इत्युपोद्घातभाष्यम्- ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत ।
ityupodghātabhāṣyam- omityetadakṣaramudgīthamupāsīta /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Chandogya-Upanisad (Chandogyopanisad) with commentary·1
Chandogya-Upanisad (Chandogyopanisad) with commentary 1
एषां चराचराणां भूतानां पृथिवी रसो गतिः परायणमवष्टम्भः ।
eṣāṃ carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pṛthivī raso gatiḥ parāyaṇamavaṣṭambhaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स एष उद्गीथाख्य ओङ्कारो भूतादीनामुत्तरोत्तररसानामतिशयेन रसो रसतमः ।
evaṃ sa eṣa udgīthākhya oṅkāro bhūtādīnāmuttarottararasānāmatiśayena raso rasatamaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाच ऋग्रस इत्युक्तम् ।
vāca ṛgrasa ityuktam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमर्शे हि कृते सति प्रतिवचनोक्तिरुपपन्ना वागेवर्क्प्राणः सामेति ।
vimarśe hi kṛte sati prativacanoktirupapannā vāgevarkprāṇaḥ sāmeti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतदेवंलक्षणं मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते ।
tadetadevaṃlakṣaṇaṃ mithunamomityetasminnakṣare saṃsṛjyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदुपासको ऽप्युद्गाता तद्धर्मा भवतीत्याह-आपयिता ह वै कामानां यजमानस्य भवति य एतदक्षरमेवमाप्तिगुणवदुद्गीथमुपास्ते तस्यैतद्यथोक्तं फलमित्यर्थः ।
tadupāsako 'pyudgātā taddharmā bhavatītyāha-āpayitā ha vai kāmānāṃ yajamānasya bhavati ya etadakṣaramevamāptiguṇavadudgīthamupāste tasyaitadyathoktaṃ phalamityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समृद्धिगुणवांश्चोङ्कारः ।
samṛddhiguṇavāṃścoṅkāraḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेदानीमक्षरं स्तौत्युपास्यत्वात्प्ररोचनार्थम् ।
athedānīmakṣaraṃ stautyupāsyatvātprarocanārtham /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राक्षरविज्ञानवतः कर्म कर्तव्यमिति स्थितमाभिपति-तेनाभरेणोभौ यश्चैतदक्षरमेवं व्याख्यातं वेद यश्च कर्ममात्रविदक्षरयाथात्म्यं न वेद तावुभौ कुरुतः कर्म ।
tatrākṣaravijñānavataḥ karma kartavyamiti sthitamābhipati-tenābhareṇobhau yaścaitadakṣaramevaṃ vyākhyātaṃ veda yaśca karmamātravidakṣarayāthātmyaṃ na veda tāvubhau kurutaḥ karma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवासुरा देवाश्चासुराश्च ।
devāsurā devāścāsurāśca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा च तदुद्गीथं कर्माऽजिहीर्षवस्तदा-ते ह देवा नासिक्यं नासिकायां भवं चेतनावन्तं घ्राणं प्राणमुद्गीथकर्तारमुद्गीथभक्त्योपासांचक्रिरेझ्रुपासनण्टकृतवन्त इत्यर्थः ।
yadā ca tadudgīthaṃ karmā'jihīrṣavastadā-te ha devā nāsikyaṃ nāsikāyāṃ bhavaṃ cetanāvantaṃ ghrāṇaṃ prāṇamudgīthakartāramudgīthabhaktyopāsāṃcakrirejhrupāsanaṇṭakṛtavanta ityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्यप्राणस्योपास्यत्वाय तद्विशुद्धत्वानुभवार्थो ऽयं विचारः श्रुत्या प्रवर्तितः ।
mukhyaprāṇasyopāsyatvāya tadviśuddhatvānubhavārtho 'yaṃ vicāraḥ śrutyā pravartitaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसुरेण विद्धत्वाद्घ्राणादिदेवता अपोह्याथानन्तरं य एवायं प्रसिद्धो मुखे भवो मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे तं हासुराः पूर्ववदृत्वा प्राप्य विदध्वंसुर्विनष्टा अभिप्रायमात्रेण ।
āsureṇa viddhatvādghrāṇādidevatā apohyāthānantaraṃ ya evāyaṃ prasiddho mukhe bhavo mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāñcakrire taṃ hāsurāḥ pūrvavadṛtvā prāpya vidadhvaṃsurvinaṣṭā abhiprāyamātreṇa /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विशुद्धो ऽसुरैरधर्षितत्वात्प्राण इति एवंविदः प्राणात्मभूतस्येदं फलमाह-यथाश्मानमिति ।
evaṃ viśuddho 'surairadharṣitatvātprāṇa iti evaṃvidaḥ prāṇātmabhūtasyedaṃ phalamāha-yathāśmānamiti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मान्न विद्धो ऽसुरैर्मुख्यस्तस्मान्नैवैतेन सुरभि दुर्गन्धि वा विजानाति घ्राणेनैव तदुभयं विजानाति लोकः ।
yasmānna viddho 'surairmukhyastasmānnaivaitena surabhi durgandhi vā vijānāti ghrāṇenaiva tadubhayaṃ vijānāti lokaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं हाङ्गिरास्तं मुख्यं प्राणं हाङ्गिरा इत्येवङ्गुणमुद्गीथमुयासाञ्चक्रे बक इत्येव सम्बन्धं कृतवन्तः केचित् ।
taṃ hāṅgirāstaṃ mukhyaṃ prāṇaṃ hāṅgirā ityevaṅguṇamudgīthamuyāsāñcakre baka ityeva sambandhaṃ kṛtavantaḥ kecit /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा वाचो बृहत्याः पतिस्तेनासौ बृहस्पतिः ।
tathā vāco bṛhatyāḥ patistenāsau bṛhaspatiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केवलमङ्गिरःप्रभृतयः उपासाञ्चक्रिरे ।
na kevalamaṅgiraḥprabhṛtayaḥ upāsāñcakrire /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथान्यो ऽप्युद्गाताऽगाता ह वै कामानां भवति एवं विद्वान्यथोक्तगुणं प्राणमक्षरमुद्गीथमुपास्ते तस्यैतद्दृष्टं फलमुक्तम् ।
tathānyo 'pyudgātā'gātā ha vai kāmānāṃ bhavati evaṃ vidvānyathoktaguṇaṃ prāṇamakṣaramudgīthamupāste tasyaitaddṛṣṭaṃ phalamuktam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरमधिदैवतं देवताविषयमुद्गीथोपासनं प्रस्तुतमुत्यर्थो ऽनेकधोपास्यत्वादुद्गीथस्य ।
athānantaramadhidaivataṃ devatāviṣayamudgīthopāsanaṃ prastutamutyartho 'nekadhopāsyatvādudgīthasya /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि स्थानभेदात्प्राणादित्यौ भिन्नाविव लक्ष्येते तथापि न स तत्त्वभेदस्तयोः ।
yadyapi sthānabhedātprāṇādityau bhinnāviva lakṣyete tathāpi na sa tattvabhedastayoḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ खल्विति प्रकारान्तरेणोपासनमुद्गीथस्योच्यते-व्यानमेव वक्ष्यमाणलक्षणं प्राणस्यैव वृत्तिविशेषमुद्गीथमुपासीत ।
atha khalviti prakārāntareṇopāsanamudgīthasyocyate-vyānameva vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ prāṇasyaiva vṛttiviśeṣamudgīthamupāsīta /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा वाग्विशेषामृचमृक्संस्थं च साम सामावयवं चोद्गीथमप्राणन्ननपानन्व्यानेनैव निर्वर्तयतीत्यभिप्रायः ॥४ ॥
tathā vāgviśeṣāmṛcamṛksaṃsthaṃ ca sāma sāmāvayavaṃ codgīthamaprāṇannanapānanvyānenaiva nirvartayatītyabhiprāyaḥ //4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केवलं वागाद्यभिव्याहरणमेवातो ऽस्मादन्यान्यपि यानि वीर्यवन्ति कर्माणि प्रयत्नाधिक्यनिर्वर्त्यानि यथाग्नेर्मन्थनमाजेर्मर्यादायाः सरणं धावनं दृढस्य धनुष आयमनमाकर्षणमप्राणन्ननपानंस्तानि करोति ।
na kevalaṃ vāgādyabhivyāharaṇamevāto 'smādanyānyapi yāni vīryavanti karmāṇi prayatnādhikyanirvartyāni yathāgnermanthanamājermaryādāyāḥ saraṇaṃ dhāvanaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamākarṣaṇamaprāṇannanapānaṃstāni karoti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाधुना खलूद्गीथाक्षराण्युपासीत भक्त्यक्षराणि मा भूवन्नित्यतो विशिनष्टि-उद्गीथ इति ।
athādhunā khalūdgīthākṣarāṇyupāsīta bhaktyakṣarāṇi mā bhūvannityato viśinaṣṭi-udgītha iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयाणां श्रुत्युक्तानि सामान्यानि तानि तेनानुरूपेण शेषेष्वपि द्रष्टव्यानि ।
trayāṇāṃ śrutyuktāni sāmānyāni tāni tenānurūpeṇa śeṣeṣvapi draṣṭavyāni /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ खल्विदानीमाशीःसमृद्धिराशिषः कामस्य समृद्धिर्यथा भवेत्तदुच्यत इति वाक्यशेषः ।
atha khalvidānīmāśīḥsamṛddhirāśiṣaḥ kāmasya samṛddhiryathā bhavettaducyata iti vākyaśeṣaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्यामृचि तत्साम तां चर्चमुपधावेद्देवतादिभिः ।
yasyāmṛci tatsāma tāṃ carcamupadhāveddevatādibhiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन च्छन्दसा गायत्र्यादिना स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेत् ।
yena cchandasā gāyatryādinā stoṣyansyāttacchanda upadhāvet /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेदधिष्ठात्रादिभिः ॥११ ॥
yāṃ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṃ diśamupadhāvedadhiṣṭhātrādibhiḥ //11 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानमुद्गाता स्वं रूपं गोत्रनामादिभिः सामादीन्क्रमेण स्वं चाऽत्मानमन्ततो ऽन्त उपसृत्य स्तुवीत ।
ātmānamudgātā svaṃ rūpaṃ gotranāmādibhiḥ sāmādīnkrameṇa svaṃ cā'tmānamantato 'nta upasṛtya stuvīta /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओमित्येतदित्यादिप्रकृतस्याक्षरस्य पुनरुपादानमुद्गीथाक्षराद्युपासनान्तरितत्वादन्यत्र प्रसङ्गो मा भूदित्येवमर्थम् ।
omityetadityādiprakṛtasyākṣarasya punarupādānamudgīthākṣarādyupāsanāntaritatvādanyatra prasaṅgo mā bhūdityevamartham /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै मृत्योर्मारकाद्विभ्यतः किं कृतवन्त इत्युच्यते ।
devā vai mṛtyormārakādvibhyataḥ kiṃ kṛtavanta ityucyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तांस्तत्र देवान्कर्मपरान्मृत्युर्यथा लोके मत्स्यघातको मत्स्यमुदके नातिगम्भीरे परिपश्येद्बडिशोदकस्रावोपायसाध्यं मन्यमान एवं पर्यपश्यद्दृष्टवान्मृत्युः कर्मक्षयोपायेन साध्यान्देवान्मेन इत्यर्थः ।
tāṃstatra devānkarmaparānmṛtyuryathā loke matsyaghātako matsyamudake nātigambhīre paripaśyedbaḍiśodakasrāvopāyasādhyaṃ manyamāna evaṃ paryapaśyaddṛṣṭavānmṛtyuḥ karmakṣayopāyena sādhyāndevānmena ityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं पुनः स्वरशब्दवाच्यत्वमक्षरस्येत्युच्यते-यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुः ।
kathaṃ punaḥ svaraśabdavācyatvamakṣarasyetyucyate-yadā vā ṛcamāpnotyomityevātisvaratyevaṃ sāmaivaṃ yajuḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यो ऽन्यो ऽपि देववदेवैतदक्षरमेवममृतमभयगुणं विद्वान्प्रणौति स्तौति ।
sa yo 'nyo 'pi devavadevaitadakṣaramevamamṛtamabhayaguṇaṃ vidvānpraṇauti stauti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणादित्यदृष्टिविशिष्टस्योद्गीथस्योपासनमुक्तमेवानूद्य प्रणवोद्गीथयोरेकत्वं कृत्वा तस्मिन्प्राणरश्मिभेदगुणविशिष्टदृष्ट्याक्षरस्योपासनमनेकपुत्रफलमिदानीं वक्तव्यमित्यारभ्यते-अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो बह्वृचानां यश्च प्रणवस्तेषां स एव च्छान्दोग्य उद्गीथशब्दवाच्यः ।
prāṇādityadṛṣṭiviśiṣṭasyodgīthasyopāsanamuktamevānūdya praṇavodgīthayorekatvaṃ kṛtvā tasminprāṇaraśmibhedaguṇaviśiṣṭadṛṣṭyākṣarasyopāsanamanekaputraphalamidānīṃ vaktavyamityārabhyate-atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo bahvṛcānāṃ yaśca praṇavasteṣāṃ sa eva cchāndogya udgīthaśabdavācyaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेतमु एवाहमभ्यगासिषमाभिमुख्येन गीतवानस्म्यादित्यरश्म्यभेदं कृत्वा ध्यानं कृतवानस्मीत्यर्थः ।
tametamu evāhamabhyagāsiṣamābhimukhyena gītavānasmyādityaraśmyabhedaṃ kṛtvā dhyānaṃ kṛtavānasmītyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरमध्यात्ममुच्यते ।
athānantaramadhyātmamucyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतमु एवाहमभ्यगासिषित्यादि पूर्ववदेव ।
etamu evāhamabhyagāsiṣityādi pūrvavadeva /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ खलु य उद्गीथ इत्यादिप्रणवोद्गीथैकत्वदर्शनमपक्तं तस्यैतत्फलमाहर्तुं शक्यम् ।
atha khalu ya udgītha ityādipraṇavodgīthaikatvadarśanamapaktaṃ tasyaitatphalamāhartuṃ śakyam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेदानीं सर्वफलसम्पत्त्यर्थमुद्गीथस्योपासनान्तरं विधित्स्यते-इयमेव पृथिव्यृक् ।
athedānīṃ sarvaphalasampattyarthamudgīthasyopāsanāntaraṃ vidhitsyate-iyameva pṛthivyṛk /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः सामेत्यादि पूर्ववत् ॥२-३ ॥
antarikṣamevargvāyuḥ sāmetyādi pūrvavat //2-3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्राणामधिपतिश्चन्द्रमा अतः स साम ॥४ ॥
nakṣatrāṇāmadhipatiścandramā ataḥ sa sāma //4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः शुक्ला दीप्तिः सैवर्क ।
atha yadetadādityasya śuklaṃ bhāḥ śuklā dīptiḥ saivarka /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते एवैते भाः शुक्लकृष्णत्वे सा चामश्च साम ।
te evaite bhāḥ śuklakṛṣṇatve sā cāmaśca sāma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैवं सर्वतः सुवर्णवर्णस्याप्यक्ष्णोर्वशेषः ।
tasyaivaṃ sarvataḥ suvarṇavarṇasyāpyakṣṇorvaśeṣaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योद्गीथत्वं देवस्याऽदित्यादीनामिव विवक्षितत्वादाह-तस्यर्क्च साम च गेष्णौ पृथिव्याद्युक्तलक्षणे पर्वणी ।
tasyodgīthatvaṃ devasyā'dityādīnāmiva vivakṣitatvādāha-tasyarkca sāma ca geṣṇau pṛthivyādyuktalakṣaṇe parvaṇī /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाधुनाध्यात्ममुच्यते ।
athādhunādhyātmamucyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुरेवर्गात्मा साम ।
cakṣurevargātmā sāma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रमेवर्ङ्मनः साम, श्रोत्रस्याधिष्ठातृत्वान्मनसः सामत्वम् ॥३ ॥
śrotramevarṅmanaḥ sāma, śrotrasyādhiṣṭhātṛtvānmanasaḥ sāmatvam //3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्क ।
atha yadetadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saivarka /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते ।
atha ya eṣo 'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एष चाक्षुषः पुरुषो ये चैतस्मादाध्यात्मिकादात्मनोर्ऽवाञ्चोर्ऽवाग्गता लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यसम्बन्धिनां च कामानाम् ।
sa eṣa cākṣuṣaḥ puruṣo ye caitasmādādhyātmikādātmanor'vāñcor'vāggatā lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyasambandhināṃ ca kāmānām /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ य एतदेवं विद्वान्यथोक्तं देवमुद्गीथं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति चाक्षुषमादित्यं च ।
atha ya etadevaṃ vidvānyathoktaṃ devamudgīthaṃ vidvānsāma gāyatyubhau sa gāyati cākṣuṣamādityaṃ ca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानेनैव चाक्षुषेणैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाऽप्नोति मनुष्यकामांश्च चाक्षुषो भूत्वेत्यर्थः ।
athānenaiva cākṣuṣeṇaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścā'pnoti manuṣyakāmāṃśca cākṣuṣo bhūtvetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकधोपास्यत्वादक्षरस्य प्रकारान्तरेण परोवरीयस्त्वगुणफलमुपासनान्तरमानिनाय ।
anekadhopāsyatvādakṣarasya prakārāntareṇa parovarīyastvaguṇaphalamupāsanāntaramānināya /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेत्युक्त्वा ते समुपविविशुर्हेपविष्टवन्तः किल ।
tathetyuktvā te samupaviviśurhepaviṣṭavantaḥ kila /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तयोः स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच-"हन्त यद्यनुमंस्यसे त्वा त्वां पृच्छानी"त्युक्त इतरः"पृच्छे"ति होवाच ॥३ ॥
uktayoḥ sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca-"hanta yadyanumaṃsyase tvā tvāṃ pṛcchānī"tyukta itaraḥ"pṛcche"ti hovāca //3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धानुमतिराह-का साम्नः, प्रकृतत्वादुद्गीथस्य ।
labdhānumatirāha-kā sāmnaḥ, prakṛtatvādudgīthasya /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां का गतिरित्यसौ लोक इति ।
apāṃ kā gatirityasau loka iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमितरः शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच-अप्रतिष्ठितमसंस्थितं परोवरीयस्त्वेनासमाप्तगति सामेत्यर्थः ।
tamitaraḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca-apratiṣṭhitamasaṃsthitaṃ parovarīyastvenāsamāptagati sāmetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तो दाल्भ्य आह-हन्ताहमेतद्भगवत्तो वेदानि यत्प्रतिष्ठं सामेत्युक्तः प्रत्युवाच शालावत्यो विद्धीति होवाच ।
evamukto dālbhya āha-hantāhametadbhagavatto vedāni yatpratiṣṭhaṃ sāmetyuktaḥ pratyuvāca śālāvatyo viddhīti hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेवमुक्तवन्तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य सामेत्यादि पूर्ववत् ।
tamevamuktavantaṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvācāntavadvai kila te śālāvatya sāmetyādi pūrvavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य लोकस्य का गतिरिति ।
asya lokasya kā gatiriti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्परं परं वरीयो वरीयसो ऽप्येष वरः परश्च वरीयाश्च रपोवरीयानुद्गीथः परमात्मा सम्पन्न इत्यर्थः ।
yasmātparaṃ paraṃ varīyo varīyaso 'pyeṣa varaḥ paraśca varīyāśca rapovarīyānudgīthaḥ paramātmā sampanna ityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च तमेतमुद्गीथं विद्वानतिधन्वा नामतः शुनकस्यापत्यं शौनक उदरशाडिल्याय शिष्यायैतमुद्गीथदर्शनमुक्त्वोवाच ।
kiṃ ca tametamudgīthaṃ vidvānatidhanvā nāmataḥ śunakasyāpatyaṃ śaunaka udaraśāḍilyāya śiṣyāyaitamudgīthadarśanamuktvovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथादृष्टे ऽपि परलोके ऽमुष्मिन्परोवरीयांल्लोको भविष्यतीत्युक्तवाञ्शाण्डिल्यायातिधन्वा शौनकः ।
tathādṛṣṭe 'pi paraloke 'muṣminparovarīyāṃlloko bhaviṣyatītyuktavāñśāṇḍilyāyātidhanvā śaunakaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्गीयोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावप्रतिहारविषयमप्युपासनं वक्तव्यमितीदमारभ्यते ।
udgīyopāsanaprasaṅgena prastāvapratihāraviṣayamapyupāsanaṃ vaktavyamitīdamārabhyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽन्नार्थमटन्निभ्यं कुल्माषान्कुत्सितान्माषान्खादन्तं भक्षयन्तं यदृच्छयोपलभ्य बिभिक्षे याचितवान् ।
so 'nnārthamaṭannibhyaṃ kulmāṣānkutsitānmāṣānkhādantaṃ bhakṣayantaṃ yadṛcchayopalabhya bibhikṣe yācitavān /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेषामेतानित्यर्थः ।
eteṣāmetānityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं न स्विदेते कुल्माषा उप्युच्छिष्टा इत्युक्त आहोषस्तिर्न वा अजीविष्यं न जीविष्यामीमान्कुल्माषानखादन्नभक्षयन्निति होवाच ।
kiṃ na svidete kulmāṣā upyucchiṣṭā ityukta āhoṣastirna vā ajīviṣyaṃ na jīviṣyāmīmānkulmāṣānakhādannabhakṣayanniti hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तांश्च स खादित्वातिशेषानतिशिष्टाञ्जायायै कारुण्यादाजहार ।
tāṃśca sa khāditvātiśeṣānatiśiṣṭāñjāyāyai kāruṇyādājahāra /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्याः कर्म जानन्प्रातरुषःकाले सञ्जिहानः शयनं निद्रां वा परित्यजन्नुवाच पत्न्याः शृण्वत्या यद्यदि वतेति खिद्यमानो ऽन्नस्य स्तोकं लभेमहि तद्भुक्त्वान्नं समर्थो गत्वा लभेमहि धनमात्रां धनस्याल्पम् ।
sa tasyāḥ karma jānanprātaruṣaḥkāle sañjihānaḥ śayanaṃ nidrāṃ vā parityajannuvāca patnyāḥ śṛṇvatyā yadyadi vateti khidyamāno 'nnasya stokaṃ labhemahi tadbhuktvānnaṃ samartho gatvā labhemahi dhanamātrāṃ dhanasyālpam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तवन्तं जायोवाच-हन्त गृहाण हे पत इम एव ये मद्धस्ते विनिक्षिप्तास्त्वया कुल्माषा इति ।
evamuktavantaṃ jāyovāca-hanta gṛhāṇa he pata ima eva ye maddhaste vinikṣiptāstvayā kulmāṣā iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र च गत्वोद्गातॄनुद्गातृपुरुषानागत्य स्तुवन्त्यस्मिन्नित्यास्तावस्तस्मिन्नास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश समीप उपविष्टस्तेषामित्यर्थः ।
tatra ca gatvodgātṝnudgātṛpuruṣānāgatya stuvantyasminnityāstāvastasminnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa samīpa upaviṣṭasteṣāmityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे प्रस्तोतरित्यामन्त्र्याभिमुखीकरणाय ।
he prastotarityāmantryābhimukhīkaraṇāya /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेवोद्गातारं प्रतिहर्तारमुवाचेत्यादि समानमन्यत् ।
evamevodgātāraṃ pratihartāramuvācetyādi samānamanyat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरं हैनमुषस्तिं यजमानो राजोवाच ।
athānantaraṃ hainamuṣastiṃ yajamāno rājovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ह यजमान उवाच सत्यमेवमहं भगवन्तं बहुगुणमश्रौषं सर्वैश्च ऋच्विक्कर्मभिरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं पर्येषणं कृतवानस्मि ।
sa ha yajamāna uvāca satyamevamahaṃ bhagavantaṃ bahuguṇamaśrauṣaṃ sarvaiśca ṛcvikkarmabhirārtvijyaiḥ paryaiṣiṣaṃ paryeṣaṇaṃ kṛtavānasmi /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यापि भगवांस्त्वेव मे मम सर्वैरार्त्विज्यैरृत्विक्कर्मार्थमस्त्वित्युक्तस्तथेत्याहोषस्त् इः ।
adyāpi bhagavāṃstveva me mama sarvairārtvijyairṛtvikkarmārthamastvityuktastathetyāhoṣast iḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ हैनमौषस्त्यं वचः श्रुत्वा प्रस्तोतोपससादोषस्तिं विनयेनोपजगाम ।
atha hainamauṣastyaṃ vacaḥ śrutvā prastotopasasādoṣastiṃ vinayenopajagāma /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्टः प्राण इति होवाच ।
pṛṣṭaḥ prāṇa iti hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथोद्गाता पप्रच्छ कतमा सोद्गीथभक्तिमनुगतान्वायत्ता देवतेति ॥६ ॥
tathodgātā papraccha katamā sodgīthabhaktimanugatānvāyattā devateti //6 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ट आदित्य इति होवाच ।
pṛṣṭa āditya iti hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेवाथ हैनं प्रतिहर्तोपसाद कतमा सा देवता प्रतिहारमन्वायत्तेति ॥८ ॥
evamevātha hainaṃ pratihartopasāda katamā sā devatā pratihāramanvāyatteti //8 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्टो ऽन्नमिति होवाच ।
pṛṣṭo 'nnamiti hovāca /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीते खण्डे ऽन्नाप्राप्तिनिमित्ता कष्टावस्थोक्तोच्छिष्टपर्युषितभक्षणलक्षणा ।
atīte khaṇḍe 'nnāprāptinimittā kaṣṭāvasthoktocchiṣṭaparyuṣitabhakṣaṇalakṣaṇā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाध्यायेन तोषिता देवतर्षिर्वा श्वरूपं गृहीत्वा श्वा श्वेतः संस्तस्मा ऋषये तदनुग्रहार्थं प्रादुर्बभूव प्रादुश्चकार ।
svādhyāyena toṣitā devatarṣirvā śvarūpaṃ gṛhītvā śvā śvetaḥ saṃstasmā ṛṣaye tadanugrahārthaṃ prādurbabhūva prāduścakāra /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्ते श्वा श्वेत उवाच तान्क्षुल्लाकाञ्शुन इहैवास्मिन्नेव देशे मा मां प्रातः प्रातःकाल उपसमीयातेति ।
evamukte śvā śveta uvāca tānkṣullākāñśuna ihaivāsminneva deśe mā māṃ prātaḥ prātaḥkāla upasamīyāteti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते श्वानस्तत्रैवाऽगम्य ऋषेः समक्षं यथैवेह कर्मणि बहिष्पवमानेन स्तोत्रेण स्तोष्यमाणा ।
te śvānastatraivā'gamya ṛṣeḥ samakṣaṃ yathaiveha karmaṇi bahiṣpavamānena stotreṇa stoṣyamāṇā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओमदाम्ॐ पिबाम्ॐ देवो द्योतनात् ।
omadāmoṃ pibāmoṃ devo dyotanāt /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्तिविषयोपासनं सामावयवसम्बद्धमित्यतः सामावयवान्तरस्तोभाक्षर विषयाण्युपासनान्तराणि संहतान्युपदिश्यन्ते ऽनन्तरं सामावयवसम्बद्धत्वाविशेषात्-अयं वावायमेव लोको हाउकारः स्तोभो रथन्तरे साम्नि प्रसिद्धः-"इयं वै रथन्तरम्" इति ।
bhaktiviṣayopāsanaṃ sāmāvayavasambaddhamityataḥ sāmāvayavāntarastobhākṣara viṣayāṇyupāsanāntarāṇi saṃhatānyupadiśyante 'nantaraṃ sāmāvayavasambaddhatvāviśeṣāt-ayaṃ vāvāyameva loko hāukāraḥ stobho rathantare sāmni prasiddhaḥ-"iyaṃ vai rathantaram" iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्य ऊकारः ।
āditya ūkāraḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिरुक्तो ऽव्यक्तत्वादिदं वेदं वेति निर्वक्तुं न शक्यत इत्यतः सञ्चरो विकल्प्यमानस्वरूप इत्यर्थः ।
anirukto 'vyaktatvādidaṃ vedaṃ veti nirvaktuṃ na śakyata ityataḥ sañcaro vikalpyamānasvarūpa ityarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुग्धे ऽस्मै वाग्दोहमित्याद्युक्तार्थम् ।
dugdhe 'smai vāgdohamityādyuktārtham /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.