Caraka-saṃhitā (the text alone) 6.4

अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः

athāto raktapittacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम् प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशो ऽग्निवर्चसम्

viharantaṃ jitātmānaṃ pañcagaṅge punarvasum praṇamyovāca nirmohamagniveśo 'gnivarcasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो

bhagavan raktapittasya heturuktaḥ salakṣaṇaḥ vaktavyaṃ yat paraṃ tasya vaktumarhasi tadguro

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुरुवाच महागदं महावेगम् अग्निवच्छीघ्रकारि च हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत्

gururuvāca mahāgadaṃ mahāvegam agnivacchīghrakāri ca hetulakṣaṇavicchīghraṃ raktapittamupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः

tasyoṣṇaṃ tīkṣṇamamlaṃ ca kaṭūni lavaṇāni ca gharmaścānnavidāhaśca hetuḥ pūrvaṃ nidarśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते तद्योनित्वात् प्रपन्नं च वर्धते तत् प्रदूषयत्

tairhetubhiḥ samutkliṣṭaṃ pittaṃ raktaṃ prapadyate tadyonitvāt prapannaṃ ca vardhate tat pradūṣayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति

tasyoṣmaṇā dravo dhāturdhātordhātoḥ prasicyate svidyatastena saṃvṛddhiṃ bhūyastadadhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगाद् दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः

saṃyogād dūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम्

plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम् श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम्

sāndraṃ sapāṇḍu sasnehaṃ picchilaṃ ca kaphānvitam śyāvāruṇaṃ saphenaṃ ca tanu rūkṣaṃ ca vātikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसंनिभम् मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम्

raktapittaṃ kaṣāyābhaṃ kṛṣṇaṃ gomūtrasaṃnibham mecakāgāradhūmābhamañjanābhaṃ ca paittikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते

saṃsṛṣṭaliṅgaṃ saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam ekadoṣānugaṃ sādhyaṃ dvidoṣaṃ yāpyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेर् अतिवेगवत् व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत्

yattridoṣamasādhyaṃ tanmandāgner ativegavat vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyānaśnataśca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिरूर्ध्वमधश्चैव रक्तपित्तस्य दर्शिता ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः

gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya darśitā ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः साध्यमूर्ध्वगम् याप्यं त्वधोगं मार्गौ तु द्वावसाध्यं प्रपद्यते

sapta chidrāṇi śirasi dve cādhaḥ sādhyamūrdhvagam yāpyaṃ tvadhogaṃ mārgau tu dvāvasādhyaṃ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव च वर्तते ताम् असंख्येयां गतिं तस्याहुर् आन्तिकीम्

yadā tu sarvacchidrebhyo romakūpebhya eva ca vartate tām asaṃkhyeyāṃ gatiṃ tasyāhur āntikīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च

yaccobhayābhyāṃ mārgābhyāmatimātraṃ pravartate tulyaṃ kuṇapagandhena raktaṃ kṛṣṇamatīva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सजति चापि यत् यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम्

saṃsṛṣṭaṃ kaphavātābhyāṃ kaṇṭhe sajati cāpi yat yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathoktaiḥ samabhidrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हारिद्रनीलहरितताम्रैर् वर्णैर् उपद्रुतम् क्षीणस्य कासमानस्य यच्च तच्च न सिध्यति

hāridranīlaharitatāmrair varṇair upadrutam kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca na sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्द्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा याप्यं पित्तमसृक् च तत्

yaddvidoṣānugaṃ yadvā śāntaṃ śāntaṃ prakupyati mārgānmārgaṃ caredyadvā yāpyaṃ pittamasṛk ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम् रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्

ekamārgaṃ balavato nātivegaṃ navotthitam raktapittaṃ sukhe kāle sādhyaṃ syānnirupadravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम् अधोगस्योत्तरं प्रायः पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु

snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam adhogasyottaraṃ prāyaḥ pūrvaṃ syādūrdhvagasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम् द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते

ūrdhvagaṃ kaphasaṃsṛṣṭamadhogaṃ mārutānugam dvimārgaṃ kaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः तद्दोषदुष्टम् उत्क्लिष्टं नादौ स्तम्भनमर्हति

akṣīṇabalamāṃsasya raktapittaṃ yadaśnataḥ taddoṣaduṣṭam utkliṣṭaṃ nādau stambhanamarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम् गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासं कृच्छ्रमूत्रताम्

galagrahaṃ pūtinasyaṃ mūrcchāyamaruciṃ jvaram gulmaṃ plīhānamānāhaṃ kilāsaṃ kṛcchramūtratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम् बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् सम्भितम् आदितः

kuṣṭhānyarśāṃsi vīsarpaṃ varṇanāśaṃ bhagandaram buddhīndriyoparodhaṃ ca kuryāt sambhitam āditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा रक्तपित्तं प्रथमतः प्रवृद्धं सिद्धिमिच्छता

tasmādupekṣyaṃ balino baladoṣavicāriṇā raktapittaṃ prathamataḥ pravṛddhaṃ siddhimicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण हि समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम् वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक् तस्मात्तल्लङ्घ्यम् आदितः

prāyeṇa hi samutkliṣṭamāmadoṣāccharīriṇām vṛddhiṃ prayāti pittāsṛk tasmāttallaṅghyam āditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्

mārgau doṣānubandhaṃ ca nidānaṃ prasamīkṣya ca laṅghanaṃ raktapittādau tarpaṇaṃ vā prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीबेरचन्दनोशीरमुस्तपर्पटकैः शृतम् केवलं शृतशीतं वा दद्यात्तोयं पिपासवे

hrīberacandanośīramustaparpaṭakaiḥ śṛtam kevalaṃ śṛtaśītaṃ vā dadyāttoyaṃ pipāsave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वमधोगते कालसात्म्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पवित्

ūrdhvage tarpaṇaṃ pūrvaṃ peyāṃ pūrvamadhogate kālasātmyānubandhajño dadyāt prakṛtikalpavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थे सशर्करम्

jalaṃ kharjūramṛdvīkāmadhūkaiḥ saparūṣakaiḥ śṛtaśītaṃ prayoktavyaṃ tarpaṇārthe saśarkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्पणं सघृतक्षौद्रं लाजचूर्णैः प्रदापयेत् ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत् पीतं काले व्यपोहति

tarpaṇaṃ saghṛtakṣaudraṃ lājacūrṇaiḥ pradāpayet ūrdhvagaṃ raktapittaṃ tat pītaṃ kāle vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दाग्नेरम्लसात्म्याय तत् साम्लमपि कल्पयेत् दाडिमामलकैर्विद्वानम्लार्थं चानुदापयेत्

mandāgneramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayet dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṃ cānudāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशान्तिकाः श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्

śāliṣaṣṭikanīvārakoradūṣapraśāntikāḥ śyāmākaśca priyaṅguśca bhojanaṃ raktapittinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्गा मसूराश्चणकाः समकुष्ठाढकीफलाः प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्

mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ praśastāḥ sūpayūṣārthe kalpitā raktapittinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः सकठिल्लकः

paṭolanimbavetrāgraplakṣavetasapallavāḥ kirātatiktakaṃ śākaṃ gaṇḍīraḥ sakaṭhillakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्याथ शाल्मलेः अन्नपानविधौ शाकं यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत्

kovidārasya puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmaleḥ annapānavidhau śākaṃ yaccānyadraktapittanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकार्थं शाकसात्म्यानां तच्छस्तं रक्तपित्तिनाम् स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूषवद्वा विपाचितम्

śākārthaṃ śākasātmyānāṃ tacchastaṃ raktapittinām svinnaṃ vā sarpiṣā bhṛṣṭaṃ yūṣavadvā vipācitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारावतान् कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्तकान् शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्कालपुच्छकान्

pārāvatān kapotāṃśca lāvān raktākṣavartakān śaśān kapiñjalāneṇān hariṇānkālapucchakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्ते हितान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत् ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्

raktapitte hitān vidyādrasāṃsteṣāṃ prayojayet īṣadamlānanamlān vā ghṛtabhṛṣṭān saśarkarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफानुगे यूषशाकं दद्याद्वातानुगे रसम् रक्तपित्ते यवागूनामतः कल्पः प्रवक्ष्यते

kaphānuge yūṣaśākaṃ dadyādvātānuge rasam raktapitte yavāgūnāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णी प्रियङ्गुकाः जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम्

padmotpalānāṃ kiñjalkaḥ pṛśniparṇī priyaṅgukāḥ jale sādhyā rase tasmin peyā syādraktapittinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तद्वत् सनागरे किराततिक्तकोशीरमुस्तानां तद्वदेव च

candanośīralodhrāṇāṃ rase tadvat sanāgare kirātatiktakośīramustānāṃ tadvadeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातकीधन्वयासाम्बुबिल्वानां वा रसे शृता मसूरपृश्निपर्ण्योर्वा स्थिरामुद्गरसे ऽथवा

dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṃ vā rase śṛtā masūrapṛśniparṇyorvā sthirāmudgarase 'thavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसे हरेणुकानां वा सघृते सबलारसे सिद्धाः पारावतादीनां रसे वा स्युः पृथक्पृथक्

rase hareṇukānāṃ vā saghṛte sabalārase siddhāḥ pārāvatādīnāṃ rase vā syuḥ pṛthakpṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ता रक्तपित्तघ्न्यः शीताः समधुशर्कराः यवाग्वः कल्पना चैषा कार्या मांसरसेष्वपि

ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṃsaraseṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे रक्तपित्तिनाम् वातोल्बणे तित्तिरिः स्यादुदुम्बररसे शृतः

śaśaḥ savāstukaḥ śasto vibandhe raktapittinām vātolbaṇe tittiriḥ syādudumbararase śṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयूरः प्लक्षनिर्यूहे न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः रसे बिल्वोत्पलादीनां वर्तकक्रकरौ हितौ

mayūraḥ plakṣaniryūhe nyagrodhasya ca kukkuṭaḥ rase bilvotpalādīnāṃ vartakakrakarau hitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्यते तिक्तकैः सिद्धं तृष्णाघ्नं वा फलोदकम् सिद्धं विदारिगन्धाद्यैरथवा शृतशीतलम्

tṛṣyate tiktakaiḥ siddhaṃ tṛṣṇāghnaṃ vā phalodakam siddhaṃ vidārigandhādyairathavā śṛtaśītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा दोषावनुबलौ बलमाहारमेव च जलं पिपासवे दद्याद्विसर्गादल्पशो ऽपि वा

jñātvā doṣāvanubalau balamāhārameva ca jalaṃ pipāsave dadyādvisargādalpaśo 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदानं रक्तपित्तस्य यत्किंचित् संप्रकाशितम् जीवितारोग्यकामैस्तन्न सेव्यं रक्तपित्तिभिः

nidānaṃ raktapittasya yatkiṃcit saṃprakāśitam jīvitārogyakāmaistanna sevyaṃ raktapittibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यन्नपानं निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्तनुत् वक्ष्यते बहुदोषाणां कार्यं बलवतां च यत्

ityannapānaṃ nirdiṣṭaṃ kramaśo raktapittanut vakṣyate bahudoṣāṇāṃ kāryaṃ balavatāṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षीणबलमांसस्य यस्य संतर्पणोत्थितम् बहुदोषं बलवतो रक्तपित्तं शरीरिणः

akṣīṇabalamāṃsasya yasya saṃtarpaṇotthitam bahudoṣaṃ balavato raktapittaṃ śarīriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काले संशोधनार्हस्य तद्धरेन्निरुपद्रवम् विरेचनेनोर्ध्वभागमधोगं वमनेन च

kāle saṃśodhanārhasya taddharennirupadravam virecanenordhvabhāgamadhogaṃ vamanena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृतामभयां प्राज्ञः फलान्यारग्वधस्य वा त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलमामलकानि वा

trivṛtāmabhayāṃ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā trāyamāṇāṃ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूतमधुशर्करम् रसः प्रशस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः

virecanaṃ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram rasaḥ praśasyate teṣāṃ raktapitte viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः सशर्करं वा सलिलमिक्षूणां रस एव वा

vamanaṃ madanonmiśro manthaḥ sakṣaudraśarkaraḥ saśarkaraṃ vā salilamikṣūṇāṃ rasa eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सकस्य फलं मुस्तं मदनं मधुकं मधु अधोवहे रक्तपित्ते वमनं परमुच्यते

vatsakasya phalaṃ mustaṃ madanaṃ madhukaṃ madhu adhovahe raktapitte vamanaṃ paramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वगे शुद्धकोष्ठस्य तर्पणादिः क्रमो हितः अधोगते यवाग्वादिर्न चेत्स्यान्मारुतो बली

ūrdhvage śuddhakoṣṭhasya tarpaṇādiḥ kramo hitaḥ adhogate yavāgvādirna cetsyānmāruto balī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकर्शितम् ज्वलनादित्यसंतप्तमन्यैर्वा क्षीणमामयैः

balamāṃsaparikṣīṇaṃ śokabhārādhvakarśitam jvalanādityasaṃtaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्षाल्पप्रमिताशिनम् अवम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद्रक्तपित्तिनम्

garbhiṇīṃ sthaviraṃ bālaṃ rūkṣālpapramitāśinam avamyamavirecyaṃ vā yaṃ paśyedraktapittinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषेण सानुबन्धं वा तस्य संशमनी क्रिया शस्यते रक्तपित्तस्य परं साथ प्रवक्ष्यते

śoṣeṇa sānubandhaṃ vā tasya saṃśamanī kriyā śasyate raktapittasya paraṃ sātha pravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः मधुमिश्रः श्वासकासरक्तपित्तनिबर्हणः

aṭarūṣakamṛdvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिकाञ्जने विनीय लोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्तहरं पिबेत्

aṭarūṣakaniryūhe priyaṅguṃ mṛttikāñjane vinīya lodhraṃ kṣaudraṃ ca raktapittaharaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दूर्वां वास्तूकमुत्पलम् नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्

padmakaṃ padmakiñjalkaṃ dūrvāṃ vāstūkamutpalam nāgapuṣpaṃ ca lodhraṃ ca tenaiva vidhinā pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु चाश्वशकृद्रसे यवासभृङ्गरजसोर्मूलं वा गोशकृद्रसे

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ madhu cāśvaśakṛdrase yavāsabhṛṅgarajasormūlaṃ vā gośakṛdrase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीय रक्तपित्तघ्नं पेयं स्यात्तण्डुलाम्बुना युक्तं वा मधुसर्पिर्भ्यां लिह्याद् गोऽश्वशकृद्रसम्

vinīya raktapittaghnaṃ peyaṃ syāttaṇḍulāmbunā yuktaṃ vā madhusarpirbhyāṃ lihyād go'śvaśakṛdrasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यान्ना रक्तपित्तिकः

khadirasya priyaṅgūṇāṃ kovidārasya śālmaleḥ puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्तखर्जूरयोरपि लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च

śṛṅgāṭakānāṃ lājānāṃ mustakharjūrayorapi lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṃ keśarasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्वजानामसृग्लिह्यान्मधुना मृगपक्षिणाम् सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत्

dhanvajānāmasṛglihyānmadhunā mṛgapakṣiṇām sakṣaudraṃ grathite rakte lihyāt pārāvataṃ śakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उशीरकालीयकलोध्रपद्मकप्रियङ्गुकाकट्फलशङ्खगैरिकाः पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकाः सशर्करास्तण्डुलधावनाप्लुताः

uśīrakālīyakalodhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ pṛthak pṛthak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तं सपित्तं तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः किराततिक्तं क्रमुकं समुस्तं प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च

raktaṃ sapittaṃ tamakaṃ pipāsāṃ dāhaṃ ca pītāḥ śamayanti sadyaḥ kirātatiktaṃ kramukaṃ samustaṃ prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रीबेरमूलानि पटोलपत्रं दुरालभा पर्पटको मृणालम् धनञ्जयोदुम्बरवेतसत्वङ्न्यग्रोधशालेययवासकत्वक्

hrīberamūlāni paṭolapatraṃ durālabhā parpaṭako mṛṇālam dhanañjayodumbaravetasatvaṅnyagrodhaśāleyayavāsakatvak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुगालतावेतसतण्डुलीयं ससारिवं मोचरसः समङ्गा पृथक् पृथक् चन्दनयोजितानि तेनैव कल्पेन हितानि तत्र

tugālatāvetasataṇḍulīyaṃ sasārivaṃ mocarasaḥ samaṅgā pṛthak pṛthak candanayojitāni tenaiva kalpena hitāni tatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता वा मृदिताः शृता वा एते समस्ता गणशः पृथग्वा रक्तं सपित्तं शमयन्ति योगाः

niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā vā mṛditāḥ śṛtā vā ete samastā gaṇaśaḥ pṛthagvā raktaṃ sapittaṃ śamayanti yogāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्गाः सलाजाः सयवाः सकृष्णाः सोशीरमुस्ताः सह चन्दनेन बलाजले पर्युषिताः कषाया रक्तं सपित्तं शमयन्त्युदीर्णम्

mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakṛṣṇāḥ sośīramustāḥ saha candanena balājale paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṃ sapittaṃ śamayantyudīrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैदूर्यमुक्तामणिगैरिकाणां मृच्छङ्खहेमामलकोदकानाम् मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम्

vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṃ mṛcchaṅkhahemāmalakodakānām madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उशीरपद्मोत्पलचन्दनानां पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतो रक्तातियोगप्रशमाय देयः

uśīrapadmotpalacandanānāṃ pakvasya loṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśīto raktātiyogapraśamāya deyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियङ्गुकाचन्दनलोध्रसारिवामधूकमुस्ताभयधातकीजलम् समृत्प्रसादं सह यष्टिकाम्बुना सशर्करं रक्तनिबर्हणं परम्

priyaṅgukācandanalodhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam samṛtprasādaṃ saha yaṣṭikāmbunā saśarkaraṃ raktanibarhaṇaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्ते ऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च यद्रक्तपित्तं प्रशमं न याति तत्रानिलः स्यादनु तत्र कार्यम्

kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte 'nale śleṣmaṇi nirjite ca yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा सशर्करं माक्षिकसम्प्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणैः शृतं वा

chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā saśarkaraṃ mākṣikasamprayuktaṃ vidārigandhādigaṇaiḥ śṛtaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्राक्षाशृतं नागरकैः शृतं वा बलाशृतं गोक्षुरकैः शृतं वा सजीवकं सर्षभकं ससर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा

drākṣāśṛtaṃ nāgarakaiḥ śṛtaṃ vā balāśṛtaṃ gokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ sasarpiḥ payaḥ prayojyaṃ sitayā śṛtaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरीगोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वाप्यथ पर्णिनीभिः रक्तं निहन्त्याशु विशेषतस्तु यन्मूत्रमार्गात् सरुजं प्रयाति

śatāvarīgokṣurakaiḥ śṛtaṃ vā śṛtaṃ payo vāpyatha parṇinībhiḥ raktaṃ nihantyāśu viśeṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṃ prayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतो विट्पथसम्प्रवृत्ते पयो मतं मोचरसेन सिद्धम् वटावरोहैर् वटशुङ्गकैर् वा ह्रीबेरनीलोत्पलनागरैर्वा

viśeṣato viṭpathasampravṛtte payo mataṃ mocarasena siddham vaṭāvarohair vaṭaśuṅgakair vā hrīberanīlotpalanāgarairvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषाययोगान् पयसा पुरा वा पीत्वानु चाद्यात् पयसैव शालीन् कषाययोगैरथवा विपक्वमेतैः पिबेत् सर्पिरतिस्रवे च

kaṣāyayogān payasā purā vā pītvānu cādyāt payasaiva śālīn kaṣāyayogairathavā vipakvametaiḥ pibet sarpiratisrave ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तत् सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम्

vāsāṃ saśākhāṃ sapalāśamūlāṃ kṛtvā kaṣāyaṃ kusumāni cāsyāḥ pradāya kalkaṃ vipacedghṛtaṃ tat sakṣaudramāśveva nihanti raktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वासाघृतम् पलाशवृन्तस्वरसेन सिद्धं तस्यैव कल्केन मधुद्रवेण लिह्याद्घृतं वत्सककल्कसिद्धं तद्वत् समङ्गोत्पललोध्रसिद्धम्

iti vāsāghṛtam palāśavṛntasvarasena siddhaṃ tasyaiva kalkena madhudraveṇa lihyādghṛtaṃ vatsakakalkasiddhaṃ tadvat samaṅgotpalalodhrasiddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात्त्रायमाणाविधिरेष एव सोदुम्बरे चैव पटोलपत्रे सर्पींषि पित्तज्वरनाशनानि सर्वाणि शस्तानि च रक्तपित्ते

syāttrāyamāṇāvidhireṣa eva sodumbare caiva paṭolapatre sarpīṃṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni ca raktapitte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यङ्गयोगाः परिषेचनानि सेकावगाहाः शयनानि वेश्म शीतो विधिर्बस्तिविधानमग्र्यं पित्तज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम्

abhyaṅgayogāḥ pariṣecanāni sekāvagāhāḥ śayanāni veśma śīto vidhirbastividhānamagryaṃ pittajvare yat praśamāya diṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्रक्तपित्ते निखिलेन कार्यं कालं च मात्रां च पुरा समीक्ष्य सर्पिर्गुडा ये च हिताः क्षतेभ्यस्ते रक्तपित्तं शमयन्ति सद्यः

tadraktapitte nikhilena kāryaṃ kālaṃ ca mātrāṃ ca purā samīkṣya sarpirguḍā ye ca hitāḥ kṣatebhyaste raktapittaṃ śamayanti sadyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफानुबन्धे रुधिरे सपित्ते कण्ठागते स्याद्ग्रथिते प्रयोगः युक्तस्य युक्त्या मधुसर्पिषोश्च क्षारस्य चैवोत्पलनालजस्य

kaphānubandhe rudhire sapitte kaṇṭhāgate syādgrathite prayogaḥ yuktasya yuktyā madhusarpiṣośca kṣārasya caivotpalanālajasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृणालपद्मोत्पलकेशराणां तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः तथा मधूकस्य तथासनस्य क्षाराः प्रयोज्या विधिनैव तेन

mṛṇālapadmotpalakeśarāṇāṃ tathā palāśasya tathā priyaṅgoḥ tathā madhūkasya tathāsanasya kṣārāḥ prayojyā vidhinaiva tena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलिमेदे मधुकं विदारीम् पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः

śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṃ kākolimede madhukaṃ vidārīm piṣṭvā ca mūlaṃ phalapūrakasya ghṛtaṃ pacet kṣīracaturguṇaṃ jñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात् यत् पञ्चमूलैरथ पञ्चभिर्वा सिद्धं घृतं तच्च तदर्थकारि

kāsajvarānāhavibandhaśūlaṃ tadraktapittaṃ ca ghṛtaṃ nihanyāt yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṃ ghṛtaṃ tacca tadarthakāri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शतावर्यादिघृतम् कषाययोगा य इहोपदिष्टास्ते चावपीडे भिषजा प्रयोज्याः घ्राणात् प्रवृत्तं रुधिरं सपीतं यदा भवेन्निःसृतदुष्टदोषम्

iti śatāvaryādighṛtam kaṣāyayogā ya ihopadiṣṭāste cāvapīḍe bhiṣajā prayojyāḥ ghrāṇāt pravṛttaṃ rudhiraṃ sapītaṃ yadā bhavenniḥsṛtaduṣṭadoṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ते प्रदुष्टे ह्यवपीडबन्धे दुष्टप्रतिश्यायशिरोविकाराः रक्तं सपूयं कुणपश्च गन्धः स्याद् घ्राणनाशः कृमयश्च दुष्टाः

rakte praduṣṭe hyavapīḍabandhe duṣṭapratiśyāyaśirovikārāḥ raktaṃ sapūyaṃ kuṇapaśca gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kṛmayaśca duṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलोत्पलं गैरिकशङ्खयुक्तं सचन्दनं स्यात्तु सिताजलेन नस्यं तथाम्रास्थिरसः समङ्गा सधातकीमोचरसः सलोध्रः

nīlotpalaṃ gairikaśaṅkhayuktaṃ sacandanaṃ syāttu sitājalena nasyaṃ tathāmrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmocarasaḥ salodhraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्राक्षारसस्येक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वास्वरसस्य चैव यवासमूलानि पलाण्डुमूलं नस्यं तथा दाडिमपुष्पतोयम्

drākṣārasasyekṣurasasya nasyaṃ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṃ nasyaṃ tathā dāḍimapuṣpatoyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियालतैलं मधुकं पयश्च सिद्धं घृतं माहिषम् आजिकं वा आम्रास्थिपूर्वैः पयसा च नस्यं ससारिवैः स्यात् कमलोत्पलैश्च

priyālatailaṃ madhukaṃ payaśca siddhaṃ ghṛtaṃ māhiṣam ājikaṃ vā āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṃ sasārivaiḥ syāt kamalotpalaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्रश्रियं लोहितचन्दनं च प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च उशीरवानीरजलं मृणालं सहस्रवीर्या मधुकं पयस्या

bhadraśriyaṃ lohitacandanaṃ ca prapauṇḍarīkaṃ kamalotpale ca uśīravānīrajalaṃ mṛṇālaṃ sahasravīryā madhukaṃ payasyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालीक्षुमूलानि यवासगुन्द्रामूलं नलानां कुशकाशयोश्च कुचन्दनं शैवलमप्यनन्ता कालानुसार्या तृणमूलमृद्धिः

śālīkṣumūlāni yavāsagundrāmūlaṃ nalānāṃ kuśakāśayośca kucandanaṃ śaivalamapyanantā kālānusāryā tṛṇamūlamṛddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलानि पुष्पाणि च वारिजानां प्रलेपनं पुष्करिणीमृदश्च उदुम्बराश्वत्थमधूकलोध्राः कषायवृक्षाः शिशिराश्च सर्वे

mūlāni puṣpāṇi ca vārijānāṃ pralepanaṃ puṣkariṇīmṛdaśca udumbarāśvatthamadhūkalodhrāḥ kaṣāyavṛkṣāḥ śiśirāśca sarve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदेहकल्पे परिषेचने च तथावगाहे घृततैलसिद्धौ रक्तस्य पित्तस्य च शान्तिमिच्छन् भद्रश्रियादीनि भिषक् प्रयुञ्ज्यात्

pradehakalpe pariṣecane ca tathāvagāhe ghṛtatailasiddhau raktasya pittasya ca śāntimicchan bhadraśriyādīni bhiṣak prayuñjyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारागृहं भूमिगृहं सुशीतं वनं च रम्यं जलवातशीतम् वैदूर्यमुक्तामणिभाजनानां स्पर्शाश्च दाहे शिशिराम्बुशीताः

dhārāgṛhaṃ bhūmigṛhaṃ suśītaṃ vanaṃ ca ramyaṃ jalavātaśītam vaidūryamuktāmaṇibhājanānāṃ sparśāśca dāhe śiśirāmbuśītāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्राणि पुष्पाणि च वारिजानां क्षौमं च शीतं कदलीदलानि प्रच्छादनार्थं शयनासनानां पद्मोत्पलानां च दलाः प्रशस्ताः

patrāṇi puṣpāṇi ca vārijānāṃ kṣaumaṃ ca śītaṃ kadalīdalāni pracchādanārthaṃ śayanāsanānāṃ padmotpalānāṃ ca dalāḥ praśastāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियङ्गुकाचन्दनरूषितानां स्पर्शाः प्रियाणां च वराङ्गनानाम् दाहे प्रशस्ताः सजलाः सुशीताः पद्मोत्पलानां च कलापवाताः

priyaṅgukācandanarūṣitānāṃ sparśāḥ priyāṇāṃ ca varāṅganānām dāhe praśastāḥ sajalāḥ suśītāḥ padmotpalānāṃ ca kalāpavātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरिद्ध्रदानां हिमवद्दरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम् मनोऽनुकूलाः शिशिराश्च सर्वाः कथाः सरक्तं शमयन्ति पित्तम्

sariddhradānāṃ himavaddarīṇāṃ candrodayānāṃ kamalākarāṇām mano'nukūlāḥ śiśirāśca sarvāḥ kathāḥ saraktaṃ śamayanti pittam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकौ हेतुं वृद्धिं संज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य मार्गौ साध्यमसाध्यं याप्यं कार्यक्रमं चैव

tatra ślokau hetuṃ vṛddhiṃ saṃjñāṃ sthānaṃ liṅgaṃ pṛthak praduṣṭasya mārgau sādhyamasādhyaṃ yāpyaṃ kāryakramaṃ caiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानान्नमिष्टमेव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च गुरुरुक्तवान्यथावच्चिकित्सिते रक्तपित्तस्य

pānānnamiṣṭameva ca varjyaṃ saṃśodhanaṃ ca śamanaṃ ca gururuktavānyathāvaccikitsite raktapittasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.