Caraka-saṃhitā (the text alone) 5.5

अथातः पूर्वरूपीयम् इन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pūrvarūpīyam indriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरूपाण्यसाध्यानां विकाराणां पृथक् पृथक् भिन्नाभिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञानवृद्धये

pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः

pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम् विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम्

anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वरूपैकदेशांस्तु वक्ष्यामो ऽन्यान् सुदारुणान् ये रोगान् अनुबध्नन्ति मृत्युर्यैरनुबध्यते

pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo 'nyān sudāruṇān ye rogān anubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं च हीयते यस्य प्रतिश्यायश्च वर्धते तस्य नारीप्रसक्तस्य शोषो ऽन्तायोपजायते

balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate tasya nārīprasaktasya śoṣo 'ntāyopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वभिरुष्ट्रैः खरैर्वापि याति यो दक्षिणां दिशम् स्वप्ने यक्ष्माणमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति

śvabhiruṣṭraiḥ kharairvāpi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेतैः सह पिबेन्मद्यं स्वप्ने यः कृष्यते शुना सुघोरं ज्वरमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति

pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाक्षारक्ताम्बराभं यः पश्यत्यम्बरमन्तिकात् स रक्तपित्तमासाद्य तेनैवान्ताय नीयते

lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyambaramantikāt sa raktapittamāsādya tenaivāntāya nīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तस्रग्रक्तसर्वाङ्गो रक्तवासा मुहुर्हसन् यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति

raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan yaḥ svapne hriyate nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलाटोपान्त्रकूजाश्च दौर्बल्यं चातिमात्रया नखादिषु च वैवर्ण्यं गुल्मेनान्तकरो ग्रहः

śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लता कण्टकिनी यस्य दारुणा हृदि जायते स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो विशति मानवम्

latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काये ऽल्पमपि संस्पृष्टं सुभृशं यस्य दीर्यते क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैर्मृत्युर्हिनस्ति तम्

kāye 'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नग्नस्याज्यावसिक्तस्य जुह्वतो ऽग्निम् अनर्चिषम् पद्मान्युरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैर्मरिष्यतः

nagnasyājyāvasiktasya juhvato 'gnim anarciṣam padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नातानुलिप्तगात्रे ऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेनैव हन्यते

snātānuliptagātre 'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबेत् बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यते ऽन्ताय मानवः

snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet badhyate sa prameheṇa spṛśyate 'ntāya mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानायासौ तथोद्वेगौ मोहश्चास्थानसंभवः अरतिर्बलहानिश्च मृत्युरुन्मादपूर्वकः

dhyānāyāsau tathodvegau mohaścāsthānasaṃbhavaḥ aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहारद्वेषिणं पश्यन् लुप्तचित्तमुदर्दितम् विद्याद्धीरो मुमूर्षुं तमुन्मादेनातिपातिना

āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधनं त्रासबहुलं सकृत्प्रहसिताननम् मूर्च्छापिपासाबहुलं हन्त्युन्मादः शरीरिणम्

krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृत्यन् रक्षोगणैः साकं यः स्वप्ने ऽम्भसि सीदति स प्राप्य भृशमुन्मादं याति लोकमतः परम्

nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne 'mbhasi sīdati sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्तमः पश्यति यः शृणोत्यप्यसतः स्वनान् बहून् बहुविधान् जाग्रत् सो ऽपस्मारेण बध्यते

asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān bahūn bahuvidhān jāgrat so 'pasmāreṇa badhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तं नृत्यन्तमाविध्य प्रेतो हरति यं नरम् स्वप्ने हरति तं मृत्युरपस्मारपुरःसरः

mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram svapne harati taṃ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथाक्षिणी यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्त्यसंशयम्

stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathākṣiṇī yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शष्कुलीर्वाप्यपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः स चेत्तादृक् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति

śaṣkulīrvāpyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ sa cettādṛk chardayati pratibuddho na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि पूर्वरूपाणि यः सम्यगवबुध्यते स एषामनुबन्धं च फलं च ज्ञातुमर्हति

etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca jñātumarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमांश्चाप्यपरान् स्वप्नान् दारुणानुपलक्षयेत् व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महते ऽपि वा

imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्योत्तमाङ्गे जायन्ते वंशगुल्मलतादयः वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यम् इयाच्च यः

yasyottamāṅge jāyante vaṃśagulmalatādayaḥ vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyam iyācca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रोलूकश्वकाकाद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते रक्षःप्रेतपिशाचस्त्रीचण्डालद्रविडान्ध्रकैः

gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वंशवेत्रलतापाशतृणकण्टकसङ्कटे संसजति हि यः स्वप्ने यो गच्छन् प्रपतत्यपि

vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe saṃsajati hi yaḥ svapne yo gacchan prapatatyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमौ पांशूपधानायां वल्मीके वाथ भस्मनि श्मशानायतने श्वभ्रे स्वप्ने यः प्रपतत्यपि

bhūmau pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vātha bhasmani śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलुषे ऽम्भसि पङ्के वा कूपे वा तमसावृते स्वप्ने मज्जति शीघ्रेण स्रोतसा ह्रियते च यः

kaluṣe 'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasāvṛte svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate ca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहपानं तथाभ्यङ्गः प्रच्छर्दनविरेचने हिरण्यलाभः कलहः स्वप्ने बन्धपराजयौ

snehapānaṃ tathābhyaṅgaḥ pracchardanavirecane hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपानद्युगनाशश्च प्रपातः पादचर्मणोः हर्षः स्वप्ने प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम्

upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तचन्द्रार्कनक्षत्रदेवतादीपचक्षुषाम् पतनं वा विनाशो वा स्वप्ने भेदो नगस्य वा

dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपुष्पं वनं भूमिं पापकर्मालयं चिताम् गुहान्धकारसंबाधं स्वप्ने यः प्रविशत्यपि

raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām guhāndhakārasaṃbādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तमाली हसन्नुच्चैर्दिग्वासा दक्षिणां दिशम् दारुणामटवीं स्वप्ने कपियुक्तेन याति वा

raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काषायिणामसौम्यानां नग्नानां दण्डधारिणाम् कृष्णानां रक्तनेत्राणां स्वप्ने नेच्छन्ति दर्शनम्

kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णा पापा निराचारा दीर्घकेशनखस्तनी विरागमाल्यवसना स्वप्ने कालनिशा मता

kṛṣṇā pāpā nirācārā dīrghakeśanakhastanī virāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम् अरोगः संशयं गत्वा कश्चिदेव प्रमुच्यते

ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोवहानां पूर्णत्वाद् दोषैर् अतिबलैस् त्रिभिः स्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे

manovahānāṃ pūrṇatvād doṣair atibalais tribhiḥ srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिप्रसुप्तः पुरुषः सफलानफलांस्तथा इन्द्रियेशेन मनसा स्वप्नान् पश्यत्यनेकधा

nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṃstathā indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टं श्रुतानुभूतं च प्रार्थितं कल्पितं तथा भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं सप्तविधं विदुः

dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पञ्चविधं पूर्वमफलं भिषगादिशेत् दिवास्वप्नम् अतिह्रस्वम् अतिदीर्घं च बुद्धिमान्

tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet divāsvapnam atihrasvam atidīrghaṃ ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सो ऽल्पफलो भवेत् न स्वपेद्यं पुनर्दृष्ट्वा स सद्यः स्यान्महाफलः

dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so 'lpaphalo bhavet na svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्याच्छुभं फलम्

akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः पूर्वरूपाण्यथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान् न स मोहादसाध्येषु कर्माण्यारभते भिषक्

tatra ślokaḥ pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.