Caraka-saṃhitā (the text alone) 5.1

अथातो वर्णस्वरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāto varṇasvarīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश् चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैर् आयुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा

iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṃ ca ghrāṇaṃ ca rasanaṃ ca sparśanaṃ ca sattvaṃ ca bhaktiśca śaucaṃ ca śīlaṃ cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṃ ca glāniśca medhā ca harṣaśca raukṣyaṃ ca snehaśca tandrā cārambhaśca gauravaṃ ca lāghavaṃ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaś cāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṃ ca vedanāścopadravāśca chāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṃ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṃ cāturakule bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṃvṛttiśca bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśair āyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamānena bhiṣajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषम् अनाश्रितानि कानिचिच् च पुरुषसंश्रयाणि तत्र यानि पुरुषम् अनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च

tatra tu khalveṣāṃ parīkṣyāṇāṃ kānicit puruṣam anāśritāni kānicic ca puruṣasaṃśrayāṇi tatra yāni puruṣam anāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca parīkṣeta puruṣasaṃśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रकृतिर् जातिप्रसक्ता च कुलप्रसक्ता च देशानुपातिनी च कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च प्रत्यात्मनियता चेति जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति

tatra prakṛtir jātiprasaktā ca kulaprasaktā ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca pratyātmaniyatā ceti jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṃ teṣāṃ puruṣāṇāṃ te te bhāvaviśeṣā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च लक्ष्यनिमित्ता च निमित्तानुरूपा च

vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca lakṣyanimittā ca nimittānurūpā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात् लक्षणानि हि कानिचिच् छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या ताम् अनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश् चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतलिङ्गानुरूपां याम् आयुषो ऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः इत्युद्देशः तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः

tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt lakṣaṇāni hi kānicic charīropanibaddhāni bhavanti yāni hi tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ nidāneṣu nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā tām animittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaś cāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ pretaliṅgānurūpāṃ yām āyuṣo 'ntargatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ yāṃ cādhikṛtya puruṣasaṃśrayāṇi mumūrṣatāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ ityuddeśaḥ taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रादित एव वर्णाधिकारः तद्यथा कृष्णःश्यामः श्यामावदातः अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्याद् अनूकतोऽन्यथा वापि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः

tatrādita eva varṇādhikāraḥ tadyathā kṛṣṇaḥśyāmaḥ śyāmāvadātaḥ avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo vidyād anūkato'nyathā vāpi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतान् अभूत्वोत्पन्नान् इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य

nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo vidyāt prāgvikṛtān abhūtvotpannān iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधरविभागेन यद्यन्तर्बहिर्विभागेन आतुरस्यारिष्टम् इति विद्यात् एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति

tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena yadyevaṃ pūrvapaścimavibhāgena yadyuttarādharavibhāgena yadyantarbahirvibhāgena āturasyāriṣṭam iti vidyāt evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra vartamāno maraṇāya bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः

varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा परिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानाम् अन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवम् एवाप्रशस्तं विद्यात्

tathā paripluvyaṅgatilakālakapiḍakānām anyatamasyānane janmāturasyaivam evāpraśastaṃ vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति

nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चान्यदपि किंचिद्वर्णवैकृतम् अभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तम् एव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत् तद् अरिष्टमिति विद्यात् इति वर्णाधिकारः

yaccānyadapi kiṃcidvarṇavaikṛtam abhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittam eva hīyamānasyāturasya śaśvat tad ariṣṭamiti vidyāt iti varṇādhikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वराधिकारस्तु हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति यांश्चापरान् उपेक्षमाणोऽपि विद्याद् अनूकतोऽन्यथा वापि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास् त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति यांश्चापरान् उपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतान् अभूत्वोत्पन्नान् इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति

svarādhikārastu haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti yāṃścāparān upekṣamāṇo'pi vidyād anūkato'nyathā vāpi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇās tvāturāṇāṃ svarā vaikārikā bhavanti yāṃścāparān upekṣamāṇo'pi vidyāt prāgvikṛtān abhūtvotpannān iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्व् अभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वम् एकस्य चानेकत्वम् अप्रशस्तम् इति स्वराधिकारः

tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśv abhinirvṛttiḥ svarānekatvam ekasya cānekatvam apraśastam iti svarādhikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति

iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः

bhavanti cātra yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वारुणम् मुखार्धम् अन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते

nīlaṃ vā yadi vā śyāvaṃ tāmraṃ vā yadi vāruṇam mukhārdham anyathā varṇo mukhārdhe'riṣṭamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यम् अर्धमुखे भृशम् ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्

sneho mukhārdhe suvyakto raukṣyam ardhamukhe bhṛśam glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः

tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān mumukṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः चूर्णको वापि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्

puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko vā dantasaṃśritaḥ cūrṇako vāpi danteṣu lakṣaṇaṃ maraṇasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओष्ठयोः पादयोः पाण्योर् अक्ष्णोर् मूत्रपुरीषयोः नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्

oṣṭhayoḥ pādayoḥ pāṇyor akṣṇor mūtrapurīṣayoḥ nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य नीलावुभावोष्ठौ पक्वजाम्बवसन्निभौ मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्

yasya nīlāvubhāvoṣṭhau pakvajāmbavasannibhau mumūrṣuriti taṃ vidyānnaro dhīro gatāyuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको वा यदि वानेको यस्य वैकारिकः स्वरः सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः

eko vā yadi vāneko yasya vaikārikaḥ svaraḥ sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चान्यदपि किंचित् स्याद् वैकृतं स्वरवर्णयोः बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम्

yaccānyadapi kiṃcit syād vaikṛtaṃ svaravarṇayoḥ balamāṃsavihīnasya tat sarvaṃ maraṇodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम् यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति

tatra ślokaḥ iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṃ mumūrṣatām yastau samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.