वातकर्मसु प्रत्यक्षाणि वचनादीनि मनःप्रेरणाद्यनुमेयं गर्भाकृतिकरणाद्यागमगम्यम् ॥ ४ तन्त्रं शरीरं यद् उक्तं तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम् इति तदेव यन्त्रं यदि वा तन्त्रस्य यन्त्रं संधयः ॥ ५ प्राणाद्यात्मा प्राणादिस्वरूपः ॥ ६ चेष्टाविशेषणम् उच्चावचानां विविधानाम् इत्यर्थः किंवा शुभाशुभानामित्यर्थः ॥ ७ नियन्ता अनीप्सिते विषये प्रवर्तमानस्य मनसः प्रणेता च मनस एवेप्सिते ऽर्थे ॥ ८ उद्योजकः प्रेरकः किंवा उद्योगकारक इति पाठः सो ऽप्यभिन्नार्थः ॥ ९ अभिवोढेवाभिवोढा सर्वेन्द्रियार्थग्राहकत्वेन तच्चास्य वायुमयेन स्पर्शनेन्द्रियेण सर्वेन्द्रियाणां व्यापकत्वात् पूर्वाध्यायप्रतिपादितेन न्यायेन बोद्धव्यम् ॥ १० व्यूहकरः संघातकरो रचनाकर इति यावत् ॥ ११ प्रकृतिः कारणं शब्दकारणत्वं च वायोर्नित्यम् आकाशानुप्रवेशात् उक्तं हि खादीन्यभिधाय तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे इति ॥ १२ तथा पुनरुक्तं खादीन्यभिधाय विष्टं ह्य् अपरं परेण इति ॥ १३ श्रवणमूलत्वं वायोः कर्णशष्कुलीरचनाविशेषे व्याप्रियमाणत्वात् मूलं प्रधानकारणम् ॥ १४ उत्साहः कार्येषूद्योगो मनसः ॥ १५ योनिः अभिव्यक्तिकारणम् ॥ १६ दोषसंशोषणः शरीरक्लेदसंशोषणः ॥ १७ भेत्ता कर्ता एतच्च शरीरोत्पत्तिकाले ॥ १८ भूतशब्दः स्वरूपवचनः ॥ १९ उपघातायेति छेदः ॥ २० गर्भानिति विकृतिम् आपादयत्यतिकालं धारयतीत्यनेन च सम्बध्यते ॥ २१ आदित्यादीनां संतानेनाविच्छेदेन गतिविधानं संतानगतिविधानम् ॥ २२ स्रोतसामिति नदीनाम् ॥ २३ प्रविभागो विभक्तलक्षणम् ॥ २४ धातूनामिति पृथिव्यादीनां धातवः कार्यद्रव्याणि प्रस्तरादीनि मानं परिमाणं संस्थानमाकृतिः तयोर्व्यक्तिरभिव्यक्तिः तत्र कारणमिति यावत् ॥ २५ बीजस्य शाल्यादेः अभिसंस्कारोऽङ्कुरजननशक्तिः ॥ २६ अविक्लेदः पाककालाद् अर्वाग् अविक्लिन्नत्वम् उपशोषणं च पाकेन यवादीनामार्द्राणामेव अविक्लेदोपशोषणे शस्यानामेव ॥ २७ अवैकारिकविकारेण सर्वस्मिन्नेव जगति प्रकृतिरूपे कारणत्वं ब्रूते ॥ २८ शिखरी पर्वतः ॥ २९ अनोकहो वृक्षः ॥ ३० ऊर्ध्वं वर्तनम् उद्वर्तनम् ॥ ३१ प्रतिसरणं प्रतीपगमनम् ॥ ३२ विसर्जनं विसर्गः स च पृथङ्नीहारादिभिः सम्बध्यते नीहारः शिशिरसमूहः निर्ह्रादो मेघं विना गर्जितम् अशनिः वज्रभेदोऽग्निः ॥ ३३ असंघातः अनुत्पादो ऽनुपचयो वा ॥ ३४ उपसर्गः मरकादिप्रादुर्भावः ॥ ३५ मेघसूर्येत्यादौ विसर्गः सृष्टिः ॥ ३६ वायुर् इह देवतारूपोऽभिप्रेतः तेन तस्य भूतलचतुर्युगान्तकरानिलकरणमविरुद्धम् एवं यदन्यद् अप्य् अनुपपद्यमानं वायोस् तदपि देवतारूपत्वेनैव समाधेयम् ॥ ३७ सम्प्रति सामान्येन पुनः कुपिताकुपितस्य वायोः स्वरूपमुच्यते स हि भगवानित्यादि ॥ ३८ प्रभवः कारणम् ॥ ३९ अव्ययः अक्षयः ॥ ४० भूतानाम् इत्युत्तरेण सम्बध्यते ॥ ४१ मृत्युयमादिभेदाश्चागमे ज्ञेयाः ॥ ४२ सर्वतन्त्राणां सर्वकर्मणां तन्त्रशब्दः कर्मवचनोऽप्यस्ति यदुक्तं वस्तिस्तन्त्राणां कर्मणामित्यर्थः ॥ ४३] तच्छ्रुत्वा वायोर्विदवचो मरीचिरुवाच यद्यप्येवम् एतत् किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां भिषग्विद्याम् अधिकृत्येयं कथा प्रवृत्तेति
vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni manaḥpreraṇādyanumeyaṃ garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyam // 4 tantraṃ śarīraṃ yad uktaṃ tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām iti tadeva yantraṃ yadi vā tantrasya yantraṃ saṃdhayaḥ // 5 prāṇādyātmā prāṇādisvarūpaḥ // 6 ceṣṭāviśeṣaṇam uccāvacānāṃ vividhānām ityarthaḥ kiṃvā śubhāśubhānāmityarthaḥ // 7 niyantā anīpsite viṣaye pravartamānasya manasaḥ praṇetā ca manasa evepsite 'rthe // 8 udyojakaḥ prerakaḥ kiṃvā udyogakāraka iti pāṭhaḥ so 'pyabhinnārthaḥ // 9 abhivoḍhevābhivoḍhā sarvendriyārthagrāhakatvena taccāsya vāyumayena sparśanendriyeṇa sarvendriyāṇāṃ vyāpakatvāt pūrvādhyāyapratipāditena nyāyena boddhavyam // 10 vyūhakaraḥ saṃghātakaro racanākara iti yāvat // 11 prakṛtiḥ kāraṇaṃ śabdakāraṇatvaṃ ca vāyornityam ākāśānupraveśāt uktaṃ hi khādīnyabhidhāya teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare iti // 12 tathā punaruktaṃ khādīnyabhidhāya viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇa iti // 13 śravaṇamūlatvaṃ vāyoḥ karṇaśaṣkulīracanāviśeṣe vyāpriyamāṇatvāt mūlaṃ pradhānakāraṇam // 14 utsāhaḥ kāryeṣūdyogo manasaḥ // 15 yoniḥ abhivyaktikāraṇam // 16 doṣasaṃśoṣaṇaḥ śarīrakledasaṃśoṣaṇaḥ // 17 bhettā kartā etacca śarīrotpattikāle // 18 bhūtaśabdaḥ svarūpavacanaḥ // 19 upaghātāyeti chedaḥ // 20 garbhāniti vikṛtim āpādayatyatikālaṃ dhārayatītyanena ca sambadhyate // 21 ādityādīnāṃ saṃtānenāvicchedena gatividhānaṃ saṃtānagatividhānam // 22 srotasāmiti nadīnām // 23 pravibhāgo vibhaktalakṣaṇam // 24 dhātūnāmiti pṛthivyādīnāṃ dhātavaḥ kāryadravyāṇi prastarādīni mānaṃ parimāṇaṃ saṃsthānamākṛtiḥ tayorvyaktirabhivyaktiḥ tatra kāraṇamiti yāvat // 25 bījasya śālyādeḥ abhisaṃskāro'ṅkurajananaśaktiḥ // 26 avikledaḥ pākakālād arvāg aviklinnatvam upaśoṣaṇaṃ ca pākena yavādīnāmārdrāṇāmeva avikledopaśoṣaṇe śasyānāmeva // 27 avaikārikavikāreṇa sarvasminneva jagati prakṛtirūpe kāraṇatvaṃ brūte // 28 śikharī parvataḥ // 29 anokaho vṛkṣaḥ // 30 ūrdhvaṃ vartanam udvartanam // 31 pratisaraṇaṃ pratīpagamanam // 32 visarjanaṃ visargaḥ sa ca pṛthaṅnīhārādibhiḥ sambadhyate nīhāraḥ śiśirasamūhaḥ nirhrādo meghaṃ vinā garjitam aśaniḥ vajrabhedo'gniḥ // 33 asaṃghātaḥ anutpādo 'nupacayo vā // 34 upasargaḥ marakādiprādurbhāvaḥ // 35 meghasūryetyādau visargaḥ sṛṣṭiḥ // 36 vāyur iha devatārūpo'bhipretaḥ tena tasya bhūtalacaturyugāntakarānilakaraṇamaviruddham evaṃ yadanyad apy anupapadyamānaṃ vāyos tadapi devatārūpatvenaiva samādheyam // 37 samprati sāmānyena punaḥ kupitākupitasya vāyoḥ svarūpamucyate sa hi bhagavānityādi // 38 prabhavaḥ kāraṇam // 39 avyayaḥ akṣayaḥ // 40 bhūtānām ityuttareṇa sambadhyate // 41 mṛtyuyamādibhedāścāgame jñeyāḥ // 42 sarvatantrāṇāṃ sarvakarmaṇāṃ tantraśabdaḥ karmavacano'pyasti yaduktaṃ vastistantrāṇāṃ karmaṇāmityarthaḥ // 43] tacchrutvā vāyorvidavaco marīciruvāca yadyapyevam etat kimarthasyāsya vacane vijñāne vā sāmarthyamasti bhiṣagvidyāyāṃ bhiṣagvidyām adhikṛtyeyaṃ kathā pravṛtteti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.