Caraka-saṃhitā (the text alone) 2.2

अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः

athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति संज्ञां लभते तद् व्याख्यास्यामः

pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti saṃjñāṃ labhate tad vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रुखडयूषभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम् उष्णाभितप्तो वातिमात्रमतिवेलं वामं पयः पिबति पयसा समश्नाति रौहिणीकं काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद् यद् एव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति

yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ vā vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigrukhaḍayūṣabhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā piṣṭānnottarabhūyiṣṭham uṣṇābhitapto vātimātramativelaṃ vāmaṃ payaḥ pibati payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate lohitaṃ ca svapramāṇamativartate tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpad yad eva yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt tadeva lohitaṃ dūṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गाल् लोहितप्रदूषणाल् लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते

saṃsargāl lohitapradūṣaṇāl lohitagandhavarṇānuvidhānācca pittaṃ lohitapittamityācakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथाअनन्नाभिलाषः भुक्तस्य विदाहः शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः छर्देरभीक्ष्णमागमनं छर्दितस्य बीभत्सता स्वरभेदो गात्राणां सदनं परिदाहः मुखाद्धूमागम इव लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य रक्तहरितहारिद्रत्वम् अङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् अङ्गवेदना लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति

tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathāanannābhilāṣaḥ bhuktasya vidāhaḥ śuktāmlagandharasa udgāraḥ charderabhīkṣṇamāgamanaṃ charditasya bībhatsatā svarabhedo gātrāṇāṃ sadanaṃ paridāhaḥ mukhāddhūmāgama iva lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya raktaharitahāridratvam aṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām aṅgavedanā lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च

upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं चाधश्च तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य

mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ cādhaśca tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं विरेचनोपक्रमणीयत्वाद् बह्वौषधत्वाच्च यदधोभागं तद् याप्यं वमनोपक्रमणीयत्वाद् अल्पौषधत्वाच्च यदुभयभागं तदसाध्यं वमनविरेचनायोगित्वाद् अनौषधत्वाच्चेति

tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ virecanopakramaṇīyatvād bahvauṣadhatvācca yadadhobhāgaṃ tad yāpyaṃ vamanopakramaṇīyatvād alpauṣadhatvācca yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ vamanavirecanāyogitvād anauṣadhatvācceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानाम् अभवज्ज्वरम् अनु

raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānām abhavajjvaram anu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य संतर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर् वमनाद्यैर् वा तत्रावहितेनेति

tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya saṃtarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanair vamanādyair vā tatrāvahiteneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते विरेचनस्य योगित्वाद् बहुत्वाद् भेषजस्य च

bhavanti cātra sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate virecanasya yogitvād bahutvād bheṣajasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम् यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्

virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham yaśca tatrānvayaḥ śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम् तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते

bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम् वमनस्याल्पयोगित्वाद् अल्पत्वाद्भेषजस्य च

raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam vamanasyālpayogitvād alpatvādbheṣajasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्

vamanaṃ hi na pittasya haraṇe śreṣṭhamucyate yaśca tatrānvayo vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम्

taccāyogāvahaṃ tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्

raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहि संशोधनं किंचिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम् प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते

nahi saṃśodhanaṃ kiṃcidastyasya pratimārgagam pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम्

evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किंचित्साध्यं न सिध्यति

ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiṃcitsādhyaṃ na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेष्योपकरणाभावाद् दौरात्म्याद् वैद्यदोषतः अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगो ऽतिवर्तते

preṣyopakaraṇābhāvād daurātmyād vaidyadoṣataḥ akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo 'tivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात् रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते

tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम् रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्

yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत् बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्

bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः

yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रासाध्यं परित्याज्यं याप्यं यत्नेन यापयेत् साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्

tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ yāpyaṃ yatnena yāpayet sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकौ कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान् मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्

tatra ślokau kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः

nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.