Caraka-saṃhitā (the text alone) 3.5

अथातः स्रोतसां विमानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ srotasāṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन्तः पुरुषे मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्त एवास्मिन् स्रोतसां प्रकारविशेषाः सर्वे हि भावाः पुरुषे नान्तरेण स्रोतांस्यभिनिर्वर्तन्ते क्षयं वाप्यभिगच्छन्ति स्रोतांसि खलु परिणाममापद्यमानानां धातूनामभिवाहीनि भवन्त्ययनार्थेन

yāvantaḥ puruṣe mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvanta evāsmin srotasāṃ prakāraviśeṣāḥ sarve hi bhāvāḥ puruṣe nāntareṇa srotāṃsyabhinirvartante kṣayaṃ vāpyabhigacchanti srotāṃsi khalu pariṇāmamāpadyamānānāṃ dhātūnāmabhivāhīni bhavantyayanārthena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि चैके स्रोतसामेव समुदयं पुरुषमिच्छन्ति सर्वगतत्वात् सर्वसरत्वाच्च दोषप्रकोपणप्रशमनानाम् न त्वेतदेवं यस्य हि स्रोतांसि यच्च वहन्ति यच्चावहन्ति यत्र चावस्थितानि सर्वं तदन्यत्तेभ्यः अतिबहुत्वात् खलु केचिद् अपरिसंख्येयान्याचक्षते स्रोतांसि परिसङ्ख्यानि पुनरन्ये

api caike srotasāmeva samudayaṃ puruṣamicchanti sarvagatatvāt sarvasaratvācca doṣaprakopaṇapraśamanānām na tvetadevaṃ yasya hi srotāṃsi yacca vahanti yaccāvahanti yatra cāvasthitāni sarvaṃ tadanyattebhyaḥ atibahutvāt khalu kecid aparisaṃkhyeyānyācakṣate srotāṃsi parisaṅkhyāni punaranye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु खलु स्रोतसां यथास्थूलं कतिचित्प्रकारान्मूलतश्च प्रकोपविज्ञानतश्चानुव्याख्यास्यामः ये भविष्यन्त्यलमनुक्तार्थज्ञानाय ज्ञानवतां विज्ञानाय चाज्ञानवताम् तद्यथा प्राणोदकान्नरसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्रमूत्रपुरीषस्वेदवहानीति वातपित्तश्लेष्मणां पुनः सर्वशरीरचराणां सर्वाणि स्रोतांस्ययनभूतानि तद्वदतीन्द्रियाणां पुनः सत्त्वादीनां केवलं चेतनावच्छरीरम् अयनभूतम् अधिष्ठानभूतं च तदेतत् स्रोतसां प्रकृतिभूतत्वान्न विकारैरुपसृज्यते शरीरम्

teṣāṃ tu khalu srotasāṃ yathāsthūlaṃ katicitprakārānmūlataśca prakopavijñānataścānuvyākhyāsyāmaḥ ye bhaviṣyantyalamanuktārthajñānāya jñānavatāṃ vijñānāya cājñānavatām tadyathā prāṇodakānnarasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukramūtrapurīṣasvedavahānīti vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sarvaśarīracarāṇāṃ sarvāṇi srotāṃsyayanabhūtāni tadvadatīndriyāṇāṃ punaḥ sattvādīnāṃ kevalaṃ cetanāvaccharīram ayanabhūtam adhiṣṭhānabhūtaṃ ca tadetat srotasāṃ prakṛtibhūtatvānna vikārairupasṛjyate śarīram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्राणवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं महास्रोतश्च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अतिसृष्टम् अतिबद्धं कुपितमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलम् उच्छ्वसन्तं दृष्ट्वा प्राणवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् उदकवहानां स्रोतसां तालुमूलं क्लोम च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा जिह्वाताल्वोष्ठकण्ठक्लोमशोषं पिपासां चातिप्रवृद्धां दृष्ट्वोदकवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् अन्नवहानां स्रोतसामामाशयो मूलं वामं च पार्श्वं प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अनन्नाभिलषणम् अरोचकविपाकौ छर्दिं च दृष्ट्वान्नवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् रसवहानां स्रोतसां हृदयं मूलं दश च धमन्यः शोणितवहानां स्रोतसां यकृन्मूलं प्लीहा च मांसवहानां च स्रोतसां स्नायुर्मूलं त्वक् च मेदोवहानां स्रोतसां वृक्कौ मूलं वपावहनं च अस्थिवहानां स्रोतसां मेदो मूलं जघनं च मज्जवहानां स्रोतसामस्थीनि मूलं सन्धयश्च शुक्रवहानां स्रोतसां वृषणौ मूलं शेफश्च प्रदुष्टानां तु खल्वेषां रसादिवहस्रोतसां विज्ञानान्युक्तानि विविधाशितपीतीये यान्येव हि धातूनां प्रदोषविज्ञानानि तान्येव यथास्वं प्रदुष्टानां धातुस्रोतसाम् मूत्रवहानां स्रोतसां बस्तिर्मूलं वङ्क्षणौ च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अतिसृष्टम् अतिबद्धं प्रकुपितम् अल्पाल्पम् अभीक्ष्णं वा बहलं सशूलं मूत्रयन्तं दृष्ट्वा मूत्रवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् पुरीषवहानां स्रोतसां पक्वाशयो मूलं स्थूलगुदं च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा कृच्छ्रेणाल्पाल्पं सशब्दशूलम् अतिद्रवम् अतिग्रथितम् अतिबहु चोपविशन्तं दृष्ट्वा पुरीषवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात् स्वेदवहानां स्रोतसां मेदो मूलं लोमकूपाश्च प्रदुष्टानां तु खल्वेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अस्वेदनम् अतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णतामङ्गस्य परिदाहं लोमहर्षं च दृष्ट्वा स्वेदवहान्यस्य स्रोतांसि प्रदुष्टानीति विद्यात्

tatra prāṇavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ mahāsrotaśca praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā atisṛṣṭam atibaddhaṃ kupitamalpālpamabhīkṣṇaṃ vā saśabdaśūlam ucchvasantaṃ dṛṣṭvā prāṇavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt udakavahānāṃ srotasāṃ tālumūlaṃ kloma ca praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomaśoṣaṃ pipāsāṃ cātipravṛddhāṃ dṛṣṭvodakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt annavahānāṃ srotasāmāmāśayo mūlaṃ vāmaṃ ca pārśvaṃ praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā anannābhilaṣaṇam arocakavipākau chardiṃ ca dṛṣṭvānnavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt rasavahānāṃ srotasāṃ hṛdayaṃ mūlaṃ daśa ca dhamanyaḥ śoṇitavahānāṃ srotasāṃ yakṛnmūlaṃ plīhā ca māṃsavahānāṃ ca srotasāṃ snāyurmūlaṃ tvak ca medovahānāṃ srotasāṃ vṛkkau mūlaṃ vapāvahanaṃ ca asthivahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ jaghanaṃ ca majjavahānāṃ srotasāmasthīni mūlaṃ sandhayaśca śukravahānāṃ srotasāṃ vṛṣaṇau mūlaṃ śephaśca praduṣṭānāṃ tu khalveṣāṃ rasādivahasrotasāṃ vijñānānyuktāni vividhāśitapītīye yānyeva hi dhātūnāṃ pradoṣavijñānāni tānyeva yathāsvaṃ praduṣṭānāṃ dhātusrotasām mūtravahānāṃ srotasāṃ bastirmūlaṃ vaṅkṣaṇau ca praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā atisṛṣṭam atibaddhaṃ prakupitam alpālpam abhīkṣṇaṃ vā bahalaṃ saśūlaṃ mūtrayantaṃ dṛṣṭvā mūtravahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt purīṣavahānāṃ srotasāṃ pakvāśayo mūlaṃ sthūlagudaṃ ca praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā kṛcchreṇālpālpaṃ saśabdaśūlam atidravam atigrathitam atibahu copaviśantaṃ dṛṣṭvā purīṣavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt svedavahānāṃ srotasāṃ medo mūlaṃ lomakūpāśca praduṣṭānāṃ tu khalveṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā asvedanam atisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatāmaṅgasya paridāhaṃ lomaharṣaṃ ca dṛṣṭvā svedavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रोतांसि सिराः धमन्यः रसायन्यः रसवाहिन्यः नाड्यः पन्थानः मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृतासंवृतानि स्थानानि आशयाः निकेताश्चेति शरीरधात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानि भवन्ति तेषां प्रकोपात् स्थानस्थाश्चैव मार्गगाश्च शरीरधातवः प्रकोपमापद्यन्ते इतरेषां प्रकोपादितराणि च स्रोतांसि स्रोतांस्येवधातवश्च धातूनेव प्रदूषयन्ति प्रदुष्टाः तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणः प्रदुष्टा दूषयितारो भवन्ति दोषस्वभावादिति

srotāṃsi sirāḥ dhamanyaḥ rasāyanyaḥ rasavāhinyaḥ nāḍyaḥ panthānaḥ mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṃvṛtāsaṃvṛtāni sthānāni āśayāḥ niketāśceti śarīradhātvavakāśānāṃ lakṣyālakṣyāṇāṃ nāmāni bhavanti teṣāṃ prakopāt sthānasthāścaiva mārgagāśca śarīradhātavaḥ prakopamāpadyante itareṣāṃ prakopāditarāṇi ca srotāṃsi srotāṃsyevadhātavaśca dhātūneva pradūṣayanti praduṣṭāḥ teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇaḥ praduṣṭā dūṣayitāro bhavanti doṣasvabhāvāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र क्षयात् संधारणाद् रौक्ष्याद् व्यायामात् क्षुधितस्य च प्राणवाहीनि दुष्यन्ति स्रोतांस्यन्यैश्च दारुणैः

bhavanti cātra kṣayāt saṃdhāraṇād raukṣyād vyāyāmāt kṣudhitasya ca prāṇavāhīni duṣyanti srotāṃsyanyaiśca dāruṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औष्ण्यादामाद्भयात् पानादतिशुष्कान्नसेवनात् अम्बुवाहीनि दुष्यन्ति तृष्णायाश्चातिपीडनात्

auṣṇyādāmādbhayāt pānādatiśuṣkānnasevanāt ambuvāhīni duṣyanti tṛṣṇāyāścātipīḍanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिमात्रस्य चाकाले चाहितस्य च भोजनात् अन्नवाहीनि दुष्यन्ति वैगुण्यात् पावकस्य च

atimātrasya cākāle cāhitasya ca bhojanāt annavāhīni duṣyanti vaiguṇyāt pāvakasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुशीतमतिस्निग्धमतिमात्रं समश्नताम् रसवाहीनि दुष्यन्ति चिन्त्यानां चातिचिन्तनात्

guruśītamatisnigdhamatimātraṃ samaśnatām rasavāhīni duṣyanti cintyānāṃ cāticintanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहीन्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि द्रवाणि च रक्तवाहीनि दुष्यन्ति भजतां चातपानलौ

vidāhīnyannapānāni snigdhoṣṇāni dravāṇi ca raktavāhīni duṣyanti bhajatāṃ cātapānalau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिष्यन्दीनि भोज्यानि स्थूलानि च गुरूणि च मांसवाहीनि दुष्यन्ति भुक्त्वा च स्वपतां दिवा

abhiṣyandīni bhojyāni sthūlāni ca gurūṇi ca māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यायामाद्दिवास्वप्नान्मेद्यानां चातिभक्षणात् मेदोवाहीनि दुष्यन्ति वारुण्याश्चातिसेवनात्

avyāyāmāddivāsvapnānmedyānāṃ cātibhakṣaṇāt medovāhīni duṣyanti vāruṇyāścātisevanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामादतिसंक्षोभादस्थ्नामतिविघट्टनात् अस्थिवाहीनि दुष्यन्ति वातलानां च सेवनात्

vyāyāmādatisaṃkṣobhādasthnāmativighaṭṭanāt asthivāhīni duṣyanti vātalānāṃ ca sevanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पेषादत्यभिष्यन्दादभिघातात् प्रपीडनात् मज्जवाहीनि दुष्यन्ति विरुद्धानां च सेवनात्

utpeṣādatyabhiṣyandādabhighātāt prapīḍanāt majjavāhīni duṣyanti viruddhānāṃ ca sevanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकालयोनिगमनान्निग्रहाद् अतिमैथुनात् शुक्रवाहीनि दुष्यन्ति शस्त्रक्षाराग्निभिस्तथा

akālayonigamanānnigrahād atimaithunāt śukravāhīni duṣyanti śastrakṣārāgnibhistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रितोदकभक्ष्यस्त्रीसेवनान्मूत्रनिग्रहात् मूत्रवाहीनि दुष्यन्ति क्षीणस्याभिक्षतस्य च

mūtritodakabhakṣyastrīsevanānmūtranigrahāt mūtravāhīni duṣyanti kṣīṇasyābhikṣatasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधारणादत्यशनादजीर्णाध्यशनात्तथा वर्चोवाहीनि दुष्यन्ति दुर्बलाग्नेः कृशस्य च

saṃdhāraṇādatyaśanādajīrṇādhyaśanāttathā varcovāhīni duṣyanti durbalāgneḥ kṛśasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामाद् अतिसंतापाच्छीतोष्णाक्रमसेवनात् स्वेदवाहीनि दुष्यन्ति क्रोधशोकभयैस्तथा

vyāyāmād atisaṃtāpācchītoṣṇākramasevanāt svedavāhīni duṣyanti krodhaśokabhayaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः धातुभिर्विगुणश्चापि स्रोतसां स प्रदूषकः

āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddoṣaguṇaiḥ samaḥ dhātubhirviguṇaścāpi srotasāṃ sa pradūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयो ऽपि वा विमार्गगमनं चापि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्

atipravṛttiḥ saṅgo vā sirāṇāṃ granthayo 'pi vā vimārgagamanaṃ cāpi srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च

svadhātusamavarṇāni vṛttasthūlānyaṇūni ca srotāṃsi dīrghāṇyākṛtyā pratānasadṛśāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणोदकान्नवाहानां दुष्टानां श्वासिकी क्रिया कार्या तृष्णोपशमनी तथैवामप्रदोषिकी

prāṇodakānnavāhānāṃ duṣṭānāṃ śvāsikī kriyā kāryā tṛṣṇopaśamanī tathaivāmapradoṣikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधाशितपीतीये रसादीनां यदौषधम् रसादिस्रोतसां कुर्यात्तद्यथास्वमुपक्रमम्

vividhāśitapītīye rasādīnāṃ yadauṣadham rasādisrotasāṃ kuryāttadyathāsvamupakramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रविट्स्वेदवाहानां चिकित्सा मौत्रकृच्छ्रिकी तथातिसारिकी कार्या तथा ज्वरचिकित्सिकी

mūtraviṭsvedavāhānāṃ cikitsā mautrakṛcchrikī tathātisārikī kāryā tathā jvaracikitsikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः त्रयोदशानां मूलानि स्रोतसां दुष्टिलक्षणम् सामान्यं नामपर्यायाः कोपनानि परस्परम्

tatra ślokāḥ trayodaśānāṃ mūlāni srotasāṃ duṣṭilakṣaṇam sāmānyaṃ nāmaparyāyāḥ kopanāni parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषहेतुः पृथक्त्वेन भेषजोद्देश एव च स्रोतोविमाने निर्दिष्टस्तथा चादौ विनिश्चयः

doṣahetuḥ pṛthaktvena bheṣajoddeśa eva ca srotovimāne nirdiṣṭastathā cādau viniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं विदितं यस्य शरीरं सर्वभावतः शारीराः सर्वरोगाश्च स कर्मसु न मुह्यति

kevalaṃ viditaṃ yasya śarīraṃ sarvabhāvataḥ śārīrāḥ sarvarogāśca sa karmasu na muhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.