Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.6

अथातस् तस्याशितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athātas tasyāśitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याशिताद्याद् आहाराद् बलं वर्णश्च वर्धते यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्

tasyāśitādyād āhārād balaṃ varṇaśca vardhate yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह खलु संवत्सरं षडङ्गम् ऋतुविभागेन विद्यात् तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीनृतूञ्छिशिरादीन्ग्रीष्मान्तान् व्यवस्येत् वर्षादीन् पुनर् हेमन्तान्तान् दक्षिणायनं विसर्गं च

iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgam ṛtuvibhāgena vidyāt tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīngrīṣmāntān vyavasyet varṣādīn punar hemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति इतरे पुनरादाने सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिर् आपूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत् अतो विसर्गः सौम्यः आदानं पुनराग्नेयं तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिगृहीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्वृत्तिप्रत्ययाः समुपदिश्यन्ते

visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti itare punarādāne somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhir āpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat ato visargaḥ saumyaḥ ādānaṃ punarāgneyaṃ tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayāḥ samupadiśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश् चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकांश् चाभिवर्धयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति

tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāś copaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃś cābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षाशरद्धेमन्तेषु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे शशिनि चाव्याहतबले माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसंतापे जगति अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते नृणामिति

varṣāśaraddhemanteṣu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe śaśini cāvyāhatabale māhendrasalilapraśāntasaṃtāpe jagati arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर् नॄणाम् मध्ये मध्यबलं त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत्

bhavati cātra ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayor nṝṇām madhye madhyabalaṃ tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः

śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति

sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान् रसान् औदकानूपमांसानां मेद्यानाम् उपयोजयेत्

tasmāt tuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān audakānūpamāṃsānāṃ medyānām upayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भृतानि च भक्षयेन्मदिरां सीधुं मधु चानुपिबेन्नरः

bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca bhakṣayenmadirāṃ sīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोरसान् इक्षुविकृतीर् वसां तैलं नवौदनम् हेमन्तेऽभ्यस्यतस् तोयमुष्णं चायुर्न हीयते

gorasān ikṣuvikṛtīr vasāṃ tailaṃ navaudanam hemante'bhyasyatas toyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकम् आतपम् भजेद्भूमिगृहं चोष्णमुष्णं गर्भगृहं तथा

abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākam ātapam bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतेषु संवृतं सेव्यं यानं शयनमासनम् प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकुथकास्तृतम्

śīteṣu saṃvṛtaṃ sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam prāvārājinakauśeyapraveṇīkuthakāstṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणागुरुणा सदा शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम्

gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇāguruṇā sadā śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात् समदमन्मथः प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे

āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च प्रवातं प्रमिताहारम् उदमन्थं हिमागमे

varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca pravātaṃ pramitāhāram udamanthaṃ himāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम् रौक्ष्यम् आदानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम्

hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam raukṣyam ādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते निवातम् उष्णं त्वधिकं शिशिरे गृहमाश्रयेत्

tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate nivātam uṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च वर्जयेद् अन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च

kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca varjayed annapānāni śiśire śītalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून्

vasante nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत् गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत्

tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम् सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत्कुसुमागमे

vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayetkusumāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः शारभं शाशम् ऐणेयं मांसं लावकपिञ्जलम्

candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ śārabhaṃ śāśam aiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा वसन्तेऽनुभवेत्स्त्रीणां काननानां च यौवनम्

bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā vasante'nubhavetstrīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयूखैर् जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम्

mayūkhair jagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः घृतं पयः सशाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति

śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम् लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत्

madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके

divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः

vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः

kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः

ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ sa varṣāsvanilādīnāṃ dūṣaṇairbādhyate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात् पाकादम्लाज्जलस्य च वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः

bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते उदमन्थं दिवास्वप्नम् अवश्यायं नदीजलम्

tasmātsādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu śasyate udamanthaṃ divāsvapnam avaśyāyaṃ nadījalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत् पानभोजनसंस्कारान् प्रायः क्षौद्रान्वितान् भजेत्

vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये

vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः पुराणा जाङ्गलैर् मांसैर् भोज्या यूषैश्च संस्कृतैः

agnisaṃrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ purāṇā jāṅgalair māṃsair bhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबेत् क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा

pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā māhendraṃ taptaśītaṃ vā kaupaṃ sārasameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत् लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेद् अक्लेदि वार्षिकम्

pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṃ bhajed akledi vārṣikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः तप्तानाम् आचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति

varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ taptānām ācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम् पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः

tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu śītaṃ satiktakam pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लावान् कपिञ्जलान् एणान् उरभ्राञ्छरभान् शशान् शालीन् सयवगोधूमान् सेव्यान् आहुर्घनात्यये

lāvān kapiñjalān eṇān urabhrāñcharabhān śaśān śālīn sayavagodhūmān sevyān āhurghanātyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम् धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम्

tiktasya sarpiṣaḥ pānaṃ vireko raktamokṣaṇam dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसां तैलम् अवश्यायमौदकानूपम् आमिषम् क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत्

vasāṃ tailam avaśyāyamaudakānūpam āmiṣam kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ cātra varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा सूर्यांशुसंतप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम् कालेन पक्वं निर्दोषम् अगस्त्येनाविषीकृतम्

divā sūryāṃśusaṃtaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam kālena pakvaṃ nirdoṣam agastyenāviṣīkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथामृतम्

haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci snānapānāvagāheṣu hitamambu yathāmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः

śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni ca śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तम् ऋतुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम् उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते

ityuktam ṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ taducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशानाम् आमयानां च विपरीतगुणं गुणैः सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च

deśānām āmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः ऋतावृतौ नृभिः सेव्यम् असेव्यं यच्च किंचन तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत् सात्म्यम् एव च

tatra ślokaḥ ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyam asevyaṃ yacca kiṃcana tasyāśitīye nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.