अथातः स्नेहव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः
athātaḥ snehavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Caraka-saṃhitā (the text alone)·8·8.4
Caraka-saṃhitā (the text alone) 8.4
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहबस्तीन्निबोधेमान् वातपित्तकफापहान् मिथ्याप्रणिहितानां च व्यापदः सचिकित्सिताः
snehabastīnnibodhemān vātapittakaphāpahān mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम् गुडूच्येरण्डभूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्
daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām guḍūcyeraṇḍabhūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशिकम् यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्
śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः
caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत् अनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता
anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut anūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शताह्वायवबिल्वाम्लैः सिद्धं तैलं समीरणे सैन्धवेनाग्नितप्तेन तप्तं चानिलनुद्धृतम्
śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṃ tailaṃ samīraṇe saindhavenāgnitaptena taptaṃ cānilanuddhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम् शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शटीं वचाम् पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे
svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम् मूत्ररेतोरजोदोषान् हरेत्तदनुवासनम्
bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam mūtraretorajodoṣān harettadanuvāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाभतश्चन्दनाद्यैश्च पिष्टैः क्षीरचतुर्गुणम् तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्
lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वां निचुलं वचाम् ह्रीबेरं मधुकं भार्गीं देवदारु सकटफलम्
saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ niculaṃ vacām hrīberaṃ madhukaṃ bhārgīṃ devadāru sakaṭaphalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागरं पुष्करं मेदां चविकां चित्रकं शटीम् विडङ्गातिविषे श्यामां हरेणुं नीलिनीं स्थिराम्
nāgaraṃ puṣkaraṃ medāṃ cavikāṃ citrakaṃ śaṭīm viḍaṅgātiviṣe śyāmāṃ hareṇuṃ nīlinīṃ sthirām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीं रास्नां च पेषयेत् साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफरोगनुत्
bilvājamode kṛṣṇāṃ ca dantīṃ rāsnāṃ ca peṣayet sādhyameraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान् आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात्
bradhnodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān ānāhamaśmarīṃ caiva hanyāttadanuvāsanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदनैर्वाऽम्लसंयुक्तैर्बिल्वाद्येन गणेन वा तैलं कफहरैर्वाऽपि कफघ्नं कल्पयेद्भिषक्
madanairvā'mlasaṃyuktairbilvādyena gaṇena vā tailaṃ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṃ kalpayedbhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृताः जातीप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखपर्णिकाः
viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭolatriphalāmṛtāḥ jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhaparṇikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकाः एषां क्वाथेन विपचेत्तैलमेभिश्च कल्कितैः
nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ eṣāṃ kvāthena vipacettailamebhiśca kalkitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलबिल्वत्रिवृत्कृष्णारास्नाभूनिम्बदारुभिः सप्तपर्णवचोशीरदार्वीकुष्ठकलिङ्गकैः
phalabilvatrivṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ saptaparṇavacośīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लतागौरीशताह्वाग्निशटीचोरकपौष्करैः तत् कुष्ठानि क्रिमीन् मेहानर्शांसि ग्रहणीगदम्
latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcorakapauṣkaraiḥ tat kuṣṭhāni krimīn mehānarśāṃsi grahaṇīgadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लीबतां विषमाग्नित्वं मलं दोषत्रयं तथा प्रयुक्तं प्रणुदत्याशु पानाभ्यङ्गानुवासनैः
klībatāṃ viṣamāgnitvaṃ malaṃ doṣatrayaṃ tathā prayuktaṃ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधिव्यायामकर्माध्वक्षीणाबलनिरोजसाम् क्षीणशुक्रस्य चातीव स्नेहबस्तिर्बलप्रदः
vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirojasām kṣīṇaśukrasya cātīva snehabastirbalapradaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादजङ्घोरुपृष्ठांसकटीनां स्थिरतां पराम् जनयेदप्रजानां च प्रजां स्त्रीणां तथा नृणाम्
pādajaṅghorupṛṣṭhāṃsakaṭīnāṃ sthiratāṃ parām janayedaprajānāṃ ca prajāṃ strīṇāṃ tathā nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तकफात्यन्नपुरीषैरावृतस्य च अभुक्ते च प्रणीतस्य स्नेहबस्तेः षडापदः
vātapittakaphātyannapurīṣairāvṛtasya ca abhukte ca praṇītasya snehabasteḥ ṣaḍāpadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसंचयेऽल्पबलस्तथा
śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ atibhukte gururvarcaḥsaṃcaye'lpabalastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्तस्तैरावृतः स्नेहो न यात्यभिभवादपि अभुक्तेऽनावृतत्वाच्च यात्यूर्ध्वं तस्य लक्षणम्
dattastairāvṛtaḥ sneho na yātyabhibhavādapi abhukte'nāvṛtatvācca yātyūrdhvaṃ tasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गमर्दज्वराध्मानशीतस्तम्भोरुपीडनैः पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्यात् स्नेहं वातावृतं भिषक्
aṅgamardajvarādhmānaśītastambhorupīḍanaiḥ pārśvarugveṣṭanairvidyāt snehaṃ vātāvṛtaṃ bhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः
snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्
nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाहरागतृषामोहतमकज्वरदूषणैः विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्
dāharāgatṛṣāmohatamakajvaradūṣaṇaiḥ vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छलेष्मणा स्नेहमावृतम्
tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ samūrcchāglānibhirvidyācchaleṣmaṇā snehamāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायकटुतीक्ष्णोष्णैः सुरामूत्रोपसाधितैः फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्
kaṣāyakaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्
chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम् विरेको मृदुरत्रामविहिता च क्रिया हिता
kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam vireko mṛduratrāmavihitā ca kriyā hitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः
viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च
śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूक्ते शून्यपायौ वा वेगात् स्नेहोऽतिपीडितः धावत्यूर्ध्वं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि
abhūkte śūnyapāyau vā vegāt sneho'tipīḍitaḥ dhāvatyūrdhvaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान् तत्सिद्धतैल इष्टोऽत्र निरूहः सानुवासनः
mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān tatsiddhataila iṣṭo'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कार्यं निवर्तनम्
kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṃ nivartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता
yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpo vā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तस्नेहं द्रवोष्णं च लघुपथ्योपसेवनम् भुक्तवान् मात्रया भोज्यमनुवास्यस्त्र्यहात्त्र्यहात्
yuktasnehaṃ dravoṣṇaṃ ca laghupathyopasevanam bhuktavān mātrayā bhojyamanuvāsyastryahāttryahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धान्यनागरसिद्धं हि तोयं दद्याद्विचक्षणः व्युषिताय निशां कल्यमुष्णं वा केवलं जलम्
dhānyanāgarasiddhaṃ hi toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ vyuṣitāya niśāṃ kalyamuṣṇaṃ vā kevalaṃ jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहाजीर्णं जरयति श्लेष्माणं तद्भिनत्ति च मारुतस्यानुलोम्यं च कुर्यादुष्णोदकं नृणाम्
snehājīrṇaṃ jarayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca mārutasyānulomyaṃ ca kuryāduṣṇodakaṃ nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वमने च विरेके च निरूहे सानुवासने तस्मादुष्णोदकं देयं वातश्लेष्मोपशान्तये
vamane ca vireke ca nirūhe sānuvāsane tasmāduṣṇodakaṃ deyaṃ vātaśleṣmopaśāntaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षनित्यस्तु दीप्ताग्निर्व्यायामी मारुतामयी वङ्क्षणश्रोण्युदावृत्तवाताश्चार्हा दिने दिने
rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī mārutāmayī vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāścārhā dine dine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां चाशु जरां स्नेहो यात्यम्बु सिकतास्विव अतोऽन्येषां त्र्यहात् प्रायः स्नेहं पचति पावकः
eṣāṃ cāśu jarāṃ sneho yātyambu sikatāsviva ato'nyeṣāṃ tryahāt prāyaḥ snehaṃ pacati pāvakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्वामं प्रणयेत् स्नेहं स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम् सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति
na tvāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैव गुदकण्ठाभ्यां दद्यात् स्नेहमनन्तरम् उभयस्मात् समं गच्छन् वातमग्निं च दूषयेत्
na caiva gudakaṇṭhābhyāṃ dadyāt snehamanantaram ubhayasmāt samaṃ gacchan vātamagniṃ ca dūṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत् उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्
snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्निरूढः संस्नेह्यो निरूह्यश्चानुवासितः स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषनुत्
tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo nirūhyaścānuvāsitaḥ snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣanut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मव्यायामभाराध्वयानस्त्रीकर्शितेषु च दुर्बले वातभग्ने च मात्राबस्तिः सदा मतः
karmavyāyāmabhārādhvayānastrīkarśiteṣu ca durbale vātabhagne ca mātrābastiḥ sadā mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेष्टाहारचेष्टस्य सर्वकालं निरत्ययः ह्रस्वायाः स्नेहमात्राया मात्राबस्तिः समो भवेत्
yatheṣṭāhāraceṣṭasya sarvakālaṃ niratyayaḥ hrasvāyāḥ snehamātrāyā mātrābastiḥ samo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बल्यं सुखोपचर्यं च सुखं सृष्टपुरीषकृत् स्नेहमात्राविधानं हि बृंहणं वातरोगनुत्
balyaṃ sukhopacaryaṃ ca sukhaṃ sṛṣṭapurīṣakṛt snehamātrāvidhānaṃ hi bṛṃhaṇaṃ vātaroganut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र श्लोकौ-- वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः
tatra ślokau-- vātādīnāṃ śamāyoktāḥ pravarāḥ snehabastayaḥ teṣāṃ cājñaprayuktānāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्यहाच्च ये स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा
prāgbhojyaṃ snehabasteryad dhruvaṃ ye'rhāstryahācca ye snehabastividhiścokto mātrābastividhistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.