Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.30

अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'rthedaśamahāmūlīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थे दश महामूलाः समासक्ता महाफलाः महच्चार्थश्च हृदयं पर्यायैरुच्यते बुधैः

arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktā mahāphalāḥ mahaccārthaśca hṛdayaṃ paryāyairucyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडङ्गमङ्गं विज्ञानमिन्द्रियाण्यर्थपञ्चकम् आत्मा च सगुणश्चेतश्चिन्त्यं च हृदि संश्रितम्

ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिष्ठार्थं हि भावानामेषां हृदयमिष्यते गोपानसीनाम् आगारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः

pratiṣṭhārthaṃ hi bhāvānāmeṣāṃ hṛdayamiṣyate gopānasīnām āgārakarṇikevārthacintakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योपघातान्मूर्छायं भेदान्मरणमृच्छति यद्धि तत् स्पर्शविज्ञानं धारि तत्तत्र संश्रितम्

tasyopaghātānmūrchāyaṃ bhedānmaraṇamṛcchati yaddhi tat sparśavijñānaṃ dhāri tattatra saṃśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् परस्यौजसः स्थानं तत्र चैतन्यसंग्रहः हृदयं महदर्थश्च तस्मादुक्तं चिकित्सकैः

tat parasyaujasaḥ sthānaṃ tatra caitanyasaṃgrahaḥ hṛdayaṃ mahadarthaśca tasmāduktaṃ cikitsakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन मूलेन महता महामूला मता दश ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन् विधम्यन्ते समन्ततः

tena mūlena mahatā mahāmūlā matā daśa ojovahāḥ śarīre'smin vidhamyante samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनौजसा वर्तयन्ति प्रीणिताः सर्वदेहिनः यदृते सर्वभूतानां जीवितं नावतिष्ठते

yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadehinaḥ yadṛte sarvabhūtānāṃ jīvitaṃ nāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् सारमादौ गर्भस्य यत्तद्गर्भरसाद्रसः संवर्तमानं हृदयं समाविशति यत् पुरा

yat sāramādau garbhasya yattadgarbharasādrasaḥ saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य नाशात्तु नाशोऽस्ति धारि यद्धृदयाश्रितम् यच्छरीररसस्नेहः प्राणा यत्र प्रतिष्ठिताः

yasya nāśāttu nāśo'sti dhāri yaddhṛdayāśritam yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्फला बहुधा वा ताः फलन्तीव महाफलाः ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः

tatphalā bahudhā vā tāḥ phalantīva mahāphalāḥ dhmānāddhamanyaḥ sravaṇāt srotāṃsi saraṇātsirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्महत् ता महामूलास् तच्चौजः परिरक्षता परिहार्या विशेषेण मनसो दुःखहेतवः

tanmahat tā mahāmūlās taccaujaḥ parirakṣatā parihāryā viśeṣeṇa manaso duḥkhahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्यं यत् स्याद्यद् ओजस्यं स्रोतसां यत् प्रसादनम् तत्तत् सेव्यं प्रयत्नेन प्रशमो ज्ञानमेव च

hṛdyaṃ yat syādyad ojasyaṃ srotasāṃ yat prasādanam tattat sevyaṃ prayatnena praśamo jñānameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानाम् उत्कृष्टतमम् एकं बलवर्धनानाम् एकं बृंहणानाम् एकं नन्दनानाम् एकं हर्षणानाम् एकम् अयनानाम् इति तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानाम् उत्कृष्टतमं वीर्यं बलवर्धनानां विद्या बृंहणानाम् इन्द्रियजयो नन्दनानां तत्त्वावबोधो हर्षणानां ब्रह्मचर्यम् अयनानाम् इति एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते

atha khalvekaṃ prāṇavardhanānām utkṛṣṭatamam ekaṃ balavardhanānām ekaṃ bṛṃhaṇānām ekaṃ nandanānām ekaṃ harṣaṇānām ekam ayanānām iti tatrāhiṃsā prāṇināṃ prāṇavardhanānām utkṛṣṭatamaṃ vīryaṃ balavardhanānāṃ vidyā bṛṃhaṇānām indriyajayo nandanānāṃ tattvāvabodho harṣaṇānāṃ brahmacaryam ayanānām iti evamāyurvedavido manyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रायुर्वेदविदस् तन्त्रस्थानाध्यायप्रश्नानां पृथक्त्वेन वाक्यशो वाक्यार्थशो ऽर्थावयवशश्च प्रवक्तारो मन्तव्याः तत्राह कथं तन्त्रादीनि वाक्यशो वाक्यार्थशो ऽर्थावयवशश्चोक्तानि भवन्तीति

tatrāyurvedavidas tantrasthānādhyāyapraśnānāṃ pṛthaktvena vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaśca pravaktāro mantavyāḥ tatrāha kathaṃ tantrādīni vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaścoktāni bhavantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोच्यते तन्त्रम् आर्षं कार्त्स्न्येन यथाम्नायमुच्यमानं वाक्यशो भवत्युक्तम्

atrocyate tantram ārṣaṃ kārtsnyena yathāmnāyamucyamānaṃ vākyaśo bhavatyuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्या सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं वाग्भिर् व्याससमासप्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनयुक्ताभिस् त्रिविधशिष्यबुद्धिगम्याभिर् उच्यमानं वाक्यार्थशो भवत्युक्तम्

buddhyā samyaganupraviśyārthatattvaṃ vāgbhir vyāsasamāsapratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanayuktābhis trividhaśiṣyabuddhigamyābhir ucyamānaṃ vākyārthaśo bhavatyuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रनियतानाम् अर्थदुर्गाणां पुनर्विभावनैर् उक्तम् अर्थावयवशो भवत्युक्तम्

tantraniyatānām arthadurgāṇāṃ punarvibhāvanair uktam arthāvayavaśo bhavatyuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चेत् प्रष्टारः स्युः चतुर्णाम् ऋक्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः किमायुः कस्मादायुर्वेदः किमर्थम् आयुर्वेदः शाश्वतोऽशाश्वतो वा कति कानि चास्याङ्गानि कैश्चायम् अध्येतव्यः किमर्थं च इति

tatra cet praṣṭāraḥ syuḥ caturṇām ṛksāmayajuratharvavedānāṃ kaṃ vedamupadiśantyāyurvedavidaḥ kimāyuḥ kasmādāyurvedaḥ kimartham āyurvedaḥ śāśvato'śāśvato vā kati kāni cāsyāṅgāni kaiścāyam adhyetavyaḥ kimarthaṃ ca iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भिषजा पृष्टेनैवं चतुर्णाम् ऋक्सामयजुरथर्ववेदानाम् आत्मनो ऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या वेदो ह्याथर्वणो दानस्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह चिकित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते

tatra bhiṣajā pṛṣṭenaivaṃ caturṇām ṛksāmayajuratharvavedānām ātmano 'tharvavede bhaktirādeśyā vedo hyātharvaṇo dānasvastyayanabalimaṅgalahomaniyamaprāyaścittopavāsamantrādiparigrahāccikitsāṃ prāha cikitsā cāyuṣo hitāyopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं तत्रायुश्चेतनानुवृत्तिर् जीवितम् अनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः

vedaṃ copadiśyāyurvācyaṃ tatrāyuścetanānuvṛttir jīvitam anubandho dhāri cetyeko'rthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदायुर् वेदयतीत्यायुर्वेदः कथमिति चेत् उच्यते स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततः प्रमाणाप्रमाणतश्च यतश्चायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्वेदः तत्रायुष्याण्यनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्माणि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण

tadāyur vedayatītyāyurvedaḥ kathamiti cet ucyate svalakṣaṇataḥ sukhāsukhato hitāhitataḥ pramāṇāpramāṇataśca yataścāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayatyato'pyāyurvedaḥ tatrāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi kevalenopadekṣyante tantreṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च तत्र शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते असुखमतो विपर्ययेण हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परीक्ष्यकारिणो ऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतम् उपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस् तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितम् आयुरुच्यते अहितम् अतो विपर्ययेण

tatrāyuruktaṃ svalakṣaṇato yathāvadihaiva pūrvādhyāye ca tatra śārīramānasābhyāṃ rogābhyāmanabhidrutasya viśeṣeṇa yauvanavataḥ samarthānugatabalavīryayaśaḥpauruṣaparākramasya jñānavijñānendriyendriyārthabalasamudaye vartamānasya paramarddhiruciravividhopabhogasya samṛddhasarvārambhasya yatheṣṭavicāriṇaḥ sukhamāyurucyate asukhamato viparyayeṇa hitaiṣiṇaḥ punarbhūtānāṃ parasvāduparatasya satyavādinaḥ śamaparasya parīkṣyakāriṇo 'pramattasya trivargaṃ paraspareṇānupahatam upasevamānasya pūjārhasampūjakasya jñānavijñānopaśamaśīlasya vṛddhopasevinaḥ suniyatarāgaroṣerṣyāmadamānavegasya satataṃ vividhapradānaparasya tapojñānapraśamanityasyādhyātmavidas tatparasya lokamimaṃ cāmuṃ cāvekṣamāṇasya smṛtimatimato hitam āyurucyate ahitam ato viparyayeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणम् आयुषस्त्वर्थेन्द्रियमनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैर् उपलभ्यतेऽनिमित्तैः अयम् अस्मात् क्षणान्मुहूर्ताद् दिवसात् त्रिपञ्चसप्तदशद्वादशाहात् पक्षान्मासात् षण्मासात् संवत्सराद् वा स्वभावमापत्स्यत इति तत्र स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणम् अनित्यता निरोध इत्येकोऽर्थः इत्यायुषः प्रमाणम् अतो विपरीतम् अप्रमाणम् अरिष्टाधिकारे देहप्रकृतिलक्षणम् अधिकृत्य चोपदिष्टमायुषः प्रमाणमायुर्वेदे

pramāṇam āyuṣastvarthendriyamanobuddhiceṣṭādīnāṃ vikṛtilakṣaṇair upalabhyate'nimittaiḥ ayam asmāt kṣaṇānmuhūrtād divasāt tripañcasaptadaśadvādaśāhāt pakṣānmāsāt ṣaṇmāsāt saṃvatsarād vā svabhāvamāpatsyata iti tatra svabhāvaḥ pravṛtteruparamo maraṇam anityatā nirodha ityeko'rthaḥ ityāyuṣaḥ pramāṇam ato viparītam apramāṇam ariṣṭādhikāre dehaprakṛtilakṣaṇam adhikṛtya copadiṣṭamāyuṣaḥ pramāṇamāyurvede

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनं चास्य स्वस्थस्य स्वास्थ्यरक्षणम् आतुरस्य विकारप्रशमनं च

prayojanaṃ cāsya svasthasya svāsthyarakṣaṇam āturasya vikārapraśamanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते अनादित्वात् स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात् भावस्वभावनित्यत्वाच्च न हि नाभूत् कदाचिदायुषः संतानो बुद्धिसंतानो वा शाश्वतश्चायुषो वेदिता अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणम् अपरापरयोगात् एष चार्थसंग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथोक्तं गुरुभिरभ्यस्यमानैर् गुरूणाम् उपचयो भवत्यपचयो लघूनाम् एवमेवेतरेषाम् इति एष भावस्वभावो नित्यः स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिर् उपलभ्यते अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम् एतद्वै द्वयम् अधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके स्वाभाविकं चास्य स्वलक्षणम् अकृतकं यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च यथा अग्नेरौष्ण्यम् अपां द्रवत्वम् भावस्वभावनित्यत्वम् अपि चास्य यथोक्तं गुरुभिरभ्यस्यमानैर् गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति

so'yamāyurvedaḥ śāśvato nirdiśyate anāditvāt svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvāt bhāvasvabhāvanityatvācca na hi nābhūt kadācidāyuṣaḥ saṃtāno buddhisaṃtāno vā śāśvataścāyuṣo veditā anādi ca sukhaduḥkhaṃ sadravyahetulakṣaṇam aparāparayogāt eṣa cārthasaṃgraho vibhāvyate āyurvedalakṣaṇamiti gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādīnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣābhyāṃ vṛddhihrāsau yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānair gurūṇām upacayo bhavatyapacayo laghūnām evamevetareṣām iti eṣa bhāvasvabhāvo nityaḥ svalakṣaṇaṃ ca dravyāṇāṃ pṛthivyādīnāṃ santi tu dravyāṇi guṇāśca nityānityāḥ na hyāyurvedasyābhūtvotpattir upalabhyate anyatrāvabodhopadeśābhyām etadvai dvayam adhikṛtyotpattimupadiśantyeke svābhāvikaṃ cāsya svalakṣaṇam akṛtakaṃ yaduktamihādye'dhyāye ca yathā agnerauṣṇyam apāṃ dravatvam bhāvasvabhāvanityatvam api cāsya yathoktaṃ gurubhirabhyasyamānair gurūṇāmupacayo bhavatyapacayo laghūnāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यायुर्वेदस्याङ्गान्यष्टौ तद्यथा कायचिकित्सा शालाक्यं शल्यापहर्तृकं विषगरवैरोधिकप्रशमनं भूतविद्या कौमारभृत्यकं रसायनं वाजीकरणमिति

tasyāyurvedasyāṅgānyaṣṭau tadyathā kāyacikitsā śālākyaṃ śalyāpahartṛkaṃ viṣagaravairodhikapraśamanaṃ bhūtavidyā kaumārabhṛtyakaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः आरक्षार्थं राजन्यैः वृत्त्यर्थं वैश्यैः सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान् भवति यच्चायुर्वेदोक्तम् अध्यात्मम् अनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा सोऽस्य परो धर्मः या पुनर् ईश्वराणां वसुमतां वा सकाशात् सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिर् आरक्षणं च या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा सोऽस्यार्थः यत् पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च या च संमानशुश्रूषा यच्चेष्टानां विषयाणाम् आरोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण

sa cādhyetavyo brāhmaṇarājanyavaiśyaiḥ tatrānugrahārthaṃ prāṇināṃ brāhmaṇaiḥ ārakṣārthaṃ rājanyaiḥ vṛttyarthaṃ vaiśyaiḥ sāmānyato vā dharmārthakāmaparigrahārthaṃ sarvaiḥ tatra yadadhyātmavidāṃ dharmapathasthānāṃ dharmaprakāśakānāṃ vā mātṛpitṛbhrātṛbandhugurujanasya vā vikārapraśamane prayatnavān bhavati yaccāyurvedoktam adhyātmam anudhyāyati vedayatyanuvidhīyate vā so'sya paro dharmaḥ yā punar īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vā sakāśāt sukhopahāranimittā bhavatyarthāvāptir ārakṣaṇaṃ ca yā ca svaparigṛhītānāṃ prāṇināmāturyādārakṣā so'syārthaḥ yat punarasya vidvadgrahaṇayaśaḥ śaraṇyatvaṃ ca yā ca saṃmānaśuśrūṣā yacceṣṭānāṃ viṣayāṇām ārogyamādhatte so'sya kāmaḥ iti yathāpraśnamuktamaśeṣeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भिषगादित एव भिषजा प्रष्टव्योऽष्टविधं भवति तन्त्रं तन्त्रार्थान् स्थानं स्थानार्थान् अध्यायम् अध्यायार्थान् प्रश्नं प्रश्नार्थांश्चेति पृष्टेन चैतद्वक्तव्यमशेषेण वाक्यशो वाक्यार्थशो ऽर्थावयवशश्चेति

atha bhiṣagādita eva bhiṣajā praṣṭavyo'ṣṭavidhaṃ bhavati tantraṃ tantrārthān sthānaṃ sthānārthān adhyāyam adhyāyārthān praśnaṃ praśnārthāṃśceti pṛṣṭena caitadvaktavyamaśeṣeṇa vākyaśo vākyārthaśo 'rthāvayavaśaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रायुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रमित्यनर्थान्तरम्

tatrāyurvedaḥ śākhā vidyā sūtraṃ jñānaṃ śāstraṃ lakṣaṇaṃ tantramityanarthāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रार्थः पुनः स्वलक्षणैरुपदिष्टः स चार्थः प्रकरणैर्विभाव्यमानो भूय एव शरीरवृत्तिहेतुव्याधिकर्मकार्यकालकर्तृकरणविधिविनिश्चयाद् दशप्रकरणः तानि च प्रकरणानि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण

tantrārthaḥ punaḥ svalakṣaṇairupadiṣṭaḥ sa cārthaḥ prakaraṇairvibhāvyamāno bhūya eva śarīravṛttihetuvyādhikarmakāryakālakartṛkaraṇavidhiviniścayād daśaprakaraṇaḥ tāni ca prakaraṇāni kevalenopadekṣyante tantreṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रस्यास्याष्टौ स्थानानि तद्यथा श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानानि तत्र त्रिंशदध्यायकं श्लोकस्थानम् अष्टाष्टाध्यायकानि निदानविमानशारीरस्थानानि द्वादशकम् इन्द्रियाणां त्रिंशकं चिकित्सितानां द्वादशके कल्पसिद्धिस्थाने भवतः

tantrasyāsyāṣṭau sthānāni tadyathā ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānāni tatra triṃśadadhyāyakaṃ ślokasthānam aṣṭāṣṭādhyāyakāni nidānavimānaśārīrasthānāni dvādaśakam indriyāṇāṃ triṃśakaṃ cikitsitānāṃ dvādaśake kalpasiddhisthāne bhavataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृच्छा तन्त्राद्यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते प्रश्नार्थो युक्तिमांस्तस्य तन्त्रेणैवार्थनिश्चयः

pṛcchā tantrādyathāmnāyaṃ vidhinā praśna ucyate praśnārtho yuktimāṃstasya tantreṇaivārthaniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरुक्तं तन्त्रणात्तन्त्रं स्थानमर्थप्रतिष्ठया अधिकृत्यार्थम् अध्यायनामसंज्ञा प्रतिष्ठिता

niruktaṃ tantraṇāttantraṃ sthānamarthapratiṣṭhayā adhikṛtyārtham adhyāyanāmasaṃjñā pratiṣṭhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सर्वं यथाप्रश्नमष्टकं संप्रकाशितम् कार्त्स्न्येन चोक्तस्तन्त्रस्य संग्रहः सुविनिश्चितः

iti sarvaṃ yathāpraśnamaṣṭakaṃ saṃprakāśitam kārtsnyena coktastantrasya saṃgrahaḥ suviniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्ति पाल्लविकोत्पाताः संक्षोभं जनयन्ति ये वर्तकानाम् इवोत्पाताः सहसैवाविभाविताः

santi pāllavikotpātāḥ saṃkṣobhaṃ janayanti ye vartakānām ivotpātāḥ sahasaivāvibhāvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्तान् पूर्वसंजल्पे सर्वत्राष्टकमादिशेत् परावरपरीक्षार्थं तत्र शास्त्रविदां बलम्

tasmāttān pūrvasaṃjalpe sarvatrāṣṭakamādiśet parāvaraparīkṣārthaṃ tatra śāstravidāṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दमात्रेण तन्त्रस्य केवलस्यैकदेशिकाः भ्रमन्त्यल्पबलास्तन्त्रे ज्याशब्देनेव वर्तकाः

śabdamātreṇa tantrasya kevalasyaikadeśikāḥ bhramantyalpabalāstantre jyāśabdeneva vartakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुः पशूनां दौर्बल्यात् कश्चिन्मध्ये वृकायते स सत्यं वृकमासाद्य प्रकृतिं भजते पशुः

paśuḥ paśūnāṃ daurbalyāt kaścinmadhye vṛkāyate sa satyaṃ vṛkamāsādya prakṛtiṃ bhajate paśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वदज्ञोऽज्ञमध्यस्थः कश्चिन्मौर्ख्यसाधनः स्थापयत्याप्तम् आत्मानम् आप्तं त्वासाद्य भिद्यते

tadvadajño'jñamadhyasthaḥ kaścinmaurkhyasādhanaḥ sthāpayatyāptam ātmānam āptaṃ tvāsādya bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभ्रुर् गूढ इवोर्णाभिर् अबुद्धिर् अबहुश्रुतः किं वै वक्ष्यति संजल्पे कुण्डभेदी जडो यथा

babhrur gūḍha ivorṇābhir abuddhir abahuśrutaḥ kiṃ vai vakṣyati saṃjalpe kuṇḍabhedī jaḍo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्वृत्तैर्न विगृह्णीयाद् भिषगल्पश्रुतेरपि हन्यात् प्रश्नाष्टकेनादावितरांस् त्वाप्तमानिनः

sadvṛttairna vigṛhṇīyād bhiṣagalpaśruterapi hanyāt praśnāṣṭakenādāvitarāṃs tvāptamāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दम्भिनो मुखरा ह्यज्ञाः प्रभूताबद्धभाषिणः प्रायः प्रायेण सुमुखाः सन्तो युक्ताल्पभाषिणः

dambhino mukharā hyajñāḥ prabhūtābaddhabhāṣiṇaḥ prāyaḥ prāyeṇa sumukhāḥ santo yuktālpabhāṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वज्ञानप्रकाशार्थम् अहङ्कारमनाश्रितः स्वल्पाधाराज्ञमुखरान् मर्षयेन्न विवादिनः

tattvajñānaprakāśārtham ahaṅkāramanāśritaḥ svalpādhārājñamukharān marṣayenna vivādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परो भूतेष्वनुक्रोशस्तत्त्वज्ञानपरा दया येषां तेषामसद्वादनिग्रहे निरता मतिः

paro bhūteṣvanukrośastattvajñānaparā dayā yeṣāṃ teṣāmasadvādanigrahe niratā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्पक्षाक्षणित्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः भवन्त्य् अनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः परविकत्थकाः

asatpakṣākṣaṇitvārtidambhapāruṣyasādhanāḥ bhavanty anāptāḥ sve tantre prāyaḥ paravikatthakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान् प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः

tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān praśamajñānavijñānapūrṇāḥ sevyā bhiṣaktamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समग्रं दुःखमायत्तमविज्ञाने द्वयाश्रयम् सुखं समग्रं विज्ञाने विमले च प्रतिष्ठितम्

samagraṃ duḥkhamāyattamavijñāne dvayāśrayam sukhaṃ samagraṃ vijñāne vimale ca pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् एवम् उदारार्थम् अज्ञानां न प्रकाशकम् शास्त्रं दृष्टिप्रणष्टानां यथैवादित्यमण्डलम्

idam evam udārārtham ajñānāṃ na prakāśakam śāstraṃ dṛṣṭipraṇaṣṭānāṃ yathaivādityamaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः अर्थे दशमहामूलाः संज्ञा चासां यथा कृता अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत्

tatra ślokāḥ arthe daśamahāmūlāḥ saṃjñā cāsāṃ yathā kṛtā ayanāntāḥ ṣaḍagryāśca rūpaṃ vedavidāṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः

saptakaścāṣṭakaścaiva paripraśnāḥ sanirṇayāḥ yathā vācyaṃ yadarthaṃ ca ṣaḍvidhāścaikadeśikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत् प्रकाशितम् संग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवलः

arthedaśamahāmūle sarvametat prakāśitam saṃgrahaścāyamadhyāyastantrasyāsyaiva kevalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सुमनसां सूत्रं संग्रहार्थं विधीयते संग्रहार्थं तथार्थानामृषिणा संग्रहः कृतः

yathā sumanasāṃ sūtraṃ saṃgrahārthaṃ vidhīyate saṃgrahārthaṃ tathārthānāmṛṣiṇā saṃgrahaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.