Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.24

अथातो विधिशोणितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vidhiśoṇitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिना शोणितं जातं शुद्धं भवति देहिनाम् देशकालौकसात्म्यानां विधिर्यः संप्रकाशितः

vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ saṃprakāśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विशुद्धं हि रुधिरं बलवर्णसुखायुषा युनक्ति प्राणिनः शोणितं ह्यनुवर्तते

tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā yunakti prāṇinaḥ śoṇitaṃ hyanuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदुष्टबहुतीक्ष्णोष्णैर्मद्यैरन्यैश्च तद्विधैः तथातिलवणक्षारैरम्लैः कटुभिरेव च

praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ tathātilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलत्थमाषनिष्पावतिलतैलनिषेवणैः पिण्डालुमूलकादीनां हरितानां च सर्वशः

kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलजानूपबैलानां प्रसहानां च सेवनात् दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च

jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ ca sevanāt dadhyamlamastuśuktānāṃ surāsauvīrakasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धानामुपक्लिन्नपूतीनां भक्षणेन च भुक्त्वा दिवा प्रस्वपतां द्रवस्निग्धगुरूणि च

viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca bhuktvā divā prasvapatāṃ dravasnigdhagurūṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यादानं तथा क्रोधं भजतां चातपानलौ छर्दिवेगप्रतीघातात् काले चानवसेचनात्

atyādānaṃ tathā krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमाभिघातसंतापैरजीर्णाध्यशनैस्तथा शरत्कालस्वभावाच्च शोणितं सम्प्रदुष्यति

śramābhighātasaṃtāpairajīrṇādhyaśanaistathā śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शोणितजा रोगाः प्रजायन्ते पृथग्विधाः मुखपाको ऽक्षिरागश्च पूतिघ्राणास्यगन्धिता

tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ mukhapāko 'kṣirāgaśca pūtighrāṇāsyagandhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मोपकुशवीसर्परक्तपित्तप्रमीलकाः विद्रधी रक्तमेहश्च प्रदरो वातशोणितम्

gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैवर्ण्यमग्निसादश्च पिपासा गुरुगात्रता संतापश्चातिदौर्बल्यमरुचिः शिरसश्च रुक्

vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā saṃtāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहश्चान्नपानस्य तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः क्रोधप्रचुरता बुद्धेः संमोहो लवणास्यता

vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ krodhapracuratā buddheḥ saṃmoho lavaṇāsyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदः शरीरदौर्गन्ध्यं मदः कम्पः स्वरक्षयः तन्द्रानिद्रातियोगश्च तमसश्चातिदर्शनम्

svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ड्वरुःकोठपिडकाकुष्ठचर्मदलादयः विकाराः सर्व एवैते विज्ञेयाः शोणिताश्रयाः

kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरुपक्रान्ताश्च ये गदाः सम्यक् साध्या न सिध्यन्ति रक्तजांस्तान् विभावयेत्

śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṃstān vibhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याच्छोणितरोगेषु रक्तपित्तहरीं क्रियाम् विरेकमुपवासं च स्रावणं शोणितस्य च

kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ śoṇitasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलदोषप्रमाणाद्वा विशुद्ध्या रुधिरस्य वा रुधिरं स्रावयेज्जन्तोराशयं प्रसमीक्ष्य वा

baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ prasamīkṣya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुणाभं भवेद्वाताद्विशदं फेनिलं तनु पित्तात् पीतासितं रक्तं स्त्यायत्यौष्ण्याच्चिरेण च

aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu pittāt pītāsitaṃ raktaṃ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत्पाण्डु कफाद्दुष्टं पिच्छिलं तन्तुमद्घनम् संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्

īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपनीयेन्द्रगोपाभं पद्मालक्तकसन्निभम् गुञ्जाफलसवर्णं च विशुद्धं विद्धि शोणितम्

tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ viddhi śoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्ते ऽपनीते हितमन्नपानम् तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृगग्निर् विशेषेण च रक्षितव्यः

nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte 'panīte hitamannapānam tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnir viśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थानिच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम् सुखान्वितं तुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वन्दन्ति

prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam sukhānvitaṃ tuṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vandanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु रक्तवाहीनि रससंज्ञावहानि च पृथक् पृथक् समस्ता वा स्रोतांसि कुपिता मलाः

yadā tu raktavāhīni rasasaṃjñāvahāni ca pṛthak pṛthak samastā vā srotāṃsi kupitā malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलिनाहारशीलस्य रजोमोहावृतात्मनः प्रतिहत्यावतिष्ठन्ते जायन्ते व्याधयस्तदा

malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदमूर्च्छायसंन्यासास्तेषां विद्याद्विचक्षणः यथोत्तरं बलाधिक्यं हेतुलिङ्गोपशान्तिषु

madamūrcchāyasaṃnyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ yathottaraṃ balādhikyaṃ hetuliṅgopaśāntiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्बलं चेतसः स्थानं यदा वायुः प्रपद्यते मनो विक्षोभयञ्जन्तोः संज्ञां संमोहयेत्तदा

durbalaṃ cetasaḥ sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate mano vikṣobhayañjantoḥ saṃjñāṃ saṃmohayettadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तमेवं कफश्चैवं मनो विक्षोभयन्नृणाम् संज्ञां नयत्याकुलतां विशेषश्चात्र वक्ष्यते

pittamevaṃ kaphaścaivaṃ mano vikṣobhayannṛṇām saṃjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तानल्पद्रुताभाषं चलस्खलितचेष्टितम् विद्याद्वातमदाविष्टं रूक्षश्यावारुणाकृतिम्

saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्रोधपरुषाभाषं संप्रहारकलिप्रियम् विद्यात् पित्तमदाविष्टं रक्तपीतासिताकृतिम्

sakrodhaparuṣābhāṣaṃ saṃprahārakalipriyam vidyāt pittamadāviṣṭaṃ raktapītāsitākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पासंबद्धवचनं तन्द्रालस्यसमन्वितम् विद्यात् कफमदाविष्टं पाण्डुं प्रध्यानतत्परम्

svalpāsaṃbaddhavacanaṃ tandrālasyasamanvitam vidyāt kaphamadāviṣṭaṃ pāṇḍuṃ pradhyānatatparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाण्येतानि रूपाणि सन्निपातकृते मदे जायते शाम्यति क्षिप्रं मदो मद्यमदाकृतिः

sarvāṇyetāni rūpāṇi sannipātakṛte made jāyate śāmyati kṣipraṃ mado madyamadākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्च मद्यकृतः प्रोक्तो विषजो रौधिरश्च यः सर्व एते मदा नर्ते वातपित्तकफत्रयात्

yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलं वा यदि वा कृष्णमाकाशमथवारुणम् पश्यंस्तमः प्रविशति शीघ्रं च प्रतिबुध्यते

nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavāruṇam paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेपथुश्चाङ्गमर्दश्च प्रपीडा हृदयस्य च कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये वातसंभवे

vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca kārśyaṃ śyāvāruṇā chāyā mūrcchāye vātasaṃbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तं हरितवर्णं वा वियत् पीतमथापि वा पश्यंस्तमः प्रविशति सस्वेदः प्रतिबुध्यते

raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपिपासः ससंतापो रक्तपीताकुलेक्षणः संभिन्नवर्चाः पीताभो मूर्च्छाये पित्तसंभवे

sapipāsaḥ sasaṃtāpo raktapītākulekṣaṇaḥ saṃbhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasaṃbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघसङ्काशमाकाशमावृतं वा तमोघनैः पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच्च प्रतिबुध्यते

meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुभिः प्रावृतैरङ्गैर्यथैवार्द्रेण चर्मणा सप्रसेकः सहृल्लासो मूर्च्छाये कफसंभवे

gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasaṃbhave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाकृतिः सन्निपातादपस्मार इवागतः स जन्तुं पातयत्याशु विना बीभत्सचेष्टितैः

sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम् स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासो नौषधैर्विना

doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu dehinām svayamevopaśāmyanti saṃnyāso nauṣadhairvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः संन्यस्यन्त्यबलं जन्तुं प्राणायतनसंश्रिताः

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ saṃnyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanasaṃśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ना संन्याससंन्यस्तः काष्ठीभूतो मृतोपमः प्राणैर्वियुज्यते शीघ्रं मुक्त्वा सद्यःफलाः क्रियाः

sa nā saṃnyāsasaṃnyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ prāṇairviyujyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गे ऽम्भसि यथा मज्जद्भाजनं त्वरया बुधः गृह्णीयात् तलम् अप्राप्तं तथा संन्यासपीडितम्

durge 'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ gṛhṇīyāt talam aprāptaṃ tathā saṃnyāsapīḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च सूचीभिस्तोदनं शस्तं दाहः पीडा नखान्तरे

añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लुञ्चनं केशलोम्नां च दन्तैर्दशनमेव च आत्मगुप्तावघर्षश्च हितं तस्यावबोधने

luñcanaṃ keśalomnāṃ ca dantairdaśanameva ca ātmaguptāvagharṣaśca hitaṃ tasyāvabodhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमूर्छितानि तीक्ष्णानि मद्यानि विविधानि च प्रभूतकटुयुक्तानि तस्यास्ये गालयेन्मुहुः

saṃmūrchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca prabhūtakaṭuyuktāni tasyāsye gālayenmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातुलुङ्गरसं तद्वन्महौषधसमायुतम् तद्वत्सौवर्चलं दद्याद्युक्तं मद्याम्लकाञ्जिकैः

mātuluṅgarasaṃ tadvanmahauṣadhasamāyutam tadvatsauvarcalaṃ dadyādyuktaṃ madyāmlakāñjikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिङ्गूषणसमायुक्तं यावत् संज्ञाप्रबोधनम् प्रबुद्धसंज्ञमन्नैश्च लघुभिस्तमुपाचरेत्

hiṅgūṣaṇasamāyuktaṃ yāvat saṃjñāprabodhanam prabuddhasaṃjñamannaiśca laghubhistamupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मापनैः स्मारणैश्च प्रियश्रुतिभिरेव च पटुभिर् गीतवादित्रशब्दैश्चित्रैश्च दर्शनैः

vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca paṭubhir gītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रंसनोल्लेखनैर्धूमैरञ्जनैः कवलग्रहैः शोणितस्यावसेकैश्च व्यायामोद्घर्षणैस्तथा

sraṃsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ śoṇitasyāvasekaiśca vyāyāmodgharṣaṇaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबुद्धसंज्ञं मतिमाननुबन्धमुपक्रमेत् तस्य संरक्षितव्यं हि मनः प्रलयहेतुतः

prabuddhasaṃjñaṃ matimānanubandhamupakramet tasya saṃrakṣitavyaṃ hi manaḥ pralayahetutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहस्वेदोपपन्नानां यथादोषं यथाबलम् पञ्च कर्माणि कुर्वीत मूर्च्छायेषु मदेषु च

snehasvedopapannānāṃ yathādoṣaṃ yathābalam pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu madeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाविंशत्यौषधस्य तथा तिक्तस्य सर्पिषः प्रयोगः शस्यते तद्वन्महतः षट्पलस्य वा

aṣṭāviṃśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलायाः प्रयोगो वा सघृतक्षौद्रशर्करः शिलाजतुप्रयोगो वा प्रयोगः पयसो ऽपि वा

triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ śilājatuprayogo vā prayogaḥ payaso 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पलीनां प्रयोगो वा पयसा चित्रकस्य वा रसायनानां कौम्भस्य सर्पिषो वा प्रशस्यते

pippalīnāṃ prayogo vā payasā citrakasya vā rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तावसेकाच्छास्त्राणां सतां सत्त्ववतामपि सेवनान्मदमूर्च्छायाः प्रशाम्यन्ति शरीरिणाम्

raktāvasekācchāstrāṇāṃ satāṃ sattvavatāmapi sevanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकौ विशुद्धं चाविशुद्धं च शोणितं तस्य हेतवः रक्तप्रदोषजा रोगास्तेषु रोगेषु चौषधम्

tatra ślokau viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca śoṇitaṃ tasya hetavaḥ raktapradoṣajā rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदमूर्च्छायसंन्यासहेतुलक्षणभेषजम् विधिशोणितके ऽध्याये सर्वमेतत् प्रकाशितम्

madamūrcchāyasaṃnyāsahetulakṣaṇabheṣajam vidhiśoṇitake 'dhyāye sarvametat prakāśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.