Caraka-saṃhitā (the text alone) 1.9

अथातः खुड्डाकचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम् गुणवत् कारणं ज्ञेयं विकारव्युपशान्तये

bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ vikāravyupaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते सुखसंज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च

vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate sukhasaṃjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्णां भिषगादीनां शस्तानां धातुवैकृते प्रवृत्तिर्धातुसाम्यार्था चिकित्सेत्यभिधीयते

caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुते पर्यवदातत्वं बहुशो दृष्टकर्मता दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैद्ये गुणचतुष्टयम्

śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुता तत्रयोग्यत्वमनेकविधकल्पना संपच्चेति चतुष्को ऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते

bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā saṃpacceti catuṣko 'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचारज्ञता दाक्ष्यमनुरागश्च भर्तरि शौचं चेति चतुष्को ऽयं गुणः परिचरे जने

upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari śaucaṃ ceti catuṣko 'yaṃ guṇaḥ paricare jane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिर् निर्देशकारित्वम् अभीरुत्वम् अथापि च ज्ञापकत्वं च रोगाणामातुरस्य गुणाः स्मृताः

smṛtir nirdeśakāritvam abhīrutvam athāpi ca jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम् विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधानं भिषगत्र तु

kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ bhiṣagatra tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्तौ हि कारणं पक्तुर्यथा पात्रेन्धनानलाः विजेतुर्विजये भूमिश्चमूः प्रहरणानि च

paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतुराद्यास्तथा सिद्धौ पादाः कारणसंज्ञिताः वैद्यस्यातश्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक्

āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasaṃjñitāḥ vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकारादृते यथा नावहन्ति गुणं वैद्यादृते पादत्रयं तथा

mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धर्वपुरवन्नाशं यद्विकाराः सुदारुणाः यान्ति यच्चेतरे वृद्धिमाशूपायप्रतीक्षिणः

gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सति पादत्रये ज्ञाज्ञौ भिषजावत्र कारणम् वरमात्मा हुतो ऽज्ञेन न चिकित्सा प्रवर्तिता

sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam varamātmā huto 'jñena na cikitsā pravartitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाणिचाराद्यथाचक्षुर् अज्ञानाद् भीतभीतवत् नौर्मारुतवशेवाज्ञो भिषक् चरति कर्मसु

pāṇicārādyathācakṣur ajñānād bhītabhītavat naurmārutavaśevājño bhiṣak carati karmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदृच्छया समापन्नमुत्तार्य नियतायुषम् भिषङ्मानी निहन्त्याशु शतान्यनियतायुषाम्

yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच्छास्त्रे ऽर्थविज्ञाने प्रवृत्तौ कर्मदर्शने भिषक् चतुष्टये युक्तः प्राणाभिसर उच्यते

tasmācchāstre 'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः

hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रवृत्तये पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां चिकित्सार्थं विशोधयेत्

śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या वितर्को विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया यस्यैते षड्गुणास्तस्य न साध्यमतिवर्तते

vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या मतिः कर्मदृष्टिरभ्यासः सिद्धिराश्रयः वैद्यशब्दाभिनिष्पत्तावलमेकैकमप्यतः

vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य त्वेते गुणाः सर्वे सन्ति विद्यादयः शुभाः स वैद्यशब्दं सद्भूतमर्हन् प्राणिसुखप्रदः

yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ sa vaidyaśabdaṃ sadbhūtamarhan prāṇisukhapradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रं ज्योतिः प्रकाशार्थं दर्शनं बुद्धिरात्मनः ताभ्यां भिषक् सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति

śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्सिते त्रयः पादा यस्माद्वैद्यव्यपाश्रयः तस्मात् प्रयत्नमातिष्ठेद्भिषक् स्वगुणसंपदि

cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak svaguṇasaṃpadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्री कारुण्यमार्तेषु शक्ये प्रीतिरुपेक्षणम् प्रकृतिस्थेषु भूतेषु वैद्यवृत्तिश्चतुर्विधेति

maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकौ भिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादश्चतुर्गुणाः भिषक् प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यद्गुणः

tatra ślokau bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇāḥ bhiṣak pradhānaṃ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानानि बुद्धिर्ब्राह्मी च भिषजां या चतुर्विधा सर्वमेतच्चतुष्पादे खुड्डाके संप्रकाशितमिति

jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke saṃprakāśitamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.