Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.5

अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्राशी स्यात् आहारमात्रा पुनरग्निबलापेक्षिणी

mātrāśī syāt āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद्ध्यस्याशनम् अशितम् अनुपहत्य प्रकृतिं यथाकालं जरां गच्छति तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति

yāvaddhyasyāśanam aśitam anupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभशम्बरादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति तथा पिष्टेक्षुक्षीरविकृतितिलमाषानूपौदकपिशितादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिगुरूण्यपि मात्रामेवापेक्षन्ते

tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैवमुक्ते द्रव्ये गुरुलाघवमकारणं मन्येत लघूनि हि द्रव्याणि वाय्वग्निगुणबहुलानि भवन्ति पृथ्वीसोमगुणबहुलानीतराणि तस्मात् स्वगुणादपि लघून्यग्निसंधुक्षणस्वभावान्यल्पदोषाणि चोच्यन्ते ऽपि सौहित्योपयुक्तानि गुरूणि पुनर् नाग्निसंधुक्षणस्वभावान्यसामान्यात् अतश्चातिमात्रं दोषवन्ति सौहित्योपयुक्तान्यन्यत्र व्यायामाग्निबलात् सैषा भवत्यग्निबलापेक्षिणी मात्रा

na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisaṃdhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante 'pi sauhityopayuktāni gurūṇi punar nāgnisaṃdhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt saiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च नापेक्षते द्रव्यं द्रव्यापेक्षया च त्रिभागसौहित्यमर्धसौहित्यं वा गुरूणामुपदिश्यते लघूनामपि च नातिसौहित्यमग्नेर्युक्त्यर्थम्

na ca nāpekṣate dravyaṃ dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रावद्ध्यशनम् अशितम् अनुपहत्य प्रकृतिं बलवर्णसुखायुषा योजयत्युपयोक्तारमवश्यमिति

mātrāvaddhyaśanam aśitam anupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र गुरु पिष्टमयं तस्मात्तण्डुलान् पृथुकानपि न जातु भुक्तवान् खादेन्मात्रां खादेद्बुभुक्षितः

bhavanti cātra guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लूरं शुष्कशाकानि शालूकानि बिसानि च नाभ्यसेद्गौरवान्मांसं कृशं नैवोपयोजयेत्

vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ naivopayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यान् दधि च माषांश्च यवकांश्च न शीलयेत्

matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्टिकाञ्छालिमुद्गांश्च सैन्धवामलके यवान् आन्तरीक्षं पयः सर्पिर्जाङ्गलं मधु चाभ्यसेत्

ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ madhu cābhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्

tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं शरीरस्य कार्यमक्ष्यञ्जनादिकम् स्वस्थवृत्तिमभिप्रेत्य गुणतः सम्प्रवक्ष्यते

ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितम् अक्ष्णोः प्रयोजयेत् पञ्चरात्रे ऽष्टरात्रे वा स्रावणार्थे रसाञ्जनम्

sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇoḥ prayojayet pañcarātre 'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषाच्छ्लेष्मतो भयम् ततः श्लेष्महरं कर्म हितं दृष्टेः प्रसादनम्

cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛṣṭeḥ prasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा तन्न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्ष्णमञ्जनम् विरेकदुर्बला दृष्टिरादित्यं प्राप्य सीदति

divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् स्राव्यं निशायां तु ध्रुवमञ्जनमिष्यते यथा हि कनकादीनां मलिनां विविधात्मनाम्

tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ vividhātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धौतानां निर्मला शुद्धिस्तैलचेलकचादिभिः एवं नेत्रेषु मर्त्यानामञ्जनाश्च्योतनादिभिः

dhautānāṃ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिर्निराकुला भाति निर्मले नभसीन्दुवत् हरेणुकां प्रियङ्गुं च पृथ्वीकां केशरं नखम्

dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीवेरं चन्दनं पत्रं त्वगेलोशीरपद्मकम् ध्यामकं मधुकं मांसी गुग्गुल्वगुरुशर्करम्

hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī guggulvaguruśarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वचः शुभाः वन्यं सर्जरसं मुस्तं शैलेयं कमलोत्पले

nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवेष्टकं शल्लकीं च शुकबर्हम् अथापि च पिष्ट्वा लिम्पेच्छरेषीकां तां वर्तिं यवसन्निभाम्

śrīveṣṭakaṃ śallakīṃ ca śukabarham athāpi ca piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ yavasannibhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठसंमितां कुर्यादष्टाङ्गुलसमां भिषक् शुष्कां निगर्भां तां वर्तिं धूमनेत्रार्पितां नरः

aṅguṣṭhasaṃmitāṃ kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाक्ताम् अग्निसंप्लुष्टां पिबेत् प्रायोगिकीं सुखाम् वसाघृतमधूच्छिष्टैर्युक्तियुक्तैर्वरौषधैः

snehāktām agnisaṃpluṣṭāṃ pibet prāyogikīṃ sukhām vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत् श्वेता ज्योतिष्मती चैव हरितालं मनःशिला

vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धाश्चागुरुपत्राद्या धूमं मूर्धविरेचने गौरवं शिरसः शूलं पीनसार्धावभेदकौ

gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णाक्षिशूलं कासश्च हिक्काश्वासौ गलग्रहः दन्तदौर्बल्यमास्रावः श्रोत्रघ्राणाक्षिदोषजः

karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूतिर्घ्राणास्यगन्धश्च दन्तशूलमरोचकः हनुमन्याग्रहः कण्डूः क्रिमयः पाण्डुता मुखे

pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मप्रसेको वैस्वर्यं गलशुण्ड्युपजिह्विका खालित्यं पिञ्जरत्वं च केशानां पतनं तथा

śleṣmapraseko vaisvaryaṃ galaśuṇḍyupajihvikā khālityaṃ piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षवथुश्चातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहो ऽतिनिद्रता धूमपानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम्

kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho 'tinidratā dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ bhavati cādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोरुहकपालानामिन्द्रियाणां स्वरस्य च न च वातकफात्मानो बलिनो ऽप्यूर्ध्वजत्रुजाः

śiroruhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca na ca vātakaphātmāno balino 'pyūrdhvajatrujāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमवक्त्रकपानस्य व्याधयः स्युः शिरोगताः प्रयोगपाने तस्याष्टौ कालाः सम्परिकीर्तिताः

dhūmavaktrakapānasya vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातश्लेष्मसमुत्क्लेशः कालेष्वेषु हि लक्ष्यते स्नात्वा भुक्त्वा समुल्लिख्य क्षुत्वा दन्तान्निघृष्य च

vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighṛṣya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावनाञ्जननिद्रान्ते चात्मवान् धूमपो भवेत् तथा वातकफात्मानो न भवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः

nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet tathā vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगास्तस्य तु पेयाः स्युर् आपानास् त्रिस्त्रयस्त्रयः परं द्विकालपायी स्यादह्नः कालेषु बुद्धिमान्

rogāstasya tu peyāḥ syur āpānās tristrayastrayaḥ paraṃ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगे स्नैहिके त्वेकं वैरेच्यं त्रिचतुः पिबेत् हृत्कण्ठेन्द्रियसंशुद्धिर्लघुत्वं शिरसः शमः

prayoge snaihike tvekaṃ vairecyaṃ tricatuḥ pibet hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhirlaghutvaṃ śirasaḥ śamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेरितानां दोषाणां सम्यक्पीतस्य लक्षणम् बाधिर्यमान्ध्यमूकत्वं रक्तपित्तं शिरोभ्रमम्

yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam bādhiryamāndhyamūkatvaṃ raktapittaṃ śirobhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाले चातिपीतश्च धूमः कुर्यादुपद्रवान् तत्रेष्टं सर्पिषः पानं नावनाञ्जनतर्पणम्

akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नैहिकं धूमजे दोषे वायुः पित्तानुगो यदि शीतं तु रक्तपित्ते स्याच्छ्लेष्मपित्ते विरूक्षणम्

snaihikaṃ dhūmaje doṣe vāyuḥ pittānugo yadi śītaṃ tu raktapitte syācchleṣmapitte virūkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं त्वतः प्रवक्ष्यामि धूमो येषां विगर्हितः न विरिक्तः पिबेद्धूमं न कृते बस्तिकर्मणि

paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na kṛte bastikarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रक्ती न विषेणार्तो न शोचन्न च गर्भिणी न श्रमे न मदे नामे न पित्ते न प्रजागरे

na raktī na viṣeṇārto na śocanna ca garbhiṇī na śrame na made nāme na pitte na prajāgare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मूर्च्छाभ्रमतृष्णासु न क्षीणे नापि च क्षते न मद्यदुग्धे पीत्वा च न स्नेहं न च माक्षिकम्

na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate na madyadugdhe pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमं न भुक्त्वा दध्ना च न रूक्षः क्रुद्ध एव च न तालुशोषे तिमिरे शिरस्यभिहिते न च

dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शङ्खके न रोहिण्यां न मेहे न मदात्यये एषु धूममकालेषु मोहात् पिबति यो नरः

na śaṅkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगास्तस्य प्रवर्धन्ते दारुणा धूमविभ्रमात् धूमयोग्यः पिबेद्दोषे शिरोघ्राणाक्षिसंश्रये

rogāstasya pravardhante dāruṇā dhūmavibhramāt dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṃśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणेनास्येन कण्ठस्थे मुखेन घ्राणपो वमेत् आस्येन धूमकवलान् पिबन् घ्राणेन नोद्वमेत्

ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet āsyena dhūmakavalān piban ghrāṇena nodvamet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिलोमं गतो ह्याशु धूमो हिंस्याद्धि चक्षुषी ऋज्वङ्गचक्षुस्तच्चेताः सूपविष्टस्त्रिपर्ययम्

pratilomaṃ gato hyāśu dhūmo hiṃsyāddhi cakṣuṣī ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबेच्छिद्रं पिधायैकं नासया धूममात्मवान् चतुर्विंशतिकं नेत्रं स्वाङ्गुलीभिर् विरेचने

pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dhūmamātmavān caturviṃśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhir virecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वात्रिंशदङ्गुलं स्नेहे प्रयोगे ऽध्यर्धमिष्यते ऋजु त्रिकोषाफलितं कोलास्थ्यग्रप्रमाणितम्

dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayoge 'dhyardhamiṣyate ṛju trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं प्रशस्यते दूराद्विनिर्गतः पर्वच्छिन्नो नाडीतनूकृतः

bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रियं बाधते धूमो मात्राकालनिषेवितः यदा चोरश्च कण्ठश्च शिरश्च लघुतां व्रजेत्

nendriyaṃ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफश्च तनुतां प्राप्तः सुपीतं धूममादिशेत् अविशुद्धः स्वरो यस्य कण्ठश्च सकफो भवेत्

kaphaśca tanutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तिमितो मस्तकश्चैवमपीतं धूममादिशेत् तालु मूर्धा च कण्ठश्च शुष्यते परितप्यते

stimito mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्यते मुह्यते जन्तू रक्तं च स्रवते ऽधिकम् शिरश्च भ्रमते ऽत्यर्थं मूर्च्छा चास्योपजायते

tṛṣyate muhyate jantū raktaṃ ca sravate 'dhikam śiraśca bhramate 'tyarthaṃ mūrcchā cāsyopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाण्युपतप्यन्ते धूमे ऽत्यर्थं निषेविते वर्षे वर्षे ऽणुतैलं च कालेषु त्रिषु ना चरेत्

indriyāṇyupatapyante dhūme 'tyarthaṃ niṣevite varṣe varṣe 'ṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रावृट्शरद्वसन्तेषु गतमेघे नभस्तले नस्यकर्म यथाकालं यो यथोक्तं निषेवते

prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ niṣevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्य चक्षुर्न घ्राणं न श्रोत्रमुपहन्यते न स्युः श्वेता न कपिलाः केशाः श्मश्रूणि वा पुनः

na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na śrotramupahanyate na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च केशाः प्रमुच्यन्ते वर्धन्ते च विशेषतः मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितं हनुसंग्रहः

na ca keśāḥ pramucyante vardhante ca viśeṣataḥ manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṃ hanusaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीनसार्धावभेदौ च शिरःकम्पश्च शाम्यति सिराः शिरःकपालानां सन्धयः स्नायुकण्डराः

pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati sirāḥ śiraḥkapālānāṃ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावनप्रीणिताश्चास्य लभन्ते ऽभ्यधिकं बलम् मुखं प्रसन्नोपचितं स्वरः स्निग्धः स्थिरो महान्

nāvanaprīṇitāścāsya labhante 'bhyadhikaṃ balam mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेन्द्रियाणां वैमल्यं बलं भवति चाधिकम् न चास्य रोगाः सहसा प्रभवन्त्यूर्ध्वजत्रुजाः

sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ bhavati cādhikam na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्यतश्चोत्तमाङ्गेषु जरा न लभते बलम् चन्दनागुरुणी पत्रं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्

jīryataścottamāṅgeṣu jarā na labhate balam candanāguruṇī patraṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपौण्डरीकं सूक्ष्मैलां विडङ्गं बिल्वमुत्पलम् ह्रीबेरमभयं वन्यं त्वङ्मुस्तं सारिवां स्थिराम्

prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṅgaṃ bilvamutpalam hrīberamabhayaṃ vanyaṃ tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्तीं पृश्निपर्णीं च सुरदारु शतावरीम् हरेणुं बृहतीं व्याघ्रीं सुरभीं पद्मकेसरम्

jīvantīṃ pṛśniparṇīṃ ca suradāru śatāvarīm hareṇuṃ bṛhatīṃ vyāghrīṃ surabhīṃ padmakesaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपाचयेच्छतगुणे माहेन्द्रे विमले ऽम्भसि तैलाद्दशगुणं शेषं कषायमवतारयेत्

vipācayecchataguṇe māhendre vimale 'mbhasi tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ kaṣāyamavatārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन तैलं कषायेण दशकृत्वो विपाचयेत् अथास्य दशमे पाके समांशं छागलं पयः

tena tailaṃ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet athāsya daśame pāke samāṃśaṃ chāgalaṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दद्यादेषो ऽणुतैलस्य नावनीयस्य संविधिः अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत तैलस्यार्धपलोन्मिताम्

dadyādeṣo 'ṇutailasya nāvanīyasya saṃvidhiḥ asya mātrāṃ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य पिचुना नावनैस्त्रिभिः त्र्यहात् त्र्यहाच्च सप्ताहम् एतत् कर्म समाचरेत्

snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ tryahāt tryahācca saptāham etat karma samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवातोष्णसमाचारी हिताशी नियतेन्द्रियः तैलमेतत्त्रिदोषघ्नमिन्द्रियाणां बलप्रदम्

nivātoṣṇasamācārī hitāśī niyatendriyaḥ tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṃ balapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयुञ्जानो यथाकालं यथोक्तानश्नुते गुणान् आपोथिताग्रं द्वौ कालौ कषायकटुतिक्तकम्

prayuñjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān āpothitāgraṃ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन् निहन्ति गन्धं वैरस्यं जिह्वादन्तास्यजं मलम्

bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्कृष्य रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम् करञ्जकरवीरार्कमालतीककुभासनाः

niṣkṛṣya rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः सुवर्णरूप्यताम्राणि त्रपुरीतिमयानि च

śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्वानिर्लेखनानि स्युर् अतीक्ष्णान्य् अनृजूनि च जिह्वामूलगतं यच्च मलमुच्छ्वासरोधि च

jihvānirlekhanāni syur atīkṣṇāny anṛjūni ca jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्गन्ध्यं भजते तेन तस्माज्जिह्वां विनिर्लिखेत् धार्याण्यास्येन वैशद्यरुचिसौगन्ध्यमिच्छता

daurgandhyaṃ bhajate tena tasmājjihvāṃ vinirlikhet dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातीकटुकपूगानां लवङ्गस्य फलानि च कक्कोलस्य फलं पत्रं ताम्बूलस्य शुभं तथा तथा कर्पूरनिर्यासः सूक्ष्मैलायाः फलानि च

jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya śubhaṃ tathā tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्वोर्बलं स्वरबलं वदनोपचयः परः स्यात् परं च रसज्ञानमन्ने च रुचिरुत्तमा

hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ syāt paraṃ ca rasajñānamanne ca ruciruttamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चास्य कण्ठशोषः स्यान्नौष्ठयोः स्फुटनाद्भयम् न च दन्ताः क्षयं यान्ति दृढमूला भवन्ति च

na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शूल्यन्ते न चाम्लेन हृष्यन्ते भक्षयन्ति च परानपि खरान् भक्ष्यांस्तैलगण्डूषधारणात्

na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣadhāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं स्नेहार्द्रशिरसः शिरःशूलं न जायते न खालित्यं न पालित्यं न केशाः प्रपतन्ति च

nityaṃ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate na khālityaṃ na pālityaṃ na keśāḥ prapatanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं शिरःकपालानां विशेषेणाभिवर्धते दृढमूलाश्च दीर्घाश्च कृष्णाः केशा भवन्ति च

balaṃ śiraḥkapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā bhavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि प्रसीदन्ति सुत्वग्भवति चाननम् निद्रालाभः सुखं च स्यान्मूर्ध्नि तैलनिषेवणात्

indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam nidrālābhaḥ sukhaṃ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्णरोगा वातोत्था न मन्याहनुसंग्रहः नोच्चैः श्रुतिर्न बाधिर्यं स्यान्नित्यं कर्णतर्पणात्

na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṃgrahaḥ noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇatarpaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाभ्यङ्गाद्यथा कुम्भश्चर्म स्नेहविमर्दनात् भवत्युपाङ्गादक्षश्च दृढः क्लेशसहो यथा

snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शरीरमभ्यङ्गाद्दृढं सुत्वक् च जायते प्रशान्तमारुताबाधं क्लेशव्यायामसंसहम्

tathā śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṃ sutvak ca jāyate praśāntamārutābādhaṃ kleśavyāyāmasaṃsaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शने ऽभ्यधिको वायुः स्पर्शनं च त्वगाश्रितम् त्वच्यश्च परमभ्यङ्गस् तस्मात्तं शीलयेन्नरः

sparśane 'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam tvacyaśca paramabhyaṅgas tasmāttaṃ śīlayennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चाभिघाताभिहतं गात्रमभ्यङ्गसेविनः विकारं भजते ऽत्यर्थं बलकर्मणि वा क्वचित्

na cābhighātābhihataṃ gātramabhyaṅgasevinaḥ vikāraṃ bhajate 'tyarthaṃ balakarmaṇi vā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुस्पर्शोपचिताङ्गश्च बलवान् प्रियदर्शनः भवत्यङ्गनित्यत्वान्नरो ऽल्पजर एव च

susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ bhavatyaṅganityatvānnaro 'lpajara eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरत्वं स्तब्धता रौक्ष्यं श्रमः सुप्तिश्च पादयोः सद्य एवोपशाम्यन्ति पादाभ्यङ्गनिषेवणात्

kharatvaṃ stabdhatā raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ sadya evopaśāmyanti pādābhyaṅganiṣevaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते सौकुमार्यं च बलं स्थैर्यं च पादयोः दृष्टिः प्रसादं लभते मारुतश्चोपशाम्यति

jāyate saukumāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate mārutaścopaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च स्याद्गृध्रसीवातः पादयोः स्फुटनं न च न सिरास्नायुसंकोचः पादाभ्यङ्गेन पादयोः

na ca syādgṛdhrasīvātaḥ pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca na sirāsnāyusaṃkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्गन्ध्यं गौरवं तन्द्रां कण्डूं मलमरोचकम् स्वेदबीभत्सतां हन्ति शरीरपरिमार्जनम्

daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūṃ malamarocakam svedabībhatsatāṃ hanti śarīraparimārjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवित्रं वृष्यमायुष्यं श्रमस्वेदमलापहम् शरीरबलसन्धानं स्नानमोजस्करं परम्

pavitraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śramasvedamalāpaham śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम् श्रीमत् पारिषदं शस्तं निर्मलाम्बरधारणम्

kāmyaṃ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam śrīmat pāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृष्यं सौगन्ध्यम् आयुष्यं काम्यं पुष्टिबलप्रदम् सौमनस्यम् अलक्ष्मीघ्नं गन्धमाल्यनिषेवणम्

vṛṣyaṃ saugandhyam āyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam saumanasyam alakṣmīghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यं मङ्गल्यमायुष्यं श्रीमद्व्यसनसूदनम् हर्षणं काम्यमोजस्यं रत्नाभरणधारणम्

dhanyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasanasūdanam harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ ratnābharaṇadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम् पादयोर्मलमार्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः

medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam pādayormalamārgāṇāṃ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौष्टिकं वृष्यमायुष्यं शुचि रूपविराजनम् केशश्मश्रुनखादीनां कल्पनं सम्प्रसाधनम्

pauṣṭikaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam keśaśmaśrunakhādīnāṃ kalpanaṃ samprasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुष्यं स्पर्शनहितं पादयोर्व्यसनापहम् बल्यं पराक्रमसुखं वृष्यं पादत्रधारणम्

cakṣuṣyaṃ sparśanahitaṃ pādayorvyasanāpaham balyaṃ parākramasukhaṃ vṛṣyaṃ pādatradhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईतेः प्रशमनं बल्यं गुप्त्यावरणशङ्करम् घर्मानिलरजोऽम्बुघ्नं छत्रधारणमुच्यते

īteḥ praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṅkaram gharmānilarajo'mbughnaṃ chatradhāraṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्खलतः सम्प्रतिष्ठानं शत्रूणां च निषूदनम् अवष्टम्भनमायुष्यं भयघ्नं दण्डधारणम्

skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी यथा स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्

nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र वृत्त्युपायान्निषेवेत ये स्युर्धर्माविरोधिनः शममध्ययनं चैव सुखमेवं समश्नुते

bhavati cātra vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ śamamadhyayanaṃ caiva sukhamevaṃ samaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः मात्रा द्रव्याणि मात्रां संश्रित्य गुरुलाघवम् द्रव्याणां गर्हितो ऽभ्यासो येषां येषां च शस्यते

tatra ślokāḥ mātrā dravyāṇi mātrāṃ saṃśritya gurulāghavam dravyāṇāṃ garhito 'bhyāso yeṣāṃ yeṣāṃ ca śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जनं धूमवर्तिश्च त्रिविधा वर्तिकल्पना धूमपानगुणाः कालाः पानमानं च यस्य यत्

añjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca yasya yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापत्तिचिह्नं भैषज्यं धूमो येषां विगर्हितः पेयो यथा यन्मयं च नेत्रं यस्य च यद्विधम्

vyāpatticihnaṃ bhaiṣajyaṃ dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yadvidham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यकर्मगुणा नस्तःकार्यं यच्च यथा यदा भक्षयेद्दन्तपवनं यथा यद्यद्गुणं च यत्

nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṃ yacca yathā yadā bhakṣayeddantapavanaṃ yathā yadyadguṇaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदर्थं यानि चास्येन धार्याणि कवलग्रहे तैलस्य ये गुणा दिष्टाः शिरस्तैलगुणाश्च ये

yadarthaṃ yāni cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe tailasya ye guṇā diṣṭāḥ śirastailaguṇāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णतैले तथाभ्यङ्गे पादाभ्यङ्गे ऽङ्गमार्जने स्नाने वाससि शुद्धे च सौगन्ध्ये रत्नधारणे

karṇataile tathābhyaṅge pādābhyaṅge 'ṅgamārjane snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौचे संहरणे लोम्नां पादत्रच्छत्रधारणे गुणा मात्राशितीये ऽस्मिंस्तथोक्ता दण्डधारणे

śauce saṃharaṇe lomnāṃ pādatracchatradhāraṇe guṇā mātrāśitīye 'smiṃstathoktā daṇḍadhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.