Caraka-saṃhitā (the text alone) 4.1

यो भूतविषवातानाम् अकालेनागतश्च यः स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोगः स उच्यते

yo bhūtaviṣavātānām akālenāgataśca yaḥ snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyogaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाणां भास्वतां दृष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात् दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात्

rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात् तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते

dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यादानम् अनादानम् ओकसात्म्यादिभिश्च यत् रसानां विषमादानम् अल्पादानं च दूषणम्

atyādānam anādānam okasātmyādibhiśca yat rasānāṃ viṣamādānam alpādānaṃ ca dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिमृद्वतितीक्ष्णानां गन्धानाम् उपसेवनम् असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम्

atimṛdvatitīkṣṇānāṃ gandhānām upasevanam asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः तैर्गन्धैर्घ्राणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते

pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ tairgandhairghrāṇasaṃyogo mithyāyogaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः असात्म्यम् इति तद्विद्याद्यन्न याति सहात्मताम्

ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ asātmyam iti tadvidyādyanna yāti sahātmatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिर् ऐन्द्रियको बुधैः

mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate śabdādīnāṃ sa vijñeyo vyādhir aindriyako budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदनानाम् अशान्तानाम् इत्य् एते हेतवः स्मृताः सुखहेतुः समस्त्वेकः समयोगः सुदुर्लभः

vedanānām aśāntānām ity ete hetavaḥ smṛtāḥ sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो दृष्टश्चतुर्विधः

nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न च न चास्ति रुक् न सुखं कारणं तस्माद् योग एव चतुर्विधः

santīndriyāṇi santyarthā yogo na ca na cāsti ruk na sukhaṃ kāraṇaṃ tasmād yoga eva caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्मेन्द्रियं मनो बुद्धिं गोचरं कर्म वा विना सुखदुःखं यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तथोच्यते

nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ karma vā vinā sukhaduḥkhaṃ yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः

sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छाद्वेषात्मिका तृष्णा सुखदुःखात्प्रवर्तते तृष्णा च सुखदुःखानां कारणं पुनरुच्यते

icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhātpravartate tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ punarucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादत्ते हि सा भावान् वेदनाश्रयसंज्ञकान् स्पृश्यते नानुपादाने नास्पृष्टो वेत्ति वेदनाः

upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasaṃjñakān spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर् विना

vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇair vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानाम् अवर्तनम् मोक्षे निवृत्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः

yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānām avartanam mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मेन्द्रियमनोऽर्थानां सन्निकर्षात्प्रवर्तते सुखदुःखम् अनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे

ātmendriyamano'rthānāṃ sannikarṣātpravartate sukhaduḥkham anārambhādātmasthe manasi sthire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगमृषयो विदुः

nivartate tadubhayaṃ vaśitvaṃ copajāyate saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिर् इष्टतश्चाप्यदर्शनम्

āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntir iṣṭataścāpyadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यष्टविधम् आख्यातं योगिनां बलमैश्वरम् शुद्धसत्त्वसमाधानात् तत्सर्वम् उपजायते

ityaṣṭavidham ākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram śuddhasattvasamādhānāt tatsarvam upajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षो रजस्तमोऽभावात् बलवत्कर्मसंक्षयात् वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते

mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṃkṣayāt viyogaḥ sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सताम् उपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम् व्रतचर्योपवासौ च नियमाश्च पृथग्विधाः

satām upāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः विषयेष्वरतिर् मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः

dhāraṇaṃ dharmaśāstrāṇāṃ vijñānaṃ vijane ratiḥ viṣayeṣvaratir mokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणाम् असमारम्भः कृतानां च परिक्षयः नैष्क्रम्यम् अनहंकारः संयोगे भयदर्शनम्

karmaṇām asamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ naiṣkramyam anahaṃkāraḥ saṃyoge bhayadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोबुद्धिसमाधानम् अर्थतत्त्वपरीक्षणम् तत्त्वस्मृतेर् उपस्थानात् सर्वमेतत् प्रवर्तते

manobuddhisamādhānam arthatattvaparīkṣaṇam tattvasmṛter upasthānāt sarvametat pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिः सत्सेवनाद्यैश्च धृत्यन्तैरुपजायते स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन्दुःखात्प्रमुच्यते

smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaranduḥkhātpramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्ष्यन्ते कारणान्यष्टौ स्मृतिर्यैरुपजायते निमित्तरूपग्रहणात् सादृश्यात् सविपर्ययात्

vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वानुबन्धाद् अभ्यासाज्ज्ञानयोगात् पुनः श्रुतात् दृष्टश्रुतानुभूतानां स्मरणात्स्मृतिरुच्यते

sattvānubandhād abhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smaraṇātsmṛtirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम् तत्त्वस्मृतिबलं येन गता न पुनरागताः

etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam tattvasmṛtibalaṃ yena gatā na punarāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः संख्यासधर्मैः सांख्यैश्च मुक्तैर् मोक्षस्य चायनम्

ayanaṃ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ saṃkhyāsadharmaiḥ sāṃkhyaiśca muktair mokṣasya cāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं कारणवद्दुःखम् अस्वं चानित्यमेव च न चात्मकृतकं तद्धि तत्र चोत्पद्यते स्वता

sarvaṃ kāraṇavadduḥkham asvaṃ cānityameva ca na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra cotpadyate svatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावन्नोत्पद्यते सत्या बुद्धिर्नैतदहं यया नैतन्ममेति विज्ञाय ज्ञः सर्वम् अतिवर्तते

yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṃ yayā naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvam ativartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिंश्चरमसंन्यासे समूलाः सर्ववेदनाः ससंज्ञाज्ञानविज्ञाना निवृत्तिं यान्त्यशेषतः

tasmiṃścaramasaṃnyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ sasaṃjñājñānavijñānā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं ब्रह्मभूतो भूतात्मा नोपलभ्यते निःसृतः सर्वभावेभ्यश्चिह्नं यस्य न विद्यते ज्ञानं ब्रह्मविदां चात्र नाज्ञस्तज्ज्ञातुम् अर्हति

ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ yasya na vidyate jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना

praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.