अथातो ऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः
athāto 'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Caraka-saṃhitā (the text alone)·2·2.8
Caraka-saṃhitā (the text alone) 2.8
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह खलु चत्वारो ऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः
iha khalu catvāro 'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते तद् यथा रजस्तमोभ्याम् उपहतचेतसाम् उद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्याम् उपहतचेतसाम् अन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते तथेन्द्रियायतनानि च तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाभिपूरयन्ति तदा जन्तुरपस्मरति
ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante tad yathā rajastamobhyām upahatacetasām udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā doṣāḥ prakupitā rajastamobhyām upahatacetasām antarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante tathendriyāyatanāni ca tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasābhipūrayanti tadā janturapasmarati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसंप्लवाद् बीभत्सचेष्टम् आवस्थिकं तमःप्रवेशमाचक्षते
apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasaṃplavād bībhatsaceṣṭam āvasthikaṃ tamaḥpraveśamācakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणम् अनन्नाभिलषणम् अरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदो ऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇam anannābhilaṣaṇam arocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo 'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव
tato 'nantaramapasmārābhinirvṛttireva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अभीक्ष्णम् अपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् उत्पिण्डिताक्षम् असाम्ना विलपन्तम् उद्वमन्तं फेनम् अतीवाध्मातग्रीवम् आविद्धशिरस्कं विषमविनताङ्गुलिम् अनवस्थितपाणिपादम् अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम् अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं वातलानुपशयं विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् अवकूजन्तम् आस्फालयन्तं भूमिं हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं पित्तलानुपशयं विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् चिरादपस्मरन्तं चिराच्च संज्ञां प्रतिलभमानं पतन्तम् अनतिविकृतचेष्टं लालामुद्वमन्तं शुक्लनखनयनवदनत्वचं शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं श्लेष्मलानुपशयं विपरीतोपशयं च श्लेष्मणापस्मरन्तं विद्यात् समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात् तमसाध्यमाचक्षते इति चत्वारो ऽपस्मारा व्याख्याताः
tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā abhīkṣṇam apasmarantaṃ kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam utpiṇḍitākṣam asāmnā vilapantam udvamantaṃ phenam atīvādhmātagrīvam āviddhaśiraskaṃ viṣamavinatāṅgulim anavasthitapāṇipādam aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ vātalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ vidyāt abhīkṣṇamapasmarantaṃ kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam avakūjantam āsphālayantaṃ bhūmiṃ haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ pittalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt cirādapasmarantaṃ cirācca saṃjñāṃ pratilabhamānaṃ patantam anativikṛtaceṣṭaṃ lālāmudvamantaṃ śuklanakhanayanavadanatvacaṃ śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ śleṣmalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇāpasmarantaṃ vidyāt samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt tamasādhyamācakṣate iti catvāro 'pasmārā vyākhyātāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित् तम् उत्तरकालम् उपदेक्ष्यामः तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किंचित्
teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit tam uttarakālam upadekṣyāmaḥ tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiṃcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ mantrādīni cāgantusaṃyoge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवताम् अभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर् देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत् हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां भयत्रासशोकैरुन्मादानां विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः तत्संतापाद्रक्तपित्तम् अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति
tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatām abhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyair dehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūt haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ bhayatrāsaśokairunmādānāṃ vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ tatsaṃtāpādraktapittam ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः
bhavanti cātra apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि
sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः
yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति
sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ nigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम् निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते
ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यथा ज्वरसंतापाद् रक्तपित्तम् उदीर्यते रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते
tadyathā jvarasaṃtāpād raktapittam udīryate raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते
plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् संजायते क्षयः क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते
pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणं उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaṃ ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुते ऽपि च
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ kurute 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसंभवात्
evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasaṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं यो ऽयमन्यमुदीरयेत् नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्
prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo 'yamanyamudīrayet nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवो ऽपि च
eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi vyādherekasya cāneko bahūnāṃ bahavo 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते
jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत् रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि
hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च
liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya lakṣyate bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः संतापो लिङ्गमुच्यते
viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ jvarasyaikasya cāpyekaḥ saṃtāpo liṅgamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः
viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च
ekā śāntiranekasya tathaivaikasya lakṣyate vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते
śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः
tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ praśāntayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसंज्ञितः परो ऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयो ऽतिवर्तते
yāti nāśeṣatāṃ vyādhirasādhyo yāpyasaṃjñitaḥ paro 'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo 'tivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम् पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः
nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ gadāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्
vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते
vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ catuḥśreyaḥ prapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम् तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्
prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram teṣu na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत् ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः
prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ haredbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि संग्रहे व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः
jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṃgrahe vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते
vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ taddhetuvaśagaṃ hetorabhāvānnānuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र श्लोकाः हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा संप्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्
tatra ślokāḥ hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā saṃprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः
jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च निदानस्थानम् एतावत् संग्रहेणोपदिश्यते
hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca nidānasthānam etāvat saṃgraheṇopadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.