Caraka-saṃhitā (the text alone) 4.2

अथातो ऽतुल्यगोत्रीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto 'tulyagotrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतुल्यगोत्रस्य रजःक्षयान्ते रहोविसृष्टं मिथुनीकृतस्य किं स्याच्चतुष्पात्प्रभवं च षड्भ्यो यत् स्त्रीषु गर्भत्वमुपैति पुंसः

atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya kiṃ syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रं तदस्य प्रवदन्ति धीरा यद्धीयते गर्भसमुद्भवाय वाय्वग्निभूम्यब्गुणपादवत्तत् षड्भ्यो रसेभ्यः प्रभवश्च तस्य

śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पूर्णदेहः समये सुखं च गर्भः कथं केन च जायते स्त्री गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजापि भूत्वाथवा नश्यति केन गर्भः

sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī garbhaṃ cirādvindati saprajāpi bhūtvāthavā naśyati kena garbhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रासृगात्माशयकालसंपद् यस्योपचारश्च हितैस्तथान्नैः गर्भश्च काले च सुखी सुखं च संजायते संपरिपूर्णदेहः

śukrāsṛgātmāśayakālasaṃpad yasyopacāraśca hitaistathānnaiḥ garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca saṃjāyate saṃparipūrṇadehaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योनिप्रदोषान् मनसोऽभितापाच्छुक्रासृगाहारविहारदोषात् अकालयोगाद्बलसंक्षयाच्च गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजापि

yonipradoṣān manaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt akālayogādbalasaṃkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असृङ्निरुद्धं पवनेन नार्या गर्भं व्यवस्यन्त्यबुधाः कदाचित् गर्भस्य रूपं हि करोति तस्यास् तदसृग् अस्रावि विवर्धमानम्

asṛṅniruddhaṃ pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit garbhasya rūpaṃ hi karoti tasyās tadasṛg asrāvi vivardhamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदग्निसूर्यश्रमशोकरोगैर् उष्णान्नपानैरथवा प्रवृत्तम् दृष्ट्वासृगेकं न च गर्भसंज्ञं केचिन् नरा भूतहृतं वदन्ति

tadagnisūryaśramaśokarogair uṣṇānnapānairathavā pravṛttam dṛṣṭvāsṛgekaṃ na ca garbhasaṃjñaṃ kecin narā bhūtahṛtaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजोऽशनानां रजनीचराणाम् आहारहेतोर्न शरीरमिष्टम् गर्भं हरेयुर्यदि ते न मातुर् लब्धावकाशा न हरेयुरोजः

ojo'śanānāṃ rajanīcarāṇām āhārahetorna śarīramiṣṭam garbhaṃ hareyuryadi te na mātur labdhāvakāśā na hareyurojaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्यां सुतं वा सहितौ पृथग्वा सुतौ सुते वा तनयान् बहून् वा कस्मात् प्रसूते सुचिरेण गर्भम् एकोऽभिवृद्धिं च यमेऽभ्युपैति

kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā kasmāt prasūte sucireṇa garbham eko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तेन कन्याम् अधिकेन पुत्रं शुक्रेण तेन द्विविधीकृतेन बीजेन कन्यां च सुतं च सूते यथास्वबीजान्यतराधिकेन

raktena kanyām adhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena bījena kanyāṃ ca sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्राधिकं द्वैधमुपैति बीजं यस्याः सुतौ सा सहितौ प्रसूते रक्ताधिकं वा यदि भेदमेति द्विधा सुते सा सहिते प्रसूते

śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte raktādhikaṃ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिनत्ति यावद्बहुधा प्रपन्नः शुक्रार्तवं वायुरतिप्रवृद्धः तावन्त्यपत्यानि यथाविभागं कर्मात्मकान्यस्ववशात् प्रसूते

bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारमाप्नोति यदा न गर्भः शोषं समाप्नोति परिस्रुतिं वा तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्षगणैरपि स्यात्

āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मात्मकत्वाद् विषमांशभेदाच् छुक्रासृजोर् वृद्धिमुपैति कुक्षौ एकोऽधिको न्यूनतरो द्वितीय एवं यमेऽप्यभ्यधिको विशेषः

karmātmakatvād viṣamāṃśabhedāc chukrāsṛjor vṛddhimupaiti kukṣau eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṃ yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माद्द्विरेताः पवनेन्द्रियो वा संस्कारवाही नरनारिषण्डौ वक्री तथेर्ष्याभिरतिः कथं वा संजायते वातिकषण्डको वा

kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā saṃjāyate vātikaṣaṇḍako vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजात् समांशाद् उपतप्तबीजात् स्त्रीपुंसलिङ्गी भवति द्विरेताः शुक्राशयं गर्भगतस्य हत्वा करोति वायुः पवनेन्द्रियत्वम्

bījāt samāṃśād upataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ śukrāśayaṃ garbhagatasya hatvā karoti vāyuḥ pavanendriyatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्राशयद्वारविघट्टनेन संस्कारवाहं कुरुतेऽनिलश्च मन्दाल्पबीजावबलावहर्षौ क्लीबौ च हेतुर्विकृतिद्वयस्य

śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṃskāravāhaṃ kurute'nilaśca mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातुर्व्यवायप्रतिघेन वक्री स्याद् बीजदौर्बल्यतया पितुश्च ईर्ष्याभिभूतावपि मन्दहर्षाव् ईर्ष्यारतेर् एव वदन्ति हेतुम्

māturvyavāyapratighena vakrī syād bījadaurbalyatayā pituśca īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāv īrṣyārater eva vadanti hetum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाय्वग्निदोषाद् वृषणौ तु यस्य नाशं गतौ वातिकषण्डकः सः इत्येवमष्टौ विकृतिप्रकाराः कर्मात्मकानाम् उपलक्षणीयाः

vāyvagnidoṣād vṛṣaṇau tu yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānām upalakṣaṇīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य कुक्षौ स्त्रीपुंनपुंसाम् उदरस्थितानाम् किं लक्षणं कारणमिष्यते किं सरूपतां येन च यात्यपत्यम्

garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpuṃnapuṃsām udarasthitānām kiṃ lakṣaṇaṃ kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठीविका गौरवभङ्गसादस् तन्द्राप्रहर्षौ हृदये व्यथा च तृप्तिश्च बीजग्रहणं च योन्यां गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य लिङ्गम्

niṣṭhīvikā gauravabhaṅgasādas tandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca tṛptiśca bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सव्याङ्गचेष्टा पुरुषार्थिनी स्त्री स्त्रीस्वप्नपानाशनशीलचेष्टा सव्यात्तगर्भा न च वृत्तगर्भा सव्यप्रदुग्धा स्त्रियमेव सूते

savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā savyāttagarbhā na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रं त्वतो लिङ्गविपर्ययेण व्यामिश्रलिङ्गा प्रकृतिं तृतीयाम् गर्भोपपत्तौ तु मनः स्त्रिया यं जन्तुं व्रजेत्तत्सदृशं प्रसूते

putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भस्य चत्वारि चतुर्विधानि भूतानि मातापितृसंभवानि आहारजान्यात्मकृतानि चैव सर्वस्य सर्वाणि भवन्ति देहे

garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsaṃbhavāni āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां विशेषाद् बलवन्ति यानि भवन्ति मातापितृकर्मजानि तानि व्यवस्येत् सदृशत्वहेतुं सत्त्वं यथामूलमपि व्यवस्येत्

teṣāṃ viśeṣād balavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathāmūlamapi vyavasyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात् प्रजां स्त्री विकृतां प्रसूते हीनाधिकाङ्गीं विकलेन्द्रियां वा देहात् कथं देहमुपैति चान्यम् आत्मा सदा कैरनुबध्यते च

kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā dehāt kathaṃ dehamupaiti cānyam ātmā sadā kairanubadhyate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजात्मकर्माशयकालदोषैर् मातुस् तथाहारविहारदोषैः कुर्वन्ति दोषा विविधानि दुष्टाः संस्थानवर्णेन्द्रियवैकृतानि

bījātmakarmāśayakāladoṣair mātus tathāhāravihāradoṣaiḥ kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षासु काष्ठाश्मघनाम्बुवेगास् तरोः सरित्स्रोतसि संस्थितस्य यथैव कुर्युर्विकृतिं तथैव गर्भस्य कुक्षौ नियतस्य दोषाः

varṣāsu kāṣṭhāśmaghanāmbuvegās taroḥ saritsrotasi saṃsthitasya yathaiva kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर् मनोजवो देहमुपैति देहात् कर्मात्मकत्वान्न तु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम्

bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmair manojavo dehamupaiti dehāt karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सर्वगः सर्वशरीरभृच्च स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्ययुक् सानुशयः स एव

sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसात्ममातापितृसंभवानि भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथात्मा च चतुर्षु तेषु

rasātmamātāpitṛsaṃbhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathātmā ca caturṣu teṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतानि मातापितृसंभवानि रजश्च शुक्रं च वदन्ति गर्भे आप्याय्यते शुक्रमसृक् च भूतैर् यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि

bhūtāni mātāpitṛsaṃbhavāni rajaśca śukraṃ ca vadanti garbhe āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtair yaistāni bhūtāni rasodbhavāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भम् स बीजधर्मा ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति

bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाद्धि रूपप्रभवः प्रसिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः भवन्ति ये त्वाकृतिबुद्धिभेदा रजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः

rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedā rajastamastatra ca karma hetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीन्द्रियैस् तैर् अतिसूक्ष्मरूपैर् आत्मा कदाचिन् न वियुक्तरूपः न कर्मणा नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः

atīndriyais tair atisūkṣmarūpair ātmā kadācin na viyuktarūpaḥ na karmaṇā naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुबद्धं ज्ञानं विना तत्र हि सर्वदोषाः गतिप्रवृत्त्योस्तु निमित्तमुक्तं मनः सदोषं बलवच्च कर्म

rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगाः कुतः संशमनं किमेषां हर्षस्य शोकस्य च किं निमित्तम् शरीरसत्त्वप्रभवा विकाराः कथं न शान्ताः पुनरापतेयुः

rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञापराधो विषमास्तथार्था हेतुस्तृतीयः परिणामकालः सर्वामयानां त्रिविधा च शान्तिर् ज्ञानार्थकालाः समयोगयुक्ताः

prajñāparādho viṣamāstathārthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ sarvāmayānāṃ trividhā ca śāntir jñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म्याः क्रिया हर्षनिमित्तमुक्तास् ततोऽन्यथा शोकवशं नयन्ति शरीरसत्त्वप्रभवास्तु रोगास्तयोरवृत्त्या न भवन्ति भूयः

dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktās tato'nyathā śokavaśaṃ nayanti śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपस्य सत्त्वस्य च सन्ततिर्या नोक्तस्तदादिर्नहि सोऽस्ति कश्चित् तयोरवृत्तिः क्रियते पराभ्यां धृतिस्मृतिभ्यां परया धिया च

rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्याश्रये वा द्विविधे यथोक्ते पूर्वं गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम् जितेन्द्रियं नानुपतन्ति रोगास् तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्

satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam jitendriyaṃ nānupatanti rogās tatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवं पुरा यत् कृतमुच्यते तत् तत् पौरुषं यत्त्विह कर्म दृष्टम् प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव

daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैमन्तिकं दोषचयं वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मिकम् अभ्रकाले घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु

haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikam abhrakāle ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्व् असक्तः दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः

naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣv asaktaḥ dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvān āptopasevī ca bhavatyarogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतिर्वचः कर्म सुखानुबन्धं सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः ज्ञानं तपस्तत्परता च योगे यस्यास्ति तं नानुपतन्ति रोगाः

matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti rogāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन् निर्णीतवान् ज्ञानविवर्धनार्थम्

tatra ślokaḥ ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ atulyagotre bhagavān yathāvan nirṇītavān jñānavivardhanārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.