Caraka-saṃhitā (the text alone) 7.12

अथातो दन्तीद्रवन्तीकल्पं व्याख्यास्यामः

athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्त्युदुम्बरपर्णी स्यान्निकुम्भोऽथ मुकूलकः द्रवन्ती नामतश्चित्रा न्यग्रोधी मूषिकाह्वया

dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ dravantī nāmataścitrā nyagrodhī mūṣikāhvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथामूषिकपर्णी चाप्युपचित्रा च शम्बरी प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी दन्ती रण्डा च कीर्तिता तयोर्मूलानि संगृह्य स्थिराणि बहलानि च हस्तिदन्तप्रकाराणि श्यावताम्राणि बुद्धिमान्

tathāmūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī raṇḍā ca kīrtitā tayormūlāni saṃgṛhya sthirāṇi bahalāni ca hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पलीमधुलिप्तानि स्वेदयेन्मृत्कुशान्तरे शोषयेदातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्येषां विकासिताम्

pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare śoṣayedātape'gnyarkau hato hyeṣāṃ vikāsitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णोष्णान्याशुकारीणि विकासीनि गुरूणि च विलाययन्ति दोषौ द्वौ मारुतं कोपयन्ति च

tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāsīni gurūṇi ca vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ kopayanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधितक्रसुरामण्डैः पिण्डमक्षसमं तयोः प्रियालकोलबदरपीलुसीधुभिरेव च

dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ priyālakolabadarapīlusīdhubhireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबेद्गुल्मोदरी दोषैरभिखिन्नश्च यो नरः गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी

pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca yo naraḥ gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोः कल्के कषाये च दशमूलरसायुते कक्ष्यालजीविसर्पेषु दाहे च विपचेद्घृतम्

tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute kakṣyālajīvisarpeṣu dāhe ca vipacedghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं मेहे च गुल्मे च सोदावर्ते कफानिले चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलार्तिषु

tailaṃ mehe ca gulme ca sodāvarte kaphānile catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसे दन्त्यजशृङ्ग्योश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसंतापमेहनुत्

rase dantyajaśṛṅgyośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ lehaḥ siddho virekārthe dāhasaṃtāpamehanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात् स एवाजगन्धया दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेदामलकीरसे

vātatarṣe jvare paitte syāt sa evājagandhayā dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रींस्तु तस्य कषायस्य भागौ द्वौ फाणितस्य च तप्ते सर्पिषि तैले वा भर्जयेत्तत्र चावपेत्

trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca tapte sarpiṣi taile vā bharjayettatra cāvapet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कं दन्तीद्रवन्त्योश्च श्यामादीनां च भागशः तत्सिद्धं प्राशयेल्लेहं सुखं तेन विरिच्यते

kalkaṃ dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena viricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसे च दशमूलस्य तथा बैभीतके रसे हरीतकीरसे चैव लेहानेवं पचेत् पृथक्

rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर्बिल्वसमं चूर्णं तद्रसेनेव भावितम् असृष्टे विशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं शुभम्

tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva bhāvitam asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाटयित्वेक्षुकाण्डं वा कल्केनालिप्य चान्तरा स्वेदयित्वा ततः खादेत् सुखं तेन विरिच्यते

pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā svedayitvā tataḥ khādet sukhaṃ tena viricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलं दन्तीद्रवन्त्योश्च सह मुद्गैर्विपाचयेत् लाववर्तीरकाद्यैश्च ते रसाः स्युर्विरेचने

mūlaṃ dantīdravantyośca saha mudgairvipācayet lāvavartīrakādyaiśca te rasāḥ syurvirecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर्वाऽपि कषायेण यवागूं जाङ्गलं रसम् माषयूषं च संस्कृत्य दद्यात्तैश्च विरिच्यते

tayorvā'pi kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam māṣayūṣaṃ ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कषायात्त्रयो भागा द्वौ सितायास्तथैव च एको गोधूमचूर्णानां कार्या चोत्कारिका शुभा

tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā cotkārikā śubhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोदको वाऽस्य कल्पेन कार्यस्तच्च विरेचनम् तयोश्चापि कषायेण मद्यान्यस्योपकल्पयेत्

modako vā'sya kalpena kāryastacca virecanam tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीक्वाथेन चालेड्य दन्तीतैलेन साधितान् गुडलावणिकान् भक्ष्यान् विविधान् भक्षयेन्नरः

dantīkvāthena cāleḍya dantītailena sādhitān guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीं द्रवन्तीं मरिचं यवानीमुपकुञ्चिकाम् नागरं हेमदुग्धां च चित्रकं चेति चूर्णितम्

dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ ceti cūrṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहं भावयेन्मूत्रे गवां पाणितलं ततः पिबेद्घृतेन चूर्णं तु विरिक्तश्चापि तर्पणम्

saptāhaṃ bhāvayenmūtre gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ pibedghṛtena cūrṇaṃ tu viriktaścāpi tarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वरोगहरं मुख्यं सर्वेष्वृतुषु यौगिकम् चूर्णं तदनपायित्वाद्बालवृद्धेषु पूजितम्

sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam cūrṇaṃ tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च गण्डमालास्रवाते च पाण्डुरोगे च शस्यते

durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca gaṇḍamālāsravāte ca pāṇḍuroge ca śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलं चित्रकदन्त्योश्च हरीतक्याश्च विंशतिः त्रिवृत्पिप्पलिकर्षौ द्वौ गुडस्याष्टपलेन तत्

palaṃ citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ trivṛtpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalena tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीय मोदकान् कुर्याद्दशैकं भक्षयेत्ततः उष्णाम्बु च पिबेच्चानु दशमे दशमेऽह्नि च

vinīya modakān kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ uṣṇāmbu ca pibeccānu daśame daśame'hni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते निष्परिहाराः स्युः सर्वरोगनिबर्हणाः ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकण्डूकोठानिलापहाः

ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीद्विपलनिर्यूहो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः विरेचनं पित्तकासे पाण्डुरोगे च शस्यते

dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीकल्कं समगुडं शीतवारियुतं पिबेत् विरेचनं मुख्यतमं कामलाहरमुत्तमम्

dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet virecanaṃ mukhyatamaṃ kāmalāharamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामादन्तीरसे गौडः पिप्पलीफलचित्रकैः लिप्तेऽरिष्टोऽनिलश्लेष्मप्लीहपाण्डूदरापहः

śyāmādantīrase gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा दन्तीद्रवन्त्योश्च कषाये साजगन्धयोः गौडः कार्योऽजशृङ्ग्या वा स वै सुखविरेचनः

tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ gauḍaḥ kāryo'jaśṛṅgyā vā sa vai sukhavirecanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चूर्णक्वाथमाषाम्बुपिण्वतोयसमुद्भवा मदिरा कफगुल्माल्पवह्विपार्श्वकटिग्रहे

taccūrṇakvāthamāṣāmbupiṇvatoyasamudbhavā madirā kaphagulmālpavahvipārśvakaṭigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजगन्धाकषायेण सौवीरकतुषोदके सुराकम्पिल्लके योगौ लोध्रवच्च तयोः स्मृतौ

ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः-- दध्यादिषु त्रयः पञ्च प्रियालाद्यैस्त्रयो रसे स्नेहेषु वै त्रयो लेह्याः षट् चूर्णे त्वेक एव च

tatra ślokāḥ-- dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase sneheṣu vai trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्षावेकस्तथा मुद्गमांसानां च रसास्त्रयः यवाग्वादौ त्रयश्चैक उक्त उत्कारिकाविधौ

ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ yavāgvādau trayaścaika ukta utkārikāvidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकश्च मोदके मद्ये चैकस्तत्क्वाथतैलके चूर्णमेकं पुनश्चैको मोदकः पञ्च चासवे

ekaśca modake madye caikastatkvāthatailake cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः सौवीरकेऽथैको योगः स्यात्तु तुषोदके एका सुरैकः कम्पिल्ले तथा पञ्च घृते स्मृताः

ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake ekā suraikaḥ kampille tathā pañca ghṛte smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीद्रवन्तीकल्पेऽस्मिन् प्रोक्ताः षोडशकास्त्रयः नानाविधानां योगानां भक्तिदोषामयान्प्रति

dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ ṣoḍaśakāstrayaḥ nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिशतं पञ्च पञ्चाशद्योगानां वमने स्मृतम् द्वे शते नवकाः पञ्च योगानां तु विरेचने

triśataṃ pañca pañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu virecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वानुलोमभागानामित्युक्तानि शतानि षट् प्राधान्यतः समाश्रित्य द्रव्याणि दश पञ्च च

ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र-- यद्धि येन प्रधानेन द्रव्यं समुपसृज्यते तत्संज्ञकः स योगो वै भवतीति विनिश्चयः

bhavanti cātra-- yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate tatsaṃjñakaḥ sa yogo vai bhavatīti viniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलादीनां प्रधानानां गुणभूताः सुरादयः ते हि तान्यनुवर्तन्ते मनुजेन्द्रमिवेतरे

phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ surādayaḥ te hi tānyanuvartante manujendramivetare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धवीर्यमप्येषां प्रधानानामबाधकम् अधिकं तुल्यवीर्ये हि क्रियासामर्थ्यमिष्यते

viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam adhikaṃ tulyavīrye hi kriyāsāmarthyamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धार्थं प्रति चामयम् अतो विरुद्धवीर्याणां प्रयोग इति निश्चितम्

iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयश्चैषां बलाधानं कार्यं स्वरसभावनैः सुभावितं ह्यल्पमपि द्रव्यं स्याद्बहुकर्मकृत्

bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरसैस्तुल्यवीर्यैर्वा तस्माद्द्रव्याणि भावयेत् अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्

svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्यात् संयोगविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः प्रदेशमात्रमेतावद्द्रष्टव्यमिह षट्शतम्

kuryāt saṃyogaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वबुद्ध्यैवं सहस्राणि कोटीर्वाऽपि प्रकल्पयेत् बहुद्रव्यविकल्पत्वाद्योगसंख्या न विद्यते

svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet bahudravyavikalpatvādyogasaṃkhyā na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णमध्यमृदूनां तु तेषां शृणुत लक्षणम् सुखं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते

tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिग्लानिकरं पायौ हृदये न च रुक्करम् अन्तराशयमक्षिण्वन् कृत्स्नं दोषं निरम्यति

nātiglānikaraṃ pāyau hṛdaye na ca rukkaram antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ niramyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनं निरूहो वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत् जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्

virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषन्मात्राधिकैर्युक्तं तुल्यवीर्यैः सुभावितम् स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्

īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचिदेभिर्गुणैर्हीनं पूर्वोक्तैर्मात्रया तथा स्निग्धस्विन्नस्य वा सम्यङ्मध्यं भवति भेषजम्

kiṃcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दवीर्यं विरूक्षस्य हीनमात्रं तु भेषजम् अतुल्यवीर्यैः संयुक्तं मृदु स्यान्मन्दवेगवत्

mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam atulyavīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu syānmandavegavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृत्स्नदोषहरणादशुद्धी ते बलीयसाम् मध्यावरबलानां तु प्रयोज्ये सिद्धिमिच्छता

akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām madhyāvarabalānāṃ tu prayojye siddhimicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः तीक्ष्णादीनि बलापेक्षी भेषजान्येषु योजयेत्

tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ tīkṣṇādīni balāpekṣī bheṣajānyeṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देयं त्वनिर्हृते पूर्वं पीते पश्चात् पुनः पुनः भेषजं वमनार्थीयं प्राय आपित्तदर्शनात्

deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya āpittadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलत्रैविध्यमालक्ष्य दोषाणामातुरस्य च पुनः प्रदद्याद्भैषज्यं सर्वशो वा विवर्जयेत्

balatraividhyamālakṣya doṣāṇāmāturasya ca punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्हृते वाऽपि जीर्णे वा दोषनिर्हरणे बुधः भेषजेऽन्यत्प्रयुञ्जीत प्रार्थयन्सिद्धिमुत्तमाम्

nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ bheṣaje'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपक्वं वमनं दोषं पच्यमानं विरेचनम् निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्

apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ pacyamānaṃ virecanam nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीते प्रस्रंसने दोषान्न निर्हृत्य जरां गते वमिते चौषधे धीरः पाययेदौषधं पुनः

pīte prasraṃsane doṣānna nirhṛtya jarāṃ gate vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्ताग्निं बहुदोषं तु दृढस्नेहगुणं नरम् दुःशुद्धं तदहर्भुक्तं श्वोभूते पाययेत् पुनः

dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvobhūte pāyayet punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यो नरः विरिच्यते सरौर्भोज्यैर्भूयस्तमनुसारयेत्

durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ viricyate saraurbhojyairbhūyastamanusārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनैश्च विरेकैश्च विशुद्धस्याप्रमाणतः भोजनान्तरपानाभ्यां दोषशेषं शमं नयेत्

vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्बलं शोधितं पूर्वमल्पदोषं च मानवम् अपरिज्ञातकोष्ठं च पाययेतौषधं मृदु

durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ ca mānavam aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयो मृद्वसकृत्पीतमल्पबाधं निरत्ययम् न चातितीक्ष्णं यत् क्षिप्रं जनयेत्प्राणसंशयम्

śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ janayetprāṇasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्बलोऽपि महादोषो विरेच्यो बहुशोऽल्पशः मृदुभिर्भेषजैर्दोषा हन्युर्ह्येनमनिर्हृताः

durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ mṛdubhirbheṣajairdoṣā hanyurhyenamanirhṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम् वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्

yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम् तेनाध्मानं तृषा च्छर्दिर्विबन्धश्चैव शाम्यति

vibaddhe'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाधः प्रवर्तते सोद्गारं च सशूलं च स्वेदं तत्रावचारयेत्

bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate sodgāraṃ ca saśūlaṃ ca svedaṃ tatrāvacārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुविरिक्ते तु सोद्गारमाश्वेवौषधमुल्लिखेत् अतिप्रवर्तनं जीर्णे सुशीतैः स्तम्भयेद्भिषक्

suvirikte tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet atipravartanaṃ jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम् क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्तते

kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tatpravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षानाहारयोर्जीर्णे विष्टभ्योर्ध्वं गतेऽपि वा वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्

rūkṣānāhārayorjīrṇe viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृण्मोहभ्रममूर्च्छायाः स्युश्चेज्जीर्यति भेषजे पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते

tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati bheṣaje pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लालाहृल्लासविष्टम्भलोमहर्षाः कफावृते भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्

lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ kaphāvṛte bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुस्निग्धं क्रूरकोष्ठं च लङ्घयेदविरेचितम् तेनास्य स्नेहजः श्लेष्मा सङ्गश्चैवोपशाम्यति

susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam tenāsya snehajaḥ śleṣmā saṅgaścaivopaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षबह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामशालिनाम् दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरिच्यैव जीर्यति

rūkṣabahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśālinām dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यो बस्तिं पुरा दत्त्वा पश्चाद्दद्याद्विरेचनम् बस्तिप्रवर्तितं दोषं हरेच्छीघ्रं विरेचनम्

tebhyo bastiṃ purā dattvā paścāddadyādvirecanam bastipravartitaṃ doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाशनाः कर्मनित्या ये नरा दीप्तपावकाः तेषां दोषाः क्षयं यान्ति कर्मवातातपाग्निभिः

rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti karmavātātapāgnibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धाध्यशनाजीर्णदोषानपि सहन्ति ते स्नेह्यास्ते मारुताद्रक्ष्या नाव्याधौ तान् विशोधयेत्

viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिस्निग्धशरीराय दद्यात् स्नेहविरेचनम् स्नेहोत्क्लिष्टशरीराय रूक्षं दद्याद्विरेचनम्

nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ज्ञात्वा विधिं धीरो देशकालप्रमाणवित् विरेचनं विरेच्येभ्यः प्रयच्छन्नापराध्यति

evaṃ jñātvā vidhiṃ dhīro deśakālapramāṇavit virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभ्रंशो विषवद्यस्य सम्यग्योगो यथाऽमृतम् कालेष्वश्यं पेयं च तस्माद्यत्नात् प्रयोजयेत्

vibhraṃśo viṣavadyasya samyagyogo yathā'mṛtam kāleṣvaśyaṃ peyaṃ ca tasmādyatnāt prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यप्रमाणं तु यदुक्तमस्मिन्मध्येषु तत् कोष्ठवयोबलेषु तन्मूलमालम्ब्य भवेद्विकल्प्यं तेषां विकल्प्योऽभ्यधिकोनभावः

dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu tanmūlamālambya bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड् ध्वंश्यस्तु मरीचिः स्यात् षण्मरीच्यस्तु सर्षपः अष्टौ ते सर्षपा रक्तास्तण्डुलश्चापि तद्द्वयम्

ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यमाषो भवेत्ताभ्यां धान्यमाषद्वयं यवः अण्डिका ते तु चत्वारस्ताश्चतस्रस्तु माषकः

dhānyamāṣo bhavettābhyāṃ dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ aṇḍikā te tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेम च धान्यकश्चोत्तो भवेच्छाणस्तु ते त्रयः शाणौ द्वौ द्रङ्क्षणं विद्यात् कोलं बदरमेव च

hema ca dhānyakaścotto bhavecchāṇastu te trayaḥ śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ badarameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याद्द्वौ द्रङ्क्षणौ कर्षं सुवर्णं चाक्षमेव च बिडालपदकं चैव पिचुं पाणितलं तथा

vidyāddvau draṅkṣaṇau karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिन्दुकं च विजानीयात् कवलग्रहमेव च द्वे सुवर्णे पलार्धं स्याच्छुक्तिरष्टमिका तथा

tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे पलार्धं पलं मुष्टिः प्रकुञ्चोऽथ चतुर्थिका बिल्वं षोडशिका चाम्रं द्वे पले प्रसृतं विदुः

dve palārdhaṃ palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमानं तु विज्ञेयं प्रसृतौ द्वौ तु मानिका चतुर्गुणपलं विद्यादञ्जलिं कुडवं तथा

aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ prasṛtau dvau tu mānikā caturguṇapalaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम् पात्रं तदेव विज्ञेयं कंसः प्रस्थाष्टकं तथा

catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam pātraṃ tadeva vijñeyaṃ kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कंसश्चतुर्गुणो द्रोणश्चार्मणं नल्वणं च तत् स एव कलशः ख्यातो घटमुन्मानमेव च

kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat sa eva kalaśaḥ khyāto ghaṭamunmānameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च गोणीं शूर्पद्वयं विद्यात् खारीं भारं तथैव च

droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वात्रिंशतं विजानीयाद्वाहं शूर्पाणि बुद्धिमान् तुलां शतपलं विद्यात् परिमाणविशारदः

dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi buddhimān tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कद्रव्येष्विदं मानमेवमादि प्रकीर्तितम् द्विगुणं तद्द्रवेष्विष्टं तथा सद्योद्धृतेषु च

śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्धि मानं तुला प्रोक्ता पलं वा तत् प्रयोजयेत् अनुक्ते परिमाणे तु तुल्यं मानं प्रकीर्तितम्

yaddhi mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवकार्येऽपि चानुक्ते सर्वत्र सलिलं स्मृतम् यतश्च पादनिर्देशश्चतुर्भागस्ततश्च सः

dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलस्नेहौषधानां तु प्रमाणं यत्र नेरितम् तत्र स्यादौषधात् स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम्

jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहपाकस्त्रिधा ज्ञेयो मृदुर्मध्यः खरस्तथा तुल्ये कल्केन निर्यासे भेषजानां मृदुः स्मृतः

snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā tulye kalkena niryāse bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयाव इव निर्यासे मध्यो दर्वीं विमुञ्चति शीर्यमाणे तु निर्यासे वर्तमाने खरस्तथा

saṃyāva iva niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati śīryamāṇe tu niryāse vartamāne kharastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरोऽभ्यङ्गे स्मृतः पाको मृदुर्नस्तःक्रियासु च मध्यपाकं तु पानार्थे बस्तौ च विनियोजयेत्

kharo'bhyaṅge smṛtaḥ pāko mṛdurnastaḥkriyāsu ca madhyapākaṃ tu pānārthe bastau ca viniyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानं च द्विविधं प्राहुः कालिङ्गं मागधं तथा कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमेवं मानविदो विदुः

mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकौ-- कल्पार्थः शोधनं संज्ञा पृथग्घेतुः प्रवर्तने देशादीनां फलादीनां गुणा योगशतानि षट्

tatra ślokau-- kalpārthaḥ śodhanaṃ saṃjñā pṛthagghetuḥ pravartane deśādīnāṃ phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पहेतुर्नामानि तीक्ष्णमध्याल्पलक्षणम् विधिश्चावस्थिको मानं स्नेहपाकश्च दर्शितः

vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam vidhiścāvasthiko mānaṃ snehapākaśca darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.