Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.22

अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto laṅghanabṛṃhaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपःस्वाध्यायनिरतानात्रेयः शिष्यसत्तमान् षडग्निवेशप्रमुखानुक्तवान् परिचोदयन्

tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān ṣaḍagniveśapramukhānuktavān paricodayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङ्घनं बृंहणं काले रूक्षणं स्नेहनं तथा स्वेदनं स्तम्भनं चैव जानीते यः स वै भिषक्

laṅghanaṃ bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमुक्तवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच ह

tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवंल्लङ्घनं किंस्विल्लङ्घनीयाश्च कीदृशाः बृंहणं बृंहणीयाश्च रूक्षणीयाश्च रूक्षणम्

bhagavaṃllaṅghanaṃ kiṃsvillaṅghanīyāśca kīdṛśāḥ bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के स्नेहाः स्नेहनीयाश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च के मताः स्तम्भनं स्तम्भनीयाश्च वक्तुमर्हसि तद्गुरो

ke snehāḥ snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङ्घनप्रभृतीनां च षण्णामेषां समासतः कृताकृतातिवृत्तानां लक्षणं वक्तुमर्हसि

laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ kṛtākṛtātivṛttānāṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत् यत् किंचिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम्

tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt yat kiṃcillāghavakaraṃ dehe tallaṅghanaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम् रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत् कुर्यात्तद्धि रूक्षणम्

bṛhattvaṃ yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम् स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम्

snehanaṃ snehaviṣyandamārdavakledakārakam stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम् लघूष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्

stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम् गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम्

kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ sthūlapicchilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरम् अपिच्छिलम्

prāyo mandaṃ sthiraṃ ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ sthiram apicchilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम् द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम् प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम्

prāyaśaḥ kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru śītalam prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम् द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते

uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram dravyaṃ guru ca yat prāyastaddhi svedanamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम् यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत् स्तम्भनं स्मृतम्

śītaṃ mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ prāyastat stambhanaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासा मारुतातपौ पाचनान्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम्

catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः

prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः

yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः पाचनैस्तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत्

vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत्

eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगाञ्जयेन्मध्यबलान् व्यायामातपमारुतैः बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं बलम्

rogāñjayenmadhyabalān vyāyāmātapamārutaiḥ balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वग्दोषिणां प्रमीढानां स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम् शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम्

tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदिग्धविद्धम् अक्लिष्टं वयस्थं सात्म्यचारिणाम् मृगमत्स्यविहङ्गानां मांसं बृंहणमुच्यते

adigdhaviddham akliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणाः क्षताः कृशा वृद्धा दुर्बला नित्यमध्वगाः स्त्रीमद्यनित्या ग्रीष्मे च बृंहणीया नराः स्मृताः

kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषार्शोग्रहणीदोषैर्व्याधिभिः कर्शिताश्च ये तेषां क्रव्यादमांसानां बृंहणा लघवो रसाः

śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानमुत्सादनं स्वप्नो मधुराः स्नेहबस्तयः शर्कराक्षीरसर्पींषि सर्वेषां विद्धि बृंहणम्

snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ viddhi bṛṃhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम्

kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ ca rūkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः

abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम्

snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ snehādhyāye mayoktāste svedākhye ca savistaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवं तन्वसरं यावच्छीतीकरणमौषधम् स्वादु तिक्तं कषायं च स्तम्भनं सर्वमेव तत्

dravaṃ tanvasaraṃ yāvacchītīkaraṇamauṣadham svādu tiktaṃ kaṣāyaṃ ca stambhanaṃ sarvameva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तक्षाराग्निदग्धा ये वम्यतीसारपीडिताः विषस्वेदातियोगार्ताः स्तम्भनीया निदर्शिताः

pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā nidarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते

vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि

svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वभेदो ऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च क्षुत्प्रणाशो ऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः

parvabhedo 'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca kṣutpraṇāśo 'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसः संभ्रमो ऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि देहाग्निबलनाशश्च लङ्घने ऽतिकृते भवेत्

manasaḥ saṃbhramo 'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi dehāgnibalanāśaśca laṅghane 'tikṛte bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं पुष्ट्युपलम्भश्च कार्श्यदोषविवर्जनम् लक्षणं बृंहिते स्थौल्यमति चात्यर्थबृंहिते

balaṃ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam lakṣaṇaṃ bṛṃhite sthaulyamati cātyarthabṛṃhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतातिकृतलिङ्गं यल्लङ्घिते तद्धि रूक्षिते स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः

kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite taddhi rūkṣite stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसंग्रहः हृद्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम्

śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṃgrahaḥ hṛdvarconigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणं चाकृतानां स्यात् षण्णामेषां समासतः तदौषधानां धातूनामशमो वृद्धिरेव च

lakṣaṇaṃ cākṛtānāṃ syāt ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ tadauṣadhānāṃ dhātūnāmaśamo vṛddhireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति षट् सर्वरोगाणां प्रोक्ताः सम्यगुपक्रमाः साध्यानां साधने सिद्धा मात्राकालानुरोधिनः

iti ṣaṭ sarvarogāṇāṃ proktāḥ samyagupakramāḥ sādhyānāṃ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र दोषाणां बहुसंसर्गात् संकीर्यन्ते ह्युपक्रमाः षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा

bhavati cātra doṣāṇāṃ bahusaṃsargāt saṃkīryante hyupakramāḥ ṣaṭtvaṃ tu nātivartante tritvaṃ vātādayo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः इत्यस्मिंल्लङ्घनाध्याये व्याख्याताः षडुपक्रमाः यथाप्रश्नं भगवता चिकित्सा यैः प्रवर्तते

tatra ślokāḥ ityasmiṃllaṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ yathāpraśnaṃ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.