस्तथा नो ऽस्मान्प्रति मापराधा अपराधं मा कार्षीरस्मदीयो ऽपराधो न ग्रहीतव्य इत्यर्थः ।
evaṃ gautamenā'padantara ukte sa hovāca rājā pīḍitaṃ matvā kṣāmayaṃstathā no 'smānprati māparādhā aparādhaṃ mā kārṣīrasmadīyo 'parādho na grahītavya ityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असौ वै लोको ऽग्निर्गोतमेत्यादिचतुर्थः प्रश्नः प्राथम्येन निर्णीयते ।
asau vai loko 'gnirgotametyādicaturthaḥ praśnaḥ prāthamyena nirṇīyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्जन्यो वा अग्निर्गौतम द्वितीय आहुत्याधार आहुत्योरावृत्तिक्रमेण ।
parjanyo vā agnirgautama dvitīya āhutyādhāra āhutyorāvṛttikrameṇa /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं वै लोको ऽग्निर्गोतम ।
ayaṃ vai loko 'gnirgotama /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषो वा अग्निर्गौतम प्रसिद्धः शिरःपाण्यादिमान्पुरुषश्चतुर्थो ऽग्निस्तस्य व्यात्तं विवृतं मुखं समित् ।
puruṣo vā agnirgautama prasiddhaḥ śiraḥpāṇyādimānpuruṣaścaturtho 'gnistasya vyāttaṃ vivṛtaṃ mukhaṃ samit /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योषा वा अग्निर्गौतम ।
yoṣā vā agnirgautama /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तदैनं मृतमग्नये ऽग्न्यर्थमेवान्त्याहुत्यै हरन्ति श्रत्विजस्तस्याऽहुतिभूतस्य प्रसिद्धो ऽग्निरेव होमाधिकरणं न परिकल्प्यो ऽग्निः ।
atha tadainaṃ mṛtamagnaye 'gnyarthamevāntyāhutyai haranti śratvijastasyā'hutibhūtasya prasiddho 'gnireva homādhikaraṇaṃ na parikalpyo 'gniḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीं प्रथमप्रश्ननिराकरणार्थमाह-ते ।
idānīṃ prathamapraśnanirākaraṇārthamāha-te /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पुनर्ये नैवं विदुरुत्क्रान्त्याद्यग्निहोत्रसंबन्धपदार्थषट्कस्यैव वेदितारः केवलकर्मिणो यज्ञेनाग्निहोत्रादिना दानेन बहिर्वेदि भिक्षमाणेषु द्रव्यसंविभागलक्षणेन तपसा बहिर्वेद्येव दीक्षादिव्यतिरिक्तेन कृच्छ्रचान्द्रायणादिना लोकाञ्जयन्ति ।
atha punarye naivaṃ vidurutkrāntyādyagnihotrasaṃbandhapadārthaṣaṭkasyaiva veditāraḥ kevalakarmiṇo yajñenāgnihotrādinā dānena bahirvedi bhikṣamāṇeṣu dravyasaṃvibhāgalakṣaṇena tapasā bahirvedyeva dīkṣādivyatiriktena kṛcchracāndrāyaṇādinā lokāñjayanti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यः कामयेत ।
sa yaḥ kāmayeta /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यारभ्य द्वे द्वे आहुती हुत्वा मन्थे संस्रवमवनयति ।
jyeṣṭhāya svāhā śreṣṭhāya svāhetyārabhya dve dve āhutī hutvā manthe saṃsravamavanayati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमभिमृशति भ्रमदसीत्यनेन मन्त्रेण ॥४॥
athainamabhimṛśati bhramadasītyanena mantreṇa //4//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमुच्छति सह पात्रेण हस्ते गृह्णात्यामंस्यामंहि ते महीत्यनेन ॥५॥
athainamucchati saha pātreṇa haste gṛhṇātyāmaṃsyāmaṃhi te mahītyanena //5//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनमाचामति भक्षयति गायत्र्याः प्रथमपादेन मधुमत्यैकया व्याहृत्या च प्रथमया प्रथमग्रासमाचामति ।
athainamācāmati bhakṣayati gāyatryāḥ prathamapādena madhumatyaikayā vyāhṛtyā ca prathamayā prathamagrāsamācāmati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं हैतमुद्दालक इत्यादि सत्यकामो जाबालो ऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेरन्नेवास्मिञ्शाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीत्येवमन्तमेनं मन्थमुद्दालकात्प्रभृत्येकैकाचार्यक्रमागतं सत्यकाम आचार्यो बहुभ्यो ऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाच ।
taṃ haitamuddālaka ityādi satyakāmo jābālo 'ntevāsibhya uktvovācāpi ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerannevāsmiñśākhāḥ praroheyuḥ palāśānītyevamantamenaṃ manthamuddālakātprabhṛtyekaikācāryakramāgataṃ satyakāma ācāryo bahubhyo 'ntevāsibhya uktvovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरौदुम्बरो भवतीति व्याख्यातम् ।
caturaudumbaro bhavatīti vyākhyātam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत एवं सर्वभूतानां सारतममेतद्रेतो ऽतः का नु खल्वस्य योग्या प्रतिष्ठेति स ह स्रष्टा प्रजापतिरीक्षाञ्चके ।
yata evaṃ sarvabhūtānāṃ sāratamametadreto 'taḥ kā nu khalvasya yogyā pratiṣṭheti sa ha sraṣṭā prajāpatirīkṣāñcake /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराहाधोपहासाख्यं मैथुनकर्म वाजपेयसम्पन्नं विद्वानित्यर्थः ।
etaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāhādhopahāsākhyaṃ maithunakarma vājapeyasampannaṃ vidvānityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराहाधोपहासाख्यं मैथुनकर्म वाजपेयसम्पन्नं विद्वानित्यर्थः ।
etaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāhādhopahāsākhyaṃ maithunakarma vājapeyasampannaṃ vidvānityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदभिमृशेदनुमन्त्रयेत वानुजपेदित्यर्थः ।
tadabhimṛśedanumantrayeta vānujapedityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यदि कदाचिदुदक आत्मानमात्मच्छायां पश्येत्तत्राप्यत्रिमन्त्रयेतानेन मन्त्रेण-मयि तेज इति ।
atha yadi kadācidudaka ātmānamātmacchāyāṃ paśyettatrāpyatrimantrayetānena mantreṇa-mayi teja iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चेदस्मै न दद्यान्मैथुनं कर्तुं यत्पुत्रोत्पादनमिति त्रिरात्रान्त ज्ञापयेत् ।
sā cedasmai na dadyānmaithunaṃ kartuṃ yatputrotpādanamiti trirātrānta jñāpayet /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चेदस्मै दद्यादनुगुणैव स्याद्भर्तुस्तदानेन मन्त्रेणोपगच्छेन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति तदा यशस्विनावेवोभावपि भवतः ॥८॥
sā cedasmai dadyādanuguṇaiva syādbhartustadānena mantreṇopagacchendriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti tadā yaśasvināvevobhāvapi bhavataḥ //8//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यां स्वभार्यामिच्छेदियं मां कामयेतेति तस्यामर्थं प्रजननेन्द्रियं निष्ठाय निक्षिप्य मुखेन मुखं संधायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेदिमं मन्त्रमङ्गादङ्गादिति ॥९॥
sa yāṃ svabhāryāmicchediyaṃ māṃ kāmayeteti tasyāmarthaṃ prajananendriyaṃ niṣṭhāya nikṣipya mukhena mukhaṃ saṃdhāyopasthamasyā abhimṛśya japedimaṃ mantramaṅgādaṅgāditi //9//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यामिच्छेन्न गर्भं दधीत न धारयेद्गर्भिणी मा भूदिति तस्यामर्थमिति पूर्ववत् ।
atha yāmicchenna garbhaṃ dadhīta na dhārayedgarbhiṇī mā bhūditi tasyāmarthamiti pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यामिच्छेद्दधीत गर्भमिति तस्यामर्थमित्यादि पूर्ववत् ।
atha yāmiccheddadhīta garbhamiti tasyāmarthamityādi pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पुनर्यस्य जायायै जार उपपतिः स्यात्तं चेद्द्विष्यादभिचरिष्याम्येनमिति मन्येत तस्येदं कर्म ।
atha punaryasya jāyāyai jāra upapatiḥ syāttaṃ ceddviṣyādabhicariṣyāmyenamiti manyeta tasyedaṃ karma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यस्य जायामार्तवं विन्देदृतुभावं प्राप्नुयादित्येवमादिग्रन्थः श्रीर्ह वा एषा स्रीणामित्यतः पूर्वं द्रष्टव्यः सामर्थ्यात् ।
atha yasya jāyāmārtavaṃ vindedṛtubhāvaṃ prāpnuyādityevamādigranthaḥ śrīrha vā eṣā srīṇāmityataḥ pūrvaṃ draṣṭavyaḥ sāmarthyāt /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स य इच्छेत्पुत्रो मे शुक्लो वर्णतो जायेत वेदमेकमनुब्रुवीत सर्वमायुरियाद्वर्षशतं क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामाश्वरौ समर्थौ जनयितवै जनयितुम् ॥१४॥
sa ya icchetputro me śuklo varṇato jāyeta vedamekamanubruvīta sarvamāyuriyādvarṣaśataṃ kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmāśvarau samarthau janayitavai janayitum //14//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दध्योदनं दध्ना चरुं पाचयित्वा द्विदेवं चेदिच्छति पुत्रं तदैवमशननियमः ॥१५॥
dadhyodanaṃ dadhnā caruṃ pācayitvā dvidevaṃ cedicchati putraṃ tadaivamaśananiyamaḥ //15//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलमेव स्वाभाविकमोदनम् ।
kevalameva svābhāvikamodanam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुहितुः पाण्डित्यं गृहतन्त्रविषयमेव वेदे ऽनधिकारात् ।
duhituḥ pāṇḍityaṃ gṛhatantraviṣayameva vede 'nadhikārāt /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधं गीतो विगीतः प्रख्यात इत्यर्थः ।
vividhaṃ gīto vigītaḥ prakhyāta ityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथामिप्रातरेव काले ऽवघातनिर्वृत्तांस्तण्डुलानादाय स्थालीपाकावृता स्थालीपाकविधिनाऽज्यं चेष्टित्वाऽज्यसंस्कारं कृत्वा चरुं श्रपयित्वा स्थालीपाकस्याऽहुतीर्जुहोत्युपघातमुपहत्योपहत्याग्नये स्वाहेत्याद्याः ।
athāmiprātareva kāle 'vaghātanirvṛttāṃstaṇḍulānādāya sthālīpākāvṛtā sthālīpākavidhinā'jyaṃ ceṣṭitvā'jyasaṃskāraṃ kṛtvā caruṃ śrapayitvā sthālīpākasyā'hutīrjuhotyupaghātamupahatyopahatyāgnaye svāhetyādyāḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनामभिमन्त्र्य क्षीरौदनादि यथापत्यकामं भुक्त्वेति क्रमो द्रष्टव्यः ।
athaināmabhimantrya kṣīraudanādi yathāpatyakāmaṃ bhuktveti kramo draṣṭavyaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इत्यनेन ।
athāsyā ūrū vihāpayati vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī ityanena /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ते नाम गृह्णात्यसाविति तस्याः ॥२२॥
ante nāma gṛhṇātyasāviti tasyāḥ //22//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति प्रसवकाले सुखप्रसवनार्थमनेन मन्त्रेण ।
soṣyantīmadbhirabhyukṣati prasavakāle sukhaprasavanārthamanena mantreṇa /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय स्वं मुखं वाग्वागिति त्रिर्जपेत् ।
athāsya dakṣiṇaṃ karṇamabhinidhāya svaṃ mukhaṃ vāgvāgiti trirjapet /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य नामधेयं करोति वेदो ऽसीति ।
athāsya nāmadheyaṃ karoti vedo 'sīti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैनं मात्रे प्रदाय स्वाङ्कस्थं स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तन इत्यादिमन्त्रेण ॥२७॥
athainaṃ mātre pradāya svāṅkasthaṃ stanaṃ prayacchati yaste stana ityādimantreṇa //27//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्य मातरमभिमन्त्रयत इलासीत्यनेन ।
athāsya mātaramabhimantrayata ilāsītyanena /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः ।
athedānīṃ samastapravacanavaṃśaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.