Caraka-saṃhitā (the text alone) 5.4

अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित् ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानम् आयुषस् तन्निबोधत

indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit jñātumicchan bhiṣaṅmānam āyuṣas tannibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानात् परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्

anumānāt parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ addhā hi viditaṃ jñānamindriyāṇāmatīndriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्

svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम् तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत

ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम् विगीतम् उभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति

ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm vigītam ubhayaṃ hyetat paśyan maraṇamṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य दर्शनमायाति मारुतो ऽम्बरगोचरः

yasya darśanamāyāti māruto 'mbaragocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जले सुविमले जालम् अजालावतते नरः स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते

jale suvimale jālam ajālāvatate naraḥ sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च अन्यद्वाप्यद्भुतं किंचिन्न स जीवितुमर्हति

jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca anyadvāpyadbhutaṃ kiṃcinna sa jīvitumarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थं नीलं पश्यति निष्प्रभम् कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्

yo 'gniṃ prakṛtivarṇasthaṃ nīlaṃ paśyati niṣprabham kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरीचीन् असतो मेघान्मेघान् वाप्यसतो ऽम्बरे विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति

marīcīn asato meghānmeghān vāpyasato 'mbare vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan maraṇamṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम् आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति

mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम् अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्

aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम् अग्निं वा निष्प्रभं रात्रौ दृष्ट्वा मरणमृच्छति

naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam agniṃ vā niṣprabhaṃ rātrau dṛṣṭvā maraṇamṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः

prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याकृतीनि विवर्णानि विसंख्योपगतानि च विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः

vyākṛtīni vivarṇāni visaṃkhyopagatāni ca vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्च पश्यत्य् अदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्

yaśca paśyaty adṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता

aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्

saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम् न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्

viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām na vā tān sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्

yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान् स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततो ऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते

uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān spṛśyān spṛṣṭvā tato 'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम् इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति

antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam indriyairadhikaṃ paśyan pañcatvamadhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान् नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति

indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैर् इन्द्रियार्थेषु वैकृतम् पश्यन्ति ये ऽसद् बहुशस् तेषां मरणमादिशेत्

svasthāḥ prajñāviparyāsair indriyārtheṣu vaikṛtam paśyanti ye 'sad bahuśas teṣāṃ maraṇamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम् मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति

tatra ślokaḥ etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣak jñātumarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.