Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.26

अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta ātreyabhadrakāpyīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस् तथैव च पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः

ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyas tathaiva ca pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः श्रीमान् वायोर्विदश्चैव राजा मतिमतां वरः

yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ śrīmān vāyorvidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः काङ्कायनश्च वाह्लीको वाह्लीकभिषजां वरः

nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ kāṅkāyanaśca vāhlīko vāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः

ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तत्रोपविष्टानाम् इयमर्थवती कथा बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये

teṣāṃ tatropaviṣṭānām iyamarthavatī kathā babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः यं पञ्चानाम् इन्द्रियार्थानाम् अन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः स पुनरुदकादनन्य इति द्वौ रसाव् इति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः छेदनीय उपशमनीयश्चेति त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः स्वादुर्हितश्च स्वादुर् अहितश् चास्वादुर् हितश्चास्वादुर् अहितश्चेति पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः षड्रसा इति वायोर्विदो राजर्षिः गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः अपरिसंख्येया रसा इति काङ्कायनो वाह्लीकभिषक् आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणाम् अपरिसंख्येयत्वात्

eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṃ pañcānām indriyārthānām anyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ sa punarudakādananya iti dvau rasāv iti śākunteyo brāhmaṇaḥ chedanīya upaśamanīyaśceti trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādur ahitaś cāsvādur hitaścāsvādur ahitaśceti pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ ṣaḍrasā iti vāyorvido rājarṣiḥ gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ sapta rasā iti nimirvaidehaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ aparisaṃkhyeyā rasā iti kāṅkāyano vāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇām aparisaṃkhyeyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं छेदनोपशमने द्वे कर्मणी तयोर् मिश्रीभावात् साधारणत्वं स्वाद्वस्वादुता भक्तिः हिताहितौ प्रभावौ पञ्चमहाभूतविकारास् त्व् आश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसंज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः क्षरणात् क्षारः नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नम् अनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठम् अनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम् अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसे ऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये अपरिसंख्येयत्वं पुनस् तेषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसंख्येयत्वान्न युक्तम् एकैको ऽपि ह्य् एषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषान् आश्रयते विशेषापरिसंख्येयत्वात् न च तस्माद् अन्यत्वम् उपपद्यते परसारसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषाम् अभिनिर्वृत्तेर् गुणप्रकृतीनाम् अपरिसंख्येयत्वं भवति तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वम् उपदेक्ष्यामः

ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ chedanopaśamane dve karmaṇī tayor miśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau prabhāvau pañcamahābhūtavikārās tv āśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ teṣvāśrayeṣu dravyasaṃjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇāt kṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannam anekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭham anekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam avyaktībhāvastu khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase 'nurasasamanvite vā dravye aparisaṃkhyeyatvaṃ punas teṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṃkhyeyatvānna yuktam ekaiko 'pi hy eṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣān āśrayate viśeṣāparisaṃkhyeyatvāt na ca tasmād anyatvam upapadyate parasārasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣām abhinirvṛtter guṇaprakṛtīnām aparisaṃkhyeyatvaṃ bhavati tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvam upadekṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्रे तु तावद् द्रव्यभेदम् अभिप्रेत्य किंचिद् अभिधास्यामः सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे तच्चेतनावदचेनं च तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश् च द्रवान्ताः कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि

agre tu tāvad dravyabhedam abhipretya kiṃcid abhidhāsyāmaḥ sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe taccetanāvadacenaṃ ca tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaś ca dravāntāḥ karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि तान्युपचयसंघातगौरवस्थैर्यकराणि द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्य् आप्यानि तान्य् उपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्य् आग्नेयानि तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्य् आकाशात्मकानि तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि

tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni tānyupacayasaṃghātagauravasthairyakarāṇi dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulāny āpyāni tāny upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulāny āgneyāni tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulāny ākāśātmakāni tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किंचिद् द्रव्यम् उपलभ्यते तां तां युक्तिम् अर्थं च तं तम् अभिप्रेत्य

anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiṃcid dravyam upalabhyate tāṃ tāṃ yuktim arthaṃ ca taṃ tam abhipretya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद् गुणप्रभावाद् द्रव्यगुणप्रभावाच् च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणम् आसाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति तत् कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यदा कुर्वन्ति स कालः यथा कुर्वन्ति स उपायः यत् साधयन्ति तत् फलम्

na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvāc ca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇam āsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti tat karma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti tat phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदश् चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद् भवति तम् उपदेक्ष्यामः

bhedaś caiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvād bhavati tam upadekṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक् यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु

svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत् मधुरस्य तथाम्लस्य लवणस्य कटोस् तथा

pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet madhurasya tathāmlasya lavaṇasya kaṭos tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिरसानि यथासंख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च

trirasāni yathāsaṃkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ vakṣyante tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससंख्यया

svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṃkhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक् युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा

sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक् यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा

kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात्

yujyete tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट् चैवैकरसानि स्युर् एकं षड्रसमेव तु इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससंख्यया

ṣaṭ caivaikarasāni syur ekaṃ ṣaḍrasameva tu iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṃkhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिषष्टिः स्यात् त्व् असंख्येया रसानुरसकल्पनात् रसास्तरतमाभ्यां तां संख्याम् अतिपतन्ति हि

triṣaṣṭiḥ syāt tv asaṃkhyeyā rasānurasakalpanāt rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyām atipatanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा रसानां तत्र योग्यत्वात् कल्पिता रसचिन्तकैः

saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā rasānāṃ tatra yogyatvāt kalpitā rasacintakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश् च रसाः क्वचित् दोषौषधादीन् संचिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता

kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāś ca rasāḥ kvacit doṣauṣadhādīn saṃcintya bhiṣajā siddhimicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः रसान् एकैकशो वापि कल्पयन्ति गदान् प्रति

dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ rasān ekaikaśo vāpi kalpayanti gadān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्याद् रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित् न स मुह्येद् विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु

yaḥ syād rasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit na sa muhyed vikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः

vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परापरत्वे युक्तिश्च संख्या संयोग एव च विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च

parāparatve yuktiśca saṃkhyā saṃyoga eva ca vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः सिद्ध्युपायाश् चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे

saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ siddhyupāyāś cikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु परापरत्वे युक्तिश्च योजना या तु युज्यते

deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu parāparatve yuktiśca yojanā yā tu yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्या स्याद्गणितं योगः सह संयोग उच्यते द्रव्याणां द्वंद्वसर्वैककर्मजो ऽनित्य एव च

saṃkhyā syādgaṇitaṃ yogaḥ saha saṃyoga ucyate dravyāṇāṃ dvaṃdvasarvaikakarmajo 'nitya eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः पृथक्त्वं स्याद् असंयोगो वैलक्षण्यमनेकता

vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ pṛthaktvaṃ syād asaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणं पुनर्मानं संस्कारः करणं मतम् भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया

parimāṇaṃ punarmānaṃ saṃskāraḥ karaṇaṃ matam bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ satatakriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः चिकित्सा यैर् अविदितैर् न यथावत् प्रवर्तते

iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ cikitsā yair aviditair na yathāvat pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद् रसगुणान् भिषक् विद्याद् द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः

guṇā guṇāśrayā noktāstasmād rasaguṇān bhiṣak vidyād dravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च तन्त्रकर्तुर् अभिप्रायानुपायांश् चार्थमादिशेत्

ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca tantrakartur abhiprāyānupāyāṃś cārthamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम् षट् पञ्चभूतप्रभवाः संख्याताश्च यथा रसाः

ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṃkhyātāśca yathā rasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश् चाव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहागुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीर् अभिप्रीणयन्ति तासु मूर्तिषु षड् अभिमूर्छन्ति रसाः

saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaś cāvyaktarasāśca tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahāguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīr abhiprīṇayanti tāsu mūrtiṣu ṣaḍ abhimūrchanti rasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल् लवणः वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात्कटुकः वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात् तिक्तः पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति एवमेषां रसानां षट्त्वम् उपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान् महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः

teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro rasaḥ pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāl lavaṇaḥ vāyvagnibhūyiṣṭhatvātkaṭukaḥ vāyvākāśātiriktatvāt tiktaḥ pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvam upapannaṃ nyūnātirekaviśeṣān mahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः लाघवादुत्प्लवनत्वाच् च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः पृथिव्या गुरुत्वान् निम्नगत्वाच् चोदकस्य व्यामिश्रात्मकाः पुनर् उभयतोभाजः

tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ lāghavādutplavanatvāc ca vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ pṛthivyā gurutvān nimnagatvāc codakasya vyāmiśrātmakāḥ punar ubhayatobhājaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः

teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद् रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस् तृष्णादाहप्रशमनस् त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसंधानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानाम् इष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवम् आलस्यम् अतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषम् अग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसंज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपदगलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दान् इत्येवंप्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति अम्लो रसो भक्तं रोचयति अग्निं दीपयति देहं बृंहयति ऊर्जयति मनो बोधयति इन्द्रियाणि दृढीकरोति बलं वर्धयति वातमनुलोमयति हृदयं तर्पयति आस्यमास्रावयति भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति प्रीणयति लघुरुष्णः स्निग्धश्च स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति तर्षयति संमीलयत्यक्षिणी संवेजयति लोमानि कफं विलापयति पित्तमभिवर्धयति रक्तं दूषयति मांसं विदहति कायं शिथिलीकरोति क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुम् आपादयति अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस् तीक्ष्णः सरो विकास्य् अधःस्रंस्य् अवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसंघातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः आस्यमास्रावयति कफं विष्यन्दयति मार्गान् विशोधयति सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति रोचयत्याहारम् आहारयोगी नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्धयति तर्षयति मूर्छयति तापयति दारयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्धयति शोफान् स्फोटयति दन्तांश्च्यावयति पुंस्त्वमुपहन्ति इन्द्रियाण्युपरुणद्धि वलिपलितखालित्यमापादयति अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तवीसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन् विकारान् उपजनयति कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति भुक्तं शोषयति घ्राणमास्रावयति चक्षुर्विरेचयति स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलान् उपहन्ति रोचयत्यशनं कण्डूर्विनाशयति व्रणान् अवसादयति क्रिमीन् हिनस्ति मांसं विलिखति शोणितसंघातं भिनत्ति बन्धांश्छिनत्ति मार्गान् विवृणोति श्लेष्माणं शमयति लघुरुष्णो रूक्षश्च स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति ग्लापयति सादयति कर्शयति मूर्छयति नमयति तमयति भ्रमयति कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजनयति बलं क्षिणोति तृष्णां जनयति अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद् भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश् चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारान् उपजनयति तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुर् अप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस् त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानो रौक्ष्यात् खरविषदस्वभावाच् च रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राण्य् उच्छोषयति स्रोतसां खरत्वमुपपादयति बलम् आदत्ते कर्शयति ग्लपयति मोहयति भ्रमयति वदनम् उपशोषयति अपरांश्च वातविकारानुपजनयति कषायो रसः संशमनः संग्राही संधानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमान आस्यं शोषयति हृदयं पीडयति उदरम् आध्मापयति वाचं निगृह्णाति स्रोतांस्य् अवबध्नाति श्यावत्वमापादयति पुंस्त्वमुपहन्ति विष्टभ्य जरां गच्छति वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति कर्शयति ग्लपयति तर्षयति स्तम्भयति खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश् च वातविकारानुपजनयति

tatra madhuro rasaḥ śarīrasātmyād rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnas tṛṣṇādāhapraśamanas tvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasaṃdhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano dāhamūrchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānām iṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavam ālasyam atisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣam agnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusaṃjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadagalaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandān ityevaṃprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati amlo raso bhaktaṃ rocayati agniṃ dīpayati dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati mano bodhayati indriyāṇi dṛḍhīkaroti balaṃ vardhayati vātamanulomayati hṛdayaṃ tarpayati āsyamāsrāvayati bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno dantān harṣayati tarṣayati saṃmīlayatyakṣiṇī saṃvejayati lomāni kaphaṃ vilāpayati pittamabhivardhayati raktaṃ dūṣayati māṃsaṃ vidahati kāyaṃ śithilīkaroti kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathum āpādayati api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanas tīkṣṇaḥ saro vikāsy adhaḥsraṃsy avakāśakaro vātaharaḥ stambhabandhasaṃghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ āsyamāsrāvayati kaphaṃ viṣyandayati mārgān viśodhayati sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti rocayatyāhāram āhārayogī nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ pittaṃ kopayati raktaṃ vardhayati tarṣayati mūrchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti māṃsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṃ vardhayati śophān sphoṭayati dantāṃścyāvayati puṃstvamupahanti indriyāṇyuparuṇaddhi valipalitakhālityamāpādayati api ca lohitapittāmlapittavīsarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīn vikārān upajanayati kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati agniṃ dīpayati bhuktaṃ śoṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirecayati sphuṭīkarotīndriyāṇi alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalān upahanti rocayatyaśanaṃ kaṇḍūrvināśayati vraṇān avasādayati krimīn hinasti māṃsaṃ vilikhati śoṇitasaṃghātaṃ bhinatti bandhāṃśchinatti mārgān vivṛṇoti śleṣmāṇaṃ śamayati laghuruṣṇo rūkṣaśca sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno vipākaprabhāvāt puṃstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmohayanti glāpayati sādayati karśayati mūrchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṃ paridahati śarīratāpamupajanayati balaṃ kṣiṇoti tṛṣṇāṃ janayati api ca vāyvagniguṇabāhulyād bhramadavathukampatodabhedaiś caraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārān upajanayati tikto rasaḥ svayamarociṣṇur apyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanas tvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāno raukṣyāt kharaviṣadasvabhāvāc ca rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇy ucchoṣayati srotasāṃ kharatvamupapādayati balam ādatte karśayati glapayati mohayati bhramayati vadanam upaśoṣayati aparāṃśca vātavikārānupajanayati kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṃgrāhī saṃdhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamāna āsyaṃ śoṣayati hṛdayaṃ pīḍayati udaram ādhmāpayati vācaṃ nigṛhṇāti srotāṃsy avabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṃstvamupahanti viṣṭabhya jarāṃ gacchati vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti karśayati glapayati tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃś ca vātavikārānupajanayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति

ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतं वीर्येण यद् द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः

śītaṃ vīryeṇa yad dravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसंग्रहः वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते

teṣāṃ rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṃgrahaḥ vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पयो यथा सर्पिर् यथा वा चव्यचित्रकौ एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक्

yathā payo yathā sarpir yathā vā cavyacitrakau evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरं किंचिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च यथा महत्पञ्चमूलं यथाब्जानूपम् आमिषम्

madhuraṃ kiṃciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca yathā mahatpañcamūlaṃ yathābjānūpam āmiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते

lavaṇaṃ saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāmuṣṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचिदम्लं हि संग्राहि किंचिदम्लं भिनत्ति च यथा कपित्थं संग्राहि भेदि चामलकं तथा

kiṃcidamlaṃ hi saṃgrāhi kiṃcidamlaṃ bhinatti ca yathā kapitthaṃ saṃgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते कषायः स्तम्भनः शीतः सो ऽभयायाम् अतोऽन्यथा

pippalī nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so 'bhayāyām ato'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यम् आदिशेत् दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम्

tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyam ādiśet dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौक्ष्यात्कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः तिक्तोऽवरस्तथोष्णानाम् उष्णत्वाल्लवणः परः

raukṣyātkaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ tikto'varastathoṣṇānām uṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्योऽम्लः कटुकश् चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते

madhyo'mlaḥ kaṭukaś cāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः

madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लात्कटुस् ततस्तिक्तो लघुत्वाद् उत्तमोत्तमः केचिल् लघूनाम् अवरमिच्छन्ति लवणं रसम्

amlātkaṭus tatastikto laghutvād uttamottamaḥ kecil laghūnām avaramicchanti lavaṇaṃ rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरवे लाघवे चैव सो ऽवरस् तूभयोरपि परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते

gaurave lāghave caiva so 'varas tūbhayorapi paraṃ cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा

kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात् त्रयो रसाः वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः

madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāt trayo rasāḥ vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात् त्रयो रसाः दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्

kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāt trayo rasāḥ duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः

śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लाव् अतो ऽन्यथा

pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāv ato 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्

vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम् वीर्यमष्टविधं केचित् केचिद्द्विविधमास्थिताः

mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam vīryamaṣṭavidhaṃ kecit keciddvividhamāsthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोष्णमिति वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया नावीर्यं कुरुते किंचित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया

śītoṣṇamiti vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryakṛtā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसो निपाते द्रव्याणां विपाकः कर्मनिष्ठया वीर्यं यावद् अधीवासान् निपाताच्चोपलभ्यते

raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā vīryaṃ yāvad adhīvāsān nipātāccopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः

rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम्

kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम् ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत्प्रभावप्रभावितम्

viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam ūrdhvānulomikaṃ yacca tatprabhāvaprabhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम् तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते

maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः किंचिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्

samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ kiṃcidrasena kurute karma vīryeṇa cāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किंचन रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति

dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiṃcana rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम् षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम्

balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैर् उपलभ्यते मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवंल्लिम्पतीव च

snehanaprīṇanāhlādamārdavair upalabhyate mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvaṃllimpatīva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तहर्षान् मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात् विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत्

dantaharṣān mukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च

pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः

saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः

pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि

vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच भगवन् श्रुतम् एतद् अवितथम् अर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद् द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः परं त्व् आहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणम् अनतिसंक्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति

evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan śrutam etad avitatham arthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvad dravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ paraṃ tv āhāravikārāṇāṃ vairodhikānāṃ lakṣaṇam anatisaṃkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उवाच भगवान् आत्रेयः देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधम् आपद्यन्ते परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित् कानिचित् संयोगात् संस्काराद् अपराणि देशकालमात्रादिभिश् चापराणि तथा स्वभावादपराणि

tam uvāca bhagavān ātreyaḥ dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodham āpadyante parasparaguṇaviruddhāni kānicit kānicit saṃyogāt saṃskārād aparāṇi deśakālamātrādibhiś cāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठम् उपयुज्यन्ते तेषाम् एकदेशं वैरोधिकम् अधिकृत्योपदेक्ष्यामः न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत् उभयं ह्य् एतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च

tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭham upayujyante teṣām ekadeśaṃ vairodhikam adhikṛtyopadekṣyāmaḥ na matsyān payasā sahābhyavaharet ubhayaṃ hy etanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्यो ऽग्निवेशम् उवाच सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेद् अन्यत्रैकस्माच् चिलिचिमात् स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति

tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo 'gniveśam uvāca sarvāneva matsyān payasā sahābhyavahared anyatraikasmāc cilicimāt sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेति भगवानात्रेयः सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद् विशेषतस्तु चिलिचिमं स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरान् एतान् व्याधीन् उपजनयत्यामविषम् उदीरयति च ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर् विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात् तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यम् अथवा मरणमाप्नोति न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान् मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत् तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रविचयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनाम् अन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात् न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम् एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात् तथाम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीकपारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवंप्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम् तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति मयूरमांसम् एरण्डसीसकावसक्तम् एरण्डाग्निप्लुष्टम् एरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय मधु चोष्णम् उष्णार्तस्य च मधु मरणाय मधुसर्पिषी समधृते चान्तरिक्षं समधृतं मधु पुष्करबीजं मधु पीत्वोष्णोदकं भल्लातकोष्णोदकं तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः पर्युषिता काकमाची अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि इत्येतद्यथाप्रश्नम् अभिनिर्दिष्टं भवतीति

neti bhagavānātreyaḥ sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavahared viśeṣatastu cilicimaṃ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarān etān vyādhīn upajanayatyāmaviṣam udīrayati ca grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisair virūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyam athavā maraṇamāpnoti na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭān madhupayobhyāṃ sahābhyavaharet tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravicayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnām anyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt tathāmrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīkapārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevaṃprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati mayūramāṃsam eraṇḍasīsakāvasaktam eraṇḍāgnipluṣṭam eraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya madhu coṣṇam uṣṇārtasya ca madhu maraṇāya madhusarpiṣī samadhṛte cāntarikṣaṃ samadhṛtaṃ madhu puṣkarabījaṃ madhu pītvoṣṇodakaṃ bhallātakoṣṇodakaṃ takrasiddhaḥ kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni ityetadyathāpraśnam abhinirdiṣṭaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् किंचिद् दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते

yat kiṃcid doṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि

yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत्

parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धं देशतस्तावद् रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते

viruddhaṃ deśatastāvad rūkṣatīkṣṇādi dhanvani ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम् शीते काले तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम्

kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam śīte kāle tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते

viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम् यत्तत्सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्व् अनिलादिभिः

kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam yattatsātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tv anilādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत्

yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम्

eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यम् अभेदनम्

tatsaṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryam abhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु एतत्कोष्ठविरुद्धं तु विरुद्धं स्यादवस्थया

mṛdukoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu etatkoṣṭhaviruddhaṃ tu viruddhaṃ syādavasthayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम् निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम्

śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश् चाबुभुक्षितः तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच् चातिक्षुद्वशानुगः

yac cānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaś cābubhukṣitaḥ tacca kramaviruddhaṃ syādyac cātikṣudvaśānugaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत् सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते

parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम् अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत् संयोगतो विरुद्धं तद्यथाम्लं पयसा सह

viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet saṃyogato viruddhaṃ tadyathāmlaṃ payasā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते सम्पद्विरुद्धं तद्विद्याद् असंजातरसं तु यत्

amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate sampadviruddhaṃ tadvidyād asaṃjātarasaṃ tu yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रान्तरसं वापि विपन्नरसमेव वा ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत् तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम्

atikrāntarasaṃ vāpi vipannarasameva vā jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगंदराणाम् मूर्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव

ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagaṃdarāṇām mūrchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् संतानदोषस्य तथैव मृत्योर् विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्

kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām saṃtānadoṣasya tathaiva mṛtyor viruddhamannaṃ pravadanti hetum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति तद्यथा वमनं विरेचनं च तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थम् उपयोगः तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वम् अभिसंस्कारः शरीरस्येति

eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā bhavanti tadyathā vamanaṃ virecanaṃ ca tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārtham upayogaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvam abhisaṃskāraḥ śarīrasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम् वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम्

viruddhāśanajān rogān pratihanti vivecanam vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्म्यतोऽल्पतया वापि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्

sātmyato'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतिर् आसीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसंख्या रसाश्रया

matir āsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṃkhyā rasāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं रससंख्याया रसानुरसलक्षणम् परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक्

kāraṇaṃ rasasaṃkhyāyā rasānurasalakṣaṇam parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः

pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि

ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā vibhaktayaḥ uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसंख्याविनिश्चयः

pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṃkhyāviniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत्स्वलक्षणम् यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्

ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yatsvalakṣaṇam yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत् आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः

vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.