Caraka-saṃhitā (the text alone) 3.2

अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः

athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेद् अवकाशांशम् आहारस्याहारम् उपयुञ्जानः तद्यथा एकमवकाशांशं मूर्तानाम् आहारविकाराणाम् एकं द्रवाणाम् एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम् एतावतीं ह्याहारमात्राम् उपयुञ्जानो नामात्राहारजं किंचिदशुभं प्राप्नोति

trividhaṃ kukṣau sthāpayed avakāśāṃśam āhārasyāhāram upayuñjānaḥ tadyathā ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānām āhāravikārāṇām ekaṃ dravāṇām ekaṃ punarvātapittaśleṣmaṇām etāvatīṃ hyāhāramātrām upayuñjāno nāmātrāhārajaṃ kiṃcidaśubhaṃ prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च केवलं मात्रावत्त्वाद् एवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवम् अवाप्तुं शक्यं प्रकृत्यादीनाम् अष्टानाम् आहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्

na ca kevalaṃ mātrāvattvād evāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavam avāptuṃ śakyaṃ prakṛtyādīnām aṣṭānām āhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ pravibhaktaphalatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रायं तावद् आहारराशिम् अधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वम् अमात्रावत्त्वं च

tatrāyaṃ tāvad āhārarāśim adhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvam amātrāvattvaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः तद्यथा कुक्षेर् अप्रपीडनम् आहारेण हृदयस्यानवरोधः पार्श्वयोर् अविपाटनम् अनतिगौरवम् उदरस्य प्रीणनम् इन्द्रियाणां क्षुत्पिपासोपरमः स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसंकथासु सुखानुवृत्तिः सायं प्रातश्चसुखेन परिणमनं बलवर्णोपचयकरत्वं चेति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति

tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā kukṣer aprapīḍanam āhāreṇa hṛdayasyānavarodhaḥ pārśvayor avipāṭanam anatigauravam udarasya prīṇanam indriyāṇāṃ kṣutpipāsoparamaḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṃkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaścasukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ ceti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधम् आचक्षते हीनम् अधिकं च तत्र हीनमात्रम् आहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरम् अतृप्तिकरम् उदावर्तकरम् अनायुष्यवृष्यम् अनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनम् अलक्ष्म्यावहम् अशीतेश्च वातविकाराणाम् आयतनम् आचक्षते अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणम् इच्छन्ति कुशलाः यो हि मूर्तानाम् आहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिम् आपद्यते भूयस्तस्याम् आशयगता वातपित्तश्लेष्माणो ऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपितास्तम् एवाहारराशिम् अपरिणतम् आविश्य कुक्ष्येकदेशम् अन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाप्य् उत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारान् अभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्छाभ्रमाग्निवैषम्यपार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति पित्तं पुनर् ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि

amātrāvattvaṃ punardvividham ācakṣate hīnam adhikaṃ ca tatra hīnamātram āhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaram atṛptikaram udāvartakaram anāyuṣyavṛṣyam anaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanam alakṣmyāvaham aśīteśca vātavikārāṇām āyatanam ācakṣate atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇam icchanti kuśalāḥ yo hi mūrtānām āhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptim āpadyate bhūyastasyām āśayagatā vātapittaśleṣmāṇo 'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopam āpadyante te prakupitāstam evāhārarāśim apariṇatam āviśya kukṣyekadeśam annāśritā viṣṭambhayantaḥ sahasā vāpy uttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagimān vikārān abhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrchābhramāgnivaiṣamyapārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti pittaṃ punar jvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च खलु केवलम् अतिमात्रम् एवाहारराशिम् आमप्रदोषकरम् इच्छन्ति अपि तु खलु गुरुरूक्षशीतशुष्कद्विष्टविष्टम्भिविदाह्यशुचिविरुद्धानाम् अकाले चान्नपानानाम् उपसेवनं कामक्रोधलोभमोहेर्ष्याह्रीशोकमानोद्वेगभयोपतप्तमनसा वा यद् अन्नपानम् उपयुज्यते तद् अप्यामम् एव प्रदूषयति

na ca khalu kevalam atimātram evāhārarāśim āmapradoṣakaram icchanti api tu khalu gururūkṣaśītaśuṣkadviṣṭaviṣṭambhividāhyaśuciviruddhānām akāle cānnapānānām upasevanaṃ kāmakrodhalobhamoherṣyāhrīśokamānodvegabhayopataptamanasā vā yad annapānam upayujyate tad apyāmam eva pradūṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र मात्रयाप्यभ्यवहृतं पथ्यं चान्नं न जीर्यति चिन्ताशोकभयक्रोधदुःखशय्याप्रजागरैः

bhavati cātra mātrayāpyabhyavahṛtaṃ pathyaṃ cānnaṃ na jīryati cintāśokabhayakrodhaduḥkhaśayyāprajāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं द्विविधम् आमप्रदोषम् आचक्षते भिषजः विसूचिकाम् अलसकं च

taṃ dvividham āmapradoṣam ācakṣate bhiṣajaḥ visūcikām alasakaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विसूचिकामूर्ध्वं चाधश्च प्रवृत्तामदोषां यथोक्तरूपां विद्यात्

tatra visūcikāmūrdhvaṃ cādhaśca pravṛttāmadoṣāṃ yathoktarūpāṃ vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलसकम् उपदेक्ष्यामः दुर्बलस्याल्पाग्नेर् बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस् तद् अन्नपानम् अनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गम् अतिमात्रप्रलीनम् अलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्य् आमप्रदोषलिङ्गान्य् अभिदर्शयत्य् अतिमात्राणि अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टाम् अबद्धमार्गास् तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत् स्तम्भयन्ति ततस्तं दण्डालसकम् असाध्यं ब्रुवते विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनर् आमदोषम् आमविषम् इत्याचक्षते भिषजः विषसदृशलिङ्गत्वात् तत् परमसाध्यम् आशुकारित्वाद् विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति

alasakam upadekṣyāmaḥ durbalasyālpāgner bahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinas tad annapānam anilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgam atimātrapralīnam alasatvānna bahirmukhībhavati tataśchardyatīsāravarjyāny āmapradoṣaliṅgāny abhidarśayaty atimātrāṇi atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭām abaddhamārgās tiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṃ daṇḍavat stambhayanti tatastaṃ daṇḍālasakam asādhyaṃ bruvate viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punar āmadoṣam āmaviṣam ityācakṣate bhiṣajaḥ viṣasadṛśaliṅgatvāt tat paramasādhyam āśukāritvād viruddhopakramatvācceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र साध्यमामं प्रदुष्टम् अलसीभूतम् उल्लेखयेद् आदौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्याम् उपाचरेद् उपवासयेच्चैनम् विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठम् अनन्नाभिलाषिणम् अभिसमीक्ष्य पाययेद् दोषशेषपाचनार्थम् औषधम् अग्निसंधुक्षणार्थं च नत्वेवाजीर्णाशनम् आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषम् औषधम् आहारजातं च शक्तः पक्तुम् अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमो ऽतिबलत्वाद् उपरतकायाग्निं सह सैवातुरम् अबलम् अतिपातयेत् आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणाम् अपतर्पणेनैवोपरमो भवति सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतम् अपास्यौषधम् आतङ्कविपरीतम् एवावचारयेद् यथास्वम् सर्वविकाराणाम् अपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतम् औषधमिच्छन्ति कुशलाः तदर्थकारि वा विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत् स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसाम् अवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति

tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭam alasībhūtam ullekhayed ādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyām upācared upavāsayeccainam visūcikāyāṃ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭham anannābhilāṣiṇam abhisamīkṣya pāyayed doṣaśeṣapācanārtham auṣadham agnisaṃdhukṣaṇārthaṃ ca natvevājīrṇāśanam āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣam auṣadham āhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo 'tibalatvād uparatakāyāgniṃ saha saivāturam abalam atipātayet āmapradoṣajānāṃ punarvikārāṇām apatarpaṇenaivoparamo bhavati sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ vyādhīnāṃ nigrahe nimittaviparītam apāsyauṣadham ātaṅkaviparītam evāvacārayed yathāsvam sarvavikārāṇām api ca nigrahe hetuvyādhiviparītam auṣadhamicchanti kuśalāḥ tadarthakāri vā vimuktāmapradoṣasya punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivat snehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām avasthāntarāṇi vikārāṃśca samyagiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र आहारविध्यायतनानि चाष्टौ सम्यक् परीक्ष्यात्महितं विदध्यात् अन्यश्च यः कश्चिदिहास्ति मार्गो हितोपयोगेषु भजेत तं च

bhavati cātra āhāravidhyāyatanāni cāṣṭau samyak parīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt anyaśca yaḥ kaścidihāsti mārgo hitopayogeṣu bhajeta taṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशितं खादितं पीतं लीढं च क्व विपच्यते एतत्त्वां धीर पृच्छामस्तन्न आचक्ष्व बुद्धिमन्

aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ ca kva vipacyate etattvāṃ dhīra pṛcchāmastanna ācakṣva buddhiman

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यग्निवेशप्रमुखैः शिष्यैः पृष्टः पुनर्वसुः आचचक्षे ततस्तेभ्यो यत्राहारो विपच्यते

ityagniveśapramukhaiḥ śiṣyaiḥ pṛṣṭaḥ punarvasuḥ ācacakṣe tatastebhyo yatrāhāro vipacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः अशितं खादितं पीतं लीढं चात्र विपच्यते

nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ cātra vipacyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशयगतः पाकमाहारः प्राप्य केवलम् पक्वः सर्वाशयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्यते

āmāśayagataḥ pākamāhāraḥ prāpya kevalam pakvaḥ sarvāśayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः तस्य मात्रावतो लिङ्गं फलं चोक्तं यथायथम् अमात्रस्य तथा लिङ्गं फलं चोक्तं विभागशः

tatra ślokaḥ tasya mātrāvato liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ yathāyatham amātrasya tathā liṅgaṃ phalaṃ coktaṃ vibhāgaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.