Caraka-saṃhitā (the text alone) 8.12

अथात उत्तरबस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः

athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खल्वातुरं वैद्यः संशुद्धं वमनादिभिः दुर्बलं कृशमल्पाग्निं मुक्तसंधानबन्धनम्

atha khalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ muktasaṃdhānabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्हृतानिलविण्मूत्रकफपित्तं कृशाशयम् शून्यदेहं प्रतीकारासहिष्णुं परिपालयेत्

nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ paripālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथैव च गोपाल इव दण्डी गाः सर्वस्मादपचारतः

yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathaiva ca gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निसंधुक्षणार्थं तु पूर्वं पेयादिना भिषक् रसोत्तरेणोपचरेत् क्रमेण क्रमकोविदः

agnisaṃdhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धाम्लस्वादुहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः

snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योऽन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः व्यत्यासादुपयोगेन प्रकृतिं गमयेद्भिषक्

anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वक्षमो ह्यसंसर्गो रतियुक्तः स्थिरोन्द्रयः बलवान् सत्त्वसंपन्नो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः

sarvakṣamo hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirondrayaḥ balavān sattvasaṃpanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतां प्रकृतिमप्राप्तः सर्ववर्ज्यानि वर्जयेत् महादोषकराण्यष्टाविमानि तु विशेषतः

etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चैर्भाष्यं रथक्षोभमतिचङ्क्रमणासने अजीर्णाहितभोज्ये च दिवास्वप्नं समैथुनम्

uccairbhāṣyaṃ rathakṣobhamaticaṅkramaṇāsane ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ samaithunam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्जा देहोर्ध्वसर्वाधोमध्यपाडामदोषजाः श्लेष्मजाः क्षयजाश्चैव व्याधयः स्युर्यथाक्रमम्

tajjā dehordhvasarvādhomadhyapāḍāmadoṣajāḥ śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhayaḥ syuryathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां विस्तरतो लिङ्गमेकैकस्य च भेषजम् यथावत्संप्रवक्ष्यामि सिद्धान् बस्तींश्च यापनान्

teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam yathāvatsaṃpravakṣyāmi siddhān bastīṃśca yāpanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवमेभिरष्टभिरपचारैरेते प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः

ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैथुनजानां जीवनीयसिद्धयोः क्षीरसर्पिषोरुपयोगः तथा वातहराः स्वेदाभ्यङ्गोपनाहा वृष्याश्चाहाराः स्नेहाः स्नेहविधयो यापनाबस्तयोऽनुवासनं च मूत्रवैकृतबस्तिशूलेषु चोत्तरबस्तिविदारिगन्धादिगणजीवनीयक्षीरसंसिद्धं तैलं स्यात्

maithunajānāṃ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca mūtravaikṛtabastiśūleṣu cottarabastividārigandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति यापना बस्तयो द्वादश

iti yāpanā bastayo dvādaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पश्चैष शिखिरोनर्दहंससारसाण्डरसेषु स्यात्

kalpaścaiṣa śikhironardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विपञ्चमूलत्रिफलाबिल्वमदनफलकषायो गोमूत्रसिद्धः कुटजमदनफलमुस्तपाठाकल्कितः सैन्धवयावशूकक्षौद्रतैलमुक्तो बस्तिः श्लेष्मव्याधिबस्त्याटोपवातशुक्रसङ्गपाण्डुरोगाजीर्णविसूचिकालसकेषु देय इति

dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailamukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu deya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते रसायनाः स्नेहबस्तयः सति विभवे शतपाकाः सहस्रपाका वा कार्या वीर्यबलाधानार्थमिति

ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र-- इत्येते बस्तयः स्नेहाश्चोक्ता यापनसंज्ञिताः स्वस्थानामातुराणां च वृद्धानां चाविरोधिनः

bhavanti cātra-- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasaṃjñitāḥ svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिव्यवायशीलानां शुक्रमांसबलप्रदाः सर्वरोगप्रशमनाः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः

ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारीणामप्रजातानां नराणां चाप्यपत्यदाः उभयार्थकरा दृष्टाः स्नेहबस्तिनिरूहयोः

nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ cāpyapatyadāḥ ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामो मैथुनं मद्यं मधूनि शिशिराम्बु च संभोजनं रथक्षोभो बस्तिष्वेतेषु गर्हितम्

vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca saṃbhojanaṃ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकाः-- शिखिगोनर्दहंसाण्डैर्दक्षवद्बस्तयस्त्रयः विंशतिर्विष्किरैस्त्रिंशत्प्रतुदैः प्रसहैर्नव

tatra ślokāḥ-- śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विंशतिश्च तथा सप्तविंशतिश्चाम्बुचारिभिः नव मत्स्यादिभिश्चैव शिखिकल्पेन बस्तयः

viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश कर्कटकाद्यैश्च कूर्मकल्केन बस्तयः मृगैः सप्तदशैकोनविंशतिर्विष्किरैर्दश

daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनूपैर्दक्षशिखिवद्भूशयैश्च चतुर्दश एकोनत्रिंशदित्येते सह स्नेहैः समासतः

ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्ता विस्तरशो भिन्ना द्वे शते षोडशोत्तरे एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिवृषं नरम्

proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातियोगं न वाऽयोगं स्तम्भितास्ते च कुर्वते मृदुत्वान्न निवर्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः

nātiyogaṃ na vā'yogaṃ stambhitāste ca kurvate mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैरास्थाप्यः क्षिप्रमेव सः शोफाग्निनाशपाण्डुत्वशूलार्शःपरिकर्तिकाः

samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्युर्ज्वरश्चातिसारश्च यापनात्यर्थसेवनात् अरिष्टक्षारसीध्वाद्या तत्रेष्टा दीपनी क्रिया

syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt ariṣṭakṣārasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्त्या तस्मान्निषेवेत यापनान्न प्रसङ्गतः इत्युच्चैर्भाष्यपूर्वाणां व्यापदः सचिकित्सिताः

yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तरेण पृथक् प्रोक्तास्तेभ्यो रक्षेन्नरं सदा कर्मणां वमनादीनामसम्यक्करणापदाम्

vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā karmaṇāṃ vamanādīnāmasamyakkaraṇāpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रोक्तं साधनं स्थाने सिद्धिस्थानं तदुच्यते इत्यध्यायशतं विंशमात्रेयमुनिवाङ्मयम्

yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितार्थं प्राणिनां प्रोक्तमग्निवेशेन धीमता दीर्घमायुर्यशः स्वास्थ्यं त्रिवर्गं चापि पुष्कलम्

hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ trivargaṃ cāpi puṣkalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धिं चानुत्तमां लोके प्राप्नोति विधिना पठन् विस्तारयति लेशोक्तं संक्षिपत्यतिविस्तरम्

siddhiṃ cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan vistārayati leśoktaṃ saṃkṣipatyativistaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कर्ता कुरुते तन्त्रं पुराणं च पुनर्नवम् अतस्तन्त्रोत्तममिदं चरकेणातिबुद्धिना

saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam atastantrottamamidaṃ carakeṇātibuddhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कृतं तत्त्वसंपूर्णं त्रिभागेनोपलक्ष्यते तच्छङ्करं भूतपतिं संप्रसाद्य समापयत्

saṃskṛtaṃ tattvasaṃpūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ saṃprasādya samāpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अखण्डार्थं दृढबलो जातः पञ्चनदे पुरे कृत्वा बहुभ्यस्तन्त्रेभ्यो विशेषोञ्छशिलोच्चयम्

akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तदशौषधाध्यायसिद्धिकल्पैरपूरयत् इदमन्यूनशब्दार्थं तन्त्रदोषविवर्जितम्

saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat idamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्त्रिंशता विचित्राभिर्भूषितं तन्त्रयुक्तिभिः तत्राधिकरणं योगो हेत्वर्थोऽर्थः पदस्य च

ṣaḍtriṃśatā vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदेशोद्देशनिर्देशवाक्यशेषाः प्रयोजनम् उपदेशापदेशातिदेशार्थापत्तिनिर्णयाः

pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसङ्गैकान्तनैकान्ताः सापवर्गो विपर्ययः पूर्वपक्षविधानानुमतव्याख्यानसंशयाः

prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतानागतावेक्षास्वसंज्ञोह्यसमुच्चयाः निदर्शनं निर्वर्चनं संनियोगो विकल्पनम्

atītānāgatāvekṣāsvasaṃjñohyasamuccayāḥ nidarśanaṃ nirvarcanaṃ saṃniyogo vikalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युत्सारस्तथोद्धारः संभवस्तन्त्रयुक्तयः तन्त्रे समासव्यासोक्ते भवन्त्वेता हि कृत्स्नशः

pratyutsārastathoddhāraḥ saṃbhavastantrayuktayaḥ tantre samāsavyāsokte bhavantvetā hi kṛtsnaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशेन दृश्यन्ते समासाभिहिते तथा यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा

ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबोधनप्रकाशार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः एकस्मिन्नपि यस्येह शास्त्रे लब्धास्पदा मतिः

prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शास्त्रमन्यदप्याशु युक्तिज्ञत्वात् प्रबुध्यते अधीयानोऽपि शास्त्राणि तन्त्रयुक्त्या विना भिषक् नाधिगच्छति शास्त्रार्थानर्थान् भाग्यक्षये यथा

sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate adhīyāno'pi śāstrāṇi tantrayuktyā vinā bhiṣak nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गृहीतं क्षिणोत्येव शास्त्रं शस्त्रमिवाबुधम् सुगृहीतं तदेव ज्ञं शास्त्रं शस्त्रं च रक्षति

durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ śastraṃ ca rakṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादेताः प्रवक्ष्यन्ते विस्तरेणोत्तरे पुनः तत्त्वज्ञानार्थमस्यैव तन्त्रस्य गुणदोषतः

tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमखिलमधीत्य सम्यगर्थान् विमृशति योऽविमनाः प्रयोगनित्यः समनुजसुखजीवितप्रदाता भवति धृतिस्मृतिबुद्धिधर्मवृद्धः

idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ samanujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य द्वादशसाहस्री हृदि तिष्ठति संहिता सोऽर्थज्ञः स विचारज्ञश्चिकित्साकुशलश्च सः

yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā so'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगांस्तेषां चिकित्सां च स किमर्थं न बुध्यते चिकित्सा वह्निवेशस्य सुस्थातुरहितं प्रति

rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते

yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.