Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.16

अथातश् चिकित्साप्राभृतीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaś cikitsāprābhṛtīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्साप्राभृतो धीमान् शास्त्रवान् कर्मतत्परः नरं विरेचयति यं स योगात् सुखमश्नुते

cikitsāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ naraṃ virecayati yaṃ sa yogāt sukhamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं वैद्यमानी त्वबुधो विरेचयति मानवम् सो ऽतियोगादयोगाच्च मानवो दुःखमश्नुते

yaṃ vaidyamānī tvabudho virecayati mānavam so 'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिव्याधीनामणुता रुचिः हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्

daurbalyaṃ lāghavaṃ glānivyādhīnāmaṇutā ruciḥ hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धीन्द्रियमनःशुद्धिर् मारुतस्यानुलोमता सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम्

buddhīndriyamanaḥśuddhir mārutasyānulomatā samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः आध्मानम् अरुचिश्छर्दिर् अदौर्बल्यम् अलाघवम्

ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ ādhmānam aruciśchardir adaurbalyam alāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः

jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya ca nigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विट्पित्तकफवातानाम् आगतानां यथाक्रमम् परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्

viṭpittakaphavātānām āgatānāṃ yathākramam paraṃ sravati yadraktaṃ medomāṃsodakopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा तृप्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः

niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā tṛpyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनेऽतिकृते लिङ्गान्येतान्येव भवन्ति हि ऊर्ध्वगा वातरोगाश्च वाग्ग्रहश्चाधिको भवेत्

vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्साप्राभृतं तस्मादुपेयाच्छरणं नरः युञ्ज्याद् य एनमत्यन्तमायुषा च सुखेन च

cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः पिडकाकोठकण्डूनां संभवोऽरतिरेव च

avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ saṃbhavo'ratireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलस्यश्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता

ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्द्रा क्लैब्यम् अबुद्धित्वम् अशस्तस्वप्नदर्शनम् बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि

tandrā klaibyam abuddhitvam aśastasvapnadarśanam balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato bṛṃhaṇairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम् ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्

bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṃśodhanaṃ hitam ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते

evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर् वर्णश्चास्य प्रसीदति बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते

indriyāṇi manobuddhir varṇaścāsya prasīdati balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः

jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ jīvatyanāmayaḥ tasmāt saṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः जिताः संशोधनैर्ये तु न तेषां पुनरुद्भवः

doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाणां च द्रुमाणां च मूले ऽनुपहते सति रोगाणां प्रसवानां च गतानामागतिर्ध्रुवा

doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca mūle 'nupahate sati rogāṇāṃ prasavānāṃ ca gatānāmāgatirdhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर् एव बृंहणम् घृतमांसरसक्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः

bheṣajakṣapite pathyamāhārair eva bṛṃhaṇam ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम्

abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतियोगानुबद्धानां सर्पिःपानं प्रशस्यते तैलं मधुरकैः सिद्धम् अथवाप्यनुवासनम्

atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate tailaṃ madhurakaiḥ siddham athavāpyanuvāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य त्वयोगस्तं स्निग्धं पुनः संशोधयेन्नरम् मात्राकालबलापेक्षी स्मरन् पूर्वम् अनुक्रमम्

yasya tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram mātrākālabalāpekṣī smaran pūrvam anukramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहने स्वेदने शुद्धौ रोगाः संसर्जने च ये जायन्तेऽमार्गविहिते तेषां सिद्धिषु साधनम्

snehane svedane śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायन्ते हेतुवैषम्याद् विषमा देहधातवः हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा

jāyante hetuvaiṣamyād viṣamā dehadhātavaḥ hetusāmyāt samāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तिहेतुर् भावानां न निरोधेऽस्ति कारणम् केचित्तत्रापि मन्यन्ते हेतुं हेतोरवर्तनम्

pravṛttihetur bhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam kecittatrāpi manyante hetuṃ hetoravartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्तार्थम् आचार्यम् अग्निवेशोऽभ्यभाषत स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्

evamuktārtham ācāryam agniveśo'bhyabhāṣata svabhāvoparame karma cikitsāprābhṛtasya kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक् का वा चिकित्सा भगवन् किमर्थं वा प्रयुज्यते

bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak kā vā cikitsā bhagavan kimarthaṃ vā prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छिष्यवचनं श्रुत्वा व्याजहार पुनर्वसुः श्रूयतामत्र या सोम्य युक्तिर्दृष्टा महर्षिभिः

tacchiṣyavacanaṃ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ śrūyatāmatra yā somya yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नाशकारणाभावाद् भावानां नाशकारणम् ज्ञायते नित्यगस्येव कालस्यात्ययकारणम्

na nāśakāraṇābhāvād bhāvānāṃ nāśakāraṇam jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रगत्वाद्यथा भूतस्तथा भावो विपद्यते निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया

śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvo vipadyate nirodhe kāraṇaṃ tasya nāsti naivānyathākriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः सा चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिषजां स्मृतम्

yābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं शरीरे धातूनां वैषम्यं न भवेदिति समानां चानुबन्धः स्यादित्यर्थं क्रियते क्रिया

kathaṃ śarīre dhātūnāṃ vaiṣamyaṃ na bhavediti samānāṃ cānubandhaḥ syādityarthaṃ kriyate kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात् विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः

tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् संजनयेत् समान् चिकित्साप्राभृतस् तस्माद् दाता देहसुखायुषाम्

samaistu hetubhiryasmāddhātūn saṃjanayet samān cikitsāprābhṛtas tasmād dātā dehasukhāyuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्

dharmasyārthasya kāmasya nṛlokasyobhayasya ca dātā sampadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः चिकित्साप्राभृतगुणो दोषो यश्चेतराश्रयः योगायोगातियोगानां लक्षणं शुद्धिसंश्रयम्

tatra ślokāḥ cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ yogāyogātiyogānāṃ lakṣaṇaṃ śuddhisaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुदोषस्य लिङ्गानि संशोधनगुणाश्च ये चिकित्सासूत्रमात्रं च सिद्धिव्यापत्तिसंश्रयम्

bahudoṣasya liṅgāni saṃśodhanaguṇāśca ye cikitsāsūtramātraṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या च युक्तिश्चिकित्सायां यं चार्थं कुरुते भिषक् चिकित्साप्राभृतेऽध्याये तत् सर्वमवदन्मुनिः

yā ca yuktiścikitsāyāṃ yaṃ cārthaṃ kurute bhiṣak cikitsāprābhṛte'dhyāye tat sarvamavadanmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.