Caraka-saṃhitā (the text alone) 8.11

अथातः फलमात्रासिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātaḥ phalamātrāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन्तमुदारसत्त्वधीश्रुतिविज्ञानसमृद्धमत्रिजम् फलबस्तिवरत्वनिश्चये सविवादा मुनयोऽभ्युपागमन्

bhagavantamudārasattvadhīśrutivijñānasamṛddhamatrijam phalabastivaratvaniścaye savivādā munayo'bhyupāgaman

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृगुकौशिककाप्यशौनकाः सपुलस्त्यासितगौतमादयः कतमत् प्रवरं फलादिषु स्मृतमास्थापनयोजनास्विति

bhṛgukauśikakāpyaśaunakāḥ sapulastyāsitagautamādayaḥ katamat pravaraṃ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफपित्तहरं वरं फलेष्वथ जीमूतकमाह शौनकः मृदुवीर्यतयाऽभिनत्ति तच्छकृदित्याह नृपोऽथ वामकः

kaphapittaharaṃ varaṃ phaleṣvatha jīmūtakamāha śaunakaḥ mṛduvīryatayā'bhinatti tacchakṛdityāha nṛpo'tha vāmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुतुम्बममन्यतोत्तमं वमने दोषसमीरणं च तत् तदयोग्यमशैत्यतीक्ष्णताकटुरौक्ष्यादिति गौतमोऽब्रवीत्

kaṭutumbamamanyatottamaṃ vamane doṣasamīraṇaṃ ca tat tadayogyamaśaityatīkṣṇatākaṭuraukṣyāditi gautamo'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफपित्तनिबर्हणं परं स च धामार्गवमित्यमन्यत तदमन्यत वातलं पुनर्बडिशो ग्लानिकरं बलापहम्

kaphapittanibarhaṇaṃ paraṃ sa ca dhāmārgavamityamanyata tadamanyata vātalaṃ punarbaḍiśo glānikaraṃ balāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुटजं प्रशशंस चोत्तमं न बलघ्नं कफपित्तहारि च अतिविज्जलमौर्ध्वभागिकं पवनक्षोभि च काप्य आह तत्

kuṭajaṃ praśaśaṃsa cottamaṃ na balaghnaṃ kaphapittahāri ca ativijjalamaurdhvabhāgikaṃ pavanakṣobhi ca kāpya āha tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवेधनमस्त्यवातलं कफपित्तं प्रबलं हरेदिति तदसाध्विति भद्रशौनकः कटुकं चातिबलघ्नमित्यपि

kṛtavedhanamastyavātalaṃ kaphapittaṃ prabalaṃ harediti tadasādhviti bhadraśaunakaḥ kaṭukaṃ cātibalaghnamityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तद्वचनानि हेतुभिः सुविचित्राणि निशम्य बुद्धिमान् प्रशशंस फलेषु निश्चयं परमं चात्रिसुतोऽब्रवीदिदम्

iti tadvacanāni hetubhiḥ suvicitrāṇi niśamya buddhimān praśaśaṃsa phaleṣu niścayaṃ paramaṃ cātrisuto'bravīdidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलदोषगुणान् सरस्वती प्रति सर्वैरपि सम्यगीरिता न तु किंचिददोषनिर्गुणं गुणभूयस्त्वमतो विचिन्त्यते

phaladoṣaguṇān sarasvatī prati sarvairapi samyagīritā na tu kiṃcidadoṣanirguṇaṃ guṇabhūyastvamato vicintyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह कुष्ठहिता गरागरी हितमिक्ष्वाकु तु मेहिने मतम् कुटजस्य फलं हृदामये प्रवरं कोठफलं च पाण्डुषु

iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvāku tu mehine matam kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ koṭhaphalaṃ ca pāṇḍuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरे कृतवेधनं हितं मदनं सर्वगदाविरोधि तु मधुरं सकषायतिक्तकं तदरूक्षं सकटूष्णविज्जलम्

udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ madanaṃ sarvagadāvirodhi tu madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇavijjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफपित्तहृदाशुकारि चाप्यनपायं पवनानुलोमि च फलनाम विशेषतस्त्वतो लभतेऽन्येषु फलेषु सत्स्वपि

kaphapittahṛdāśukāri cāpyanapāyaṃ pavanānulomi ca phalanāma viśeṣatastvato labhate'nyeṣu phaleṣu satsvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुणेति वचस्युदाहृते मुनिसंघेन च पूजिते ततः प्रणिपत्य मुदा समन्वितः सहितः शिष्यगणोऽनुपृष्टवान्

guruṇeti vacasyudāhṛte munisaṃghena ca pūjite tataḥ praṇipatya mudā samanvitaḥ sahitaḥ śiṣyagaṇo'nupṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वकर्मगुणकुद्गुरुणोक्तो बस्तिरूर्ध्वमथ नैति नाभितः नाभ्यधो गुदमतः स शरीरात् सर्वतः कथमपोहति दोषान्

sarvakarmaguṇakudguruṇokto bastirūrdhvamatha naiti nābhitaḥ nābhyadho gudamataḥ sa śarīrāt sarvataḥ kathamapohati doṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्गुरुरब्रवीदिदं शरीरं तन्त्रयतेऽनिलः सङ्घविघातात् केवल एव दोषसहितो वा स्वाशयगः प्रकोपमुपयाति

tadgururabravīdidaṃ śarīraṃ tantrayate'nilaḥ saṅghavighātāt kevala eva doṣasahito vā svāśayagaḥ prakopamupayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पवनं सपित्तकफविट्कं शुद्धिकरोऽनुलोमयति बस्तिः सर्वशरीरगश्च गदसंघस्तत्प्रशमात् प्रशान्तिमुपयाति

taṃ pavanaṃ sapittakaphaviṭkaṃ śuddhikaro'nulomayati bastiḥ sarvaśarīragaśca gadasaṃghastatpraśamāt praśāntimupayāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाधिगम्यार्थमखण्डितं धिया गजोष्ट्रगोऽश्वाव्यजकर्म रोगनुत् अपृच्छदेनं स च बस्तिमब्रवीद्विधिं च तस्याह पुनः ह्प्रचोदितः

athādhigamyārthamakhaṇḍitaṃ dhiyā gajoṣṭrago'śvāvyajakarma roganut apṛcchadenaṃ sa ca bastimabravīdvidhiṃ ca tasyāha punaḥ hpracoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजोरणौ सौम्य गजोष्ट्रयोः कृते गवाश्वयोर्बस्तिमुशन्ति माहिषम् अजाविकानां तु जरद्गवोद्भवं वदन्ति बस्तिं तदुपायचिन्तकाः

ājoraṇau saumya gajoṣṭrayoḥ kṛte gavāśvayorbastimuśanti māhiṣam ajāvikānāṃ tu jaradgavodbhavaṃ vadanti bastiṃ tadupāyacintakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरत्निमष्टादशषोडशाङ्गुलं तथैव नेत्रं हि दशाङ्गुलं क्रमात् गजोष्ट्रगोऽश्वाव्यजबस्तिसंधौ चतुर्थभागे कृतकर्णिकं वदेत्

aratnimaṣṭādaśaṣoḍaśāṅgulaṃ tathaiva netraṃ hi daśāṅgulaṃ kramāt gajoṣṭrago'śvāvyajabastisaṃdhau caturthabhāge kṛtakarṇikaṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थस्त्वजाव्योर्हि निरूहमात्रा गोवाजिषु द्वित्रिगुणं यथाबलम् निरुहमुष्ट्रस्य तथाऽऽढकद्वयं गजस्य वृद्धिस्त्वनुवासनेऽष्टमः

prasthastvajāvyorhi nirūhamātrā govājiṣu dvitriguṇaṃ yathābalam niruhamuṣṭrasya tathā''ḍhakadvayaṃ gajasya vṛddhistvanuvāsane'ṣṭamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलिङ्गकुष्ठे मधुकं च पिप्पली वचा शताह्वा मदनं रसाञ्जनम् हितानि सर्वेषु गुडः ससैन्धवो द्विपञ्चमूलं च विकल्पना त्वियम्

kaliṅgakuṣṭhe madhukaṃ ca pippalī vacā śatāhvā madanaṃ rasāñjanam hitāni sarveṣu guḍaḥ sasaindhavo dvipañcamūlaṃ ca vikalpanā tviyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजेऽधिकाऽश्वत्थवटाश्वकर्णकाः सखादिरप्रगहशालतालजाः तथा च पर्ण्यौ धवशिग्रुपाटलीमधूकसाराः सनिकुम्भचित्रकाः

gaje'dhikā'śvatthavaṭāśvakarṇakāḥ sakhādirapragahaśālatālajāḥ tathā ca parṇyau dhavaśigrupāṭalīmadhūkasārāḥ sanikumbhacitrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलाशभूतीकसुराह्वरोहिणीकषाय उक्तस्त्वधिको गवां हितः पलाशदन्तीसुरदारुकत्तृणद्रवन्त्य उक्तास्तुरगस्य चाधिकाः

palāśabhūtīkasurāhvarohiṇīkaṣāya uktastvadhiko gavāṃ hitaḥ palāśadantīsuradārukattṛṇadravantya uktāsturagasya cādhikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरोष्ट्रयोः पीलुकरीरखादिराः शम्याकबिल्वादिगणस्य च च्छदाः अजाविकानां त्रिफलापरूषकं कपित्थकर्कन्धु सबिल्वकोलजम्

kharoṣṭrayoḥ pīlukarīrakhādirāḥ śamyākabilvādigaṇasya ca cchadāḥ ajāvikānāṃ triphalāparūṣakaṃ kapitthakarkandhu sabilvakolajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाग्निवेशः सततातुरान् नरान् हितं च पप्रच्छ गुरुस्तदाह च सदाऽऽतुराः श्रोत्रियराजसेवकास्तथैव वेश्या सह पण्यजीविभिः

athāgniveśaḥ satatāturān narān hitaṃ ca papraccha gurustadāha ca sadā''turāḥ śrotriyarājasevakāstathaiva veśyā saha paṇyajīvibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विजो हि वेदाध्ययनव्रताह्निकक्रियादिभिर्देहहितं न चेष्टते नृपोपसेवी नृपचित्तरक्षणात् परानुरोधाद्बहुचिन्तनाद्भयात्

dvijo hi vedādhyayanavratāhnikakriyādibhirdehahitaṃ na ceṣṭate nṛpopasevī nṛpacittarakṣaṇāt parānurodhādbahucintanādbhayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृचित्तवर्तिन्युपचारतत्परा मृजाभिभूषानिरता पणाङ्गना सदासनादत्यनुबन्धविक्रयक्रयादिलोभादपि पण्यजीविनः

nṛcittavartinyupacāratatparā mṛjābhibhūṣāniratā paṇāṅganā sadāsanādatyanubandhavikrayakrayādilobhādapi paṇyajīvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदैव ते ह्यागतवेगनिग्रहं समाचरन्ते न च कालभोजनम् अकालनिर्हारविहारसेविनो भवन्ति येऽन्येऽपि सदाऽऽतुराश्च ते

sadaiva te hyāgataveganigrahaṃ samācarante na ca kālabhojanam akālanirhāravihārasevino bhavanti ye'nye'pi sadā''turāśca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीरणं वेगविधारणोद्धतं विबन्धसर्वाङ्गरुजाकरं भिषक् समीक्ष्य तेषां फलवर्तिमादितः सुकल्पितां स्नेहवतीं प्रयोजयेत्

samīraṇaṃ vegavidhāraṇoddhataṃ vibandhasarvāṅgarujākaraṃ bhiṣak samīkṣya teṣāṃ phalavartimāditaḥ sukalpitāṃ snehavatīṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्नवैरण्डनिकुम्भचित्रकान् सदेवदारुत्रिवृतानिदिग्धिकान् महान्ति मूलानि च पञ्च यानि विपाच्य मूत्रे दधिमस्तु संयुते

punarnavairaṇḍanikumbhacitrakān sadevadārutrivṛtānidigdhikān mahānti mūlāni ca pañca yāni vipācya mūtre dadhimastu saṃyute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतैलसर्पिर्लवणैश्च पञ्चभिर्विमूर्च्छितं बस्तिमथ प्रयोजयेत् निरूहितं धन्वरसेन भोजितं निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्

satailasarpirlavaṇaiśca pañcabhirvimūrcchitaṃ bastimatha prayojayet nirūhitaṃ dhanvarasena bhojitaṃ nikumbhatailena tato'nuvāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विपञ्चमूलं कृतमालकात् फलम् यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जलाढके रसः स पेष्यैस्तु कलिङ्गकादिभिः

balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt phalam yavān kulatthāṃśca pacejjalāḍhake rasaḥ sa peṣyaistu kaliṅgakādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलवर्णवर्धनः तथाऽनुवास्ये मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽपि वा

satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadāturāṇāṃ balavarṇavardhanaḥ tathā'nuvāsye madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayā'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चालवणः शिशोर्हितः न चान्यदाश्वङ्गबलाभिवर्धनं निरूहबस्तेः शिशुवृद्धयोः परम्

sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ na cānyadāśvaṅgabalābhivardhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayoḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः फलकर्म बस्तिवरता नेत्रं यद्बस्तयो गवादीनाम् सततातुराश्च दिष्टाः फलमात्रायां हितं चैषाम्

tatra ślokaḥ phalakarma bastivaratā netraṃ yadbastayo gavādīnām satatāturāśca diṣṭāḥ phalamātrāyāṃ hitaṃ caiṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.