अथातः कियन्तःशिरसीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ kiyantaḥśirasīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Caraka-saṃhitā (the text alone)·1·1.17
Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.17
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम् कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः
kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām kati cāpyanilādīnāṃ rogā mānavikalpajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन
kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत् पृष्टवानसि यत् सौम्य तन्मे शृणु सविस्तरम्
hutāśaveśasya vacastacchrutvā gururabravīt pṛṣṭavānasi yat saumya tanme śṛṇu savistaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः व्याधीनां द्व्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा
dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु
daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात् उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वाताद् अतिमैथुनात्
saṃdhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātād atimaithunāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धाद् असात्म्याद् आघ्राताद् रजोधूमहिमातपात् गुर्वम्लहरितादानाद् अति शीताम्बुसेवनात्
gandhād asātmyād āghrātād rajodhūmahimātapāt gurvamlaharitādānād ati śītāmbusevanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोऽभिघाताद् दुष्टामाद् रोदनाद् बाष्पनिग्रहात् मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्
śiro'bhighātād duṣṭāmād rodanād bāṣpanigrahāt meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः
vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च यदुत्तमाङ्गमङ्गानां शिरस्तदभिधीयते
prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः
ardhāvabhedako vā syāt sarvaṃ vā rujyate śiraḥ pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसंभवाः
arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ vividhāścāpare rogā vātādikrimisaṃbhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च संग्रहे परमर्षिभिः शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः
pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṃgrahe paramarṣibhiḥ śirogadāṃstāñchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात् शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्
uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānāt prajāgarāt śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति बाष्पशोकभयत्रासाद् भारमार्गातिकर्शनात्
upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati bāṣpaśokabhayatrāsād bhāramārgātikarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते
śirogatāḥ sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati tataḥ śūlaṃ mahattasya vātāt samupajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा संभिद्यते तथा सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्
nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā saṃbhidyate tathā sabhrūmadhyaṃ lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी घूर्णतीव शिरः सर्वं संधिभ्य इव मुच्यते
vadhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ saṃdhibhya iva mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगे ऽनिलात्मके
sphuratyati sirājālaṃ stabhyate ca śirodharā snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge 'nilātmake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः पित्तं शिरसि संदुष्टं शिरोरोगाय कल्पते
kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ pittaṃ śirasi saṃduṣṭaṃ śirorogāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते
dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṃ suṣūyate dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः श्लेष्मा शिरसि संदुष्टः शिरोरोगाय कल्पते
āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ śleṣmā śirasi saṃduṣṭaḥ śirorogāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम् भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथालस्यम् अरोचकः
śiro mandarujaṃ tena suptaṃ stimitabhārikam bhavatyutpadyate tandrā tathālasyam arocakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पित्ताद्दाहो मदस्तृषा कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे
vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ pittāddāho madastṛṣā kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसंकीर्णभोजनात् क्लेदो ऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते
tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṃkīrṇabhojanāt kledo 'sṛkkaphamāṃsānāṃ doṣalasyopajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शिरसि संक्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्
tataḥ śirasi saṃkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ janayanti śirorogaṃ jātā bībhatsalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च
vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam krimirogāturaṃ vidyāt krimīṇāṃ darśanena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्
śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना
vepathurveṣṭanaṃ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ hṛdi vātāture rūpaṃ jīrṇe cātyarthavedanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittaṃ prakupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्दाहस्तिक्तता वक्त्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगकारणम्
hṛddāhastiktatā vaktre tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ pittahṛdrogakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यादानं गुरुस्निग्धम् अचिन्तनम् अचेष्टनम् निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्
atyādānaṃ gurusnigdham acintanam aceṣṭanam nidrāsukhaṃ cābhyadhikaṃ kaphahṛdrogakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम् तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा
hṛdayaṃ kaphahṛdroge suptaṃ stimitabhārikam tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते
hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते मर्मैकदेशे संक्लेदं रसश्चास्योपगच्छति
tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate marmaikadeśe saṃkledaṃ rasaścāsyopagacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संक्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च
saṃkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto bhakṣayanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्
tudyamānaṃ sa hṛdayaṃ sūcībhiriva manyate chidyamānaṃ yathā śastrairjātakaṇḍūṃ mahārujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम् त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्
hṛdrogaṃ krimijaṃ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam tvareta jetuṃ taṃ vidvān vikāraṃ śīghrakāriṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट् समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश
dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः
saṃsarge nava ṣaṭ tebhya ekavṛddhyā samaistrayaḥ pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ pañcaviṃśatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषैः स्युः पञ्चविंशतिः वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते
yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣaiḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa upadekṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य संक्षयः द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः
vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṃkṣayaḥ dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति
prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च
tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्
prakṛtisthaṃ kaphaṃ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī karṣet kuryāttadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदानिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते
yadānilaṃ prakṛtigaṃ pittaṃ kaphaparikṣaye saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्
śleṣmāṇaṃ hi samaṃ pittaṃ yadā vātaparikṣaye sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṃ jvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम् रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम्
pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte kṣīṇe samīraṇam rundhyāttadā prakurvīta śītakaṃ gauravaṃ rujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम् कुर्वीत संनिरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम्
samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṃ samatvagam kurvīta saṃnirundhāno mṛdvagnitvaṃ śirograham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्रां तन्द्राम् प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम् नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः
nidrāṃ tandrām pralāpaṃ ca hṛdrogaṃ gātragauravam nakhādīnāṃ ca pītatvaṃ ṣṭhīvanaṃ kaphapittayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन् करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा
hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran karotyarocakāpākau sadanaṃ gauravaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम् विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च
hṛllāsamāsyasravaṇaṃ pāṇḍutāṃ dūyanaṃ madam virekasya ca vaiṣamyaṃ vaiṣamyamanalasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्
hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṃhitaḥ stambhaṃ śaityaṃ ca todaṃ ca janayatyanavasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम् नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च
gauravaṃ mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṃ pravepanam nakhādīnāṃ ca śuklatvaṃ gātrapāruṣyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम् करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः
mārutastu kaphe hīne pittaṃ ca kupitaṃ dvayam karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा
bhramamudveṣṭanaṃ todaṃ dāhaṃ sphuṭanavepane aṅgamardaṃ parīśoṣaṃ dūyanaṃ dhūpanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम् चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि
vātapittakṣaye śleṣmā srotāṃsyapidadhadbhṛśam ceṣṭāpraṇāśaṃ mūrcchāṃ ca vāksaṅgaṃ ca karoti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत् ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्
vātaśleṣmakṣaye pittaṃ dehaujaḥ sraṃsayaccaret glānimindriyadaurbalyaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchāṃ kriyākṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन् प्रणाशयति संज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्
pittaśleṣmakṣaye vāyurmarmāṇyatinipīḍayan praṇāśayati saṃjñāṃ ca vepayatyathavā naram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम् क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं समाः स्वं कर्म कुर्वते
doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं संक्षीणलक्षणम्
vātādīnāṃ rasādīnāṃ malānāmojasastathā kṣayāstatrānilādīnāmuktaṃ saṃkṣīṇalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये
ghaṭṭate sahate śabdaṃ noccairdravati śūlyate hṛdayaṃ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसंक्षये मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता
paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṃkṣaye māṃsakṣaye viśeṣeṇa sphiggrīvodaraśuṣkatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिर् अक्ष्णोर् आयास एव च लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च
sandhīnāṃ sphuṭanaṃ glānir akṣṇor āyāsa eva ca lakṣaṇaṃ medasi kṣīṇe tanutvaṃ codarasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च
keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṃ śramaḥ jñeyamasthikṣaye liṅgaṃ sandhiśaithilyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्
śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca pratataṃ vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्
daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ śramaḥ klaibyaṃ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षीं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति
kṣīṇe śakṛti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ rūkṣasyonnamayan kukṣīṃ tiryagūrdhvaṃ ca gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति
mūtrakṣaye mūtrakṛcchraṃ mūtravaivarṇyameva ca pipāsā bādhate cāsya mukhaṃ ca pariśuṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसंक्षये
malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṃ malasaṃkṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिभेति दुर्बलो ऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये
bibheti durbalo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ duśchāyo durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम् ओजः शरीरे संख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति
hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam ojaḥ śarīre saṃkhyātaṃ tannāśānnā vinaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमं जायते ह्योजः शरीरे ऽस्मिञ्छरीरिणाम् सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते
prathamaṃ jāyate hyojaḥ śarīre 'smiñcharīriṇām sarpirvarṇaṃ madhurasaṃ lājagandhi prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यायामो ऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम् वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः
vyāyāmo 'naśanaṃ cintā rūkṣālpapramitāśanam vātātapau bhayaṃ śoko rūkṣapānaṃ prajāgaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम् कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः
kaphaśoṇitaśukrāṇāṃ malānāṃ cātivartanam kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम् नवमन्नं च पानं च निद्राम् आस्यासुखानि च
gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām navamannaṃ ca pānaṃ ca nidrām āsyāsukhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम् श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते
tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते
tairāvṛtagatirvāyuroja ādāya gacchati yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः
sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेक्षयास्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च संधिषु
upekṣayāsya jāyante piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ māṃsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca saṃdhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी
śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता
antonnatā madhyanimnā śyāvā kledaruganvitā śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṃsthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता
avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी
stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिडका नातिमहतीक्षिप्रपाका महारुजा सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्
piḍakā nātimahatīkṣiprapākā mahārujā sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी
dahati tvacamutthāne tṛṣṇāmohajvarapradā visarpatyaniśaṃ duḥkhāddahatyagnirivālajī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाप्युदरे ऽपि वा महती विनता नीला पिडका विनता मता
avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vāpyudare 'pi vā mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्रधिं द्विविधाम् आहुर् बाह्याम् आभ्यन्तरीं तथा बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा
vidradhiṃ dvividhām āhur bāhyām ābhyantarīṃ tathā bāhyā tvaksnāyumāṃsotthā kaṇḍarābhā mahārujā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात् विरुद्धाजीर्णसंक्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्
śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt viruddhājīrṇasaṃkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसंधारणाच्छ्रमात् जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्
vyāpannabahumadyatvādvegasaṃdhāraṇācchramāt jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः तदा संजायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः
antaḥśarīre māṃsāsṛgāviśanti yadā malāḥ tadā saṃjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वापि बस्तौ वा तीव्रवेदनः
hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ nābhyāṃ vaṅkṣaṇayorvāpi bastau vā tīvravedanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते
duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṃ vidahyate tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः वातिकीं पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः
vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ vātikīṃ paittikīṃ tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते
jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṃ viduḥ sarvāsu ca mahacchūlaṃ vidradhīṣūpajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते
śastrāstrairbhidyata iva colmukairiva dahyate vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी
tanu rūkṣāruṇaṃ śyāvaṃ phenilaṃ vātavidradhī tilamāṣakulatthodasannibhaṃ pittavidradhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी
ślaiṣmikī sravati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ bahu lakṣaṇaṃ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्घट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः यकृज्जायां श्वासः प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः नाभिजायां हिक्का वङ्क्षणजायां सक्थिसादः बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चस्त्वं चेति
athāsāṃ vidradhīnāṃ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṃ sthānakṛtaṃ liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ tatra pradhānamarmajāyāṃ vidradhyāṃ hṛdghaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ klomajāyāṃ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ yakṛjjāyāṃ śvāsaḥ plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ kukṣijāyāṃ kukṣipārśvāntarāṃsaśūlaṃ vṛkkajāyāṃ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ nābhijāyāṃ hikkā vaṅkṣaṇajāyāṃ sakthisādaḥ bastijāyāṃ kṛcchrapūtimūtravarcastvaṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति अधोजासु गुदात् उभयतस्तु नाभिजासु
pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati adhojāsu gudāt ubhayatastu nābhijāsu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय शेषाः पुनः कुशलम् आशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति
āsāṃ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya śeṣāḥ punaḥ kuśalam āśupratikāriṇaṃ cikitsakamāsādyopaśāmyanti tasmādacirotthitāṃ vidradhīṃ śastrasarpavidyudagnitulyāṃ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo gulmavacceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः
bhavanti cātra vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः
śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः साध्याः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः
sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ sādhyāḥ pittolbaṇāstāstu sambhavantyalpamedasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः जायन्ते यस्य पिडकाः स प्रमेही न जीवति
marmasvaṃse gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ jāyante yasya piḍakāḥ sa pramehī na jīvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथान्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः
tathānyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mecakaprabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथापराः मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः
mṛdvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathāparāḥ mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्
tā buddhvā mārutādīnāṃ yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृट्श्वासमांससंकोथमोहहिक्कामदज्वराः वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः
tṛṭśvāsamāṃsasaṃkothamohahikkāmadajvarāḥ vīsarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधापरा
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhāparā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः
trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम् भवन्त्येकैकशःषट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु
cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam bhavantyekaikaśaḥṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या
gatiḥ kālakṛtā caiṣā cayādyā punarucyate gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्
pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate tacca pittaṃ prakupitaṃ vikārān kurute bahūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते
prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणिनां स्मृतः तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते
sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇināṃ smṛtaḥ tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं संनिहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्
nityaṃ saṃnihitāmitraṃ samīkṣyātmānamātmavān nityaṃ yuktaḥ paricaredicchannāyuranitvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र श्लोकौ शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च
tatra ślokau śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ kṣayāḥ sapiḍakāścoktā doṣāṇāṃ gatireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.