तस्यातः प्रवासो ऽनुमीयते पितुः ।
tasyātaḥ pravāso 'numīyate pituḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Chandogya-Upanisad (Chandogyopanisad) with commentary·6
Chandogya-Upanisad (Chandogyopanisad) with commentary 6
तमादेशं विशिनष्टि-येनाऽदेशेन श्रुतेनाश्रुतमप्यन्यच्छतं भवत्यमतं मतमतर्कितं तर्कितं भवत्यविज्ञानं विज्ञातमनिश्चितं निश्चितं भवतीति ।
tamādeśaṃ viśinaṣṭi-yenā'deśena śrutenāśrutamapyanyacchataṃ bhavatyamataṃ matamatarkitaṃ tarkitaṃ bhavatyavijñānaṃ vijñātamaniścitaṃ niścitaṃ bhavatīti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स आदेशो भवति तच्छृणु हे सोम्य ।
yathā sa ādeśo bhavati tacchṛṇu he somya /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा सौम्यैकेन लोहमणिना सुवर्णपिण्डेन सर्वमन्यद्विकारजातं कटकमुकुटकेयूरादि विज्ञातं स्यात् ।
yathā saumyaikena lohamaṇinā suvarṇapiṇḍena sarvamanyadvikārajātaṃ kaṭakamukuṭakeyūrādi vijñātaṃ syāt /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा सौम्यैकेन नखनिकृन्तनेनोपलक्षितेन कृष्णायसपिण्डेनेत्यर्थः ।
yathā saumyaikena nakhanikṛntanenopalakṣitena kṛṣṇāyasapiṇḍenetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेव सदित्यस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्मं निर्विशेषं सर्वगतमेकं निरञ्जनं निरवयवं विज्ञानं यदवगम्यते सर्ववेदान्तेभ्यः ।
sadeva sadityastitāmātraṃ vastu sūkṣmaṃ nirviśeṣaṃ sarvagatamekaṃ nirañjanaṃ niravayavaṃ vijñānaṃ yadavagamyate sarvavedāntebhyaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतद्विपरीतग्रहणं महावैनाशिकपक्षं दर्शयित्वा प्रतिषेधति-कुतस्तु प्रमाणात्खलु हे सोम्यैवं स्यादसतः सज्जायतेत्येवं कुतो भवेन्न कुतश्चित्प्रमाणादेवं सम्भवतीत्यर्थः ।
tadetadviparītagrahaṇaṃ mahāvaināśikapakṣaṃ darśayitvā pratiṣedhati-kutastu pramāṇātkhalu he somyaivaṃ syādasataḥ sajjāyatetyevaṃ kuto bhavenna kutaścitpramāṇādevaṃ sambhavatītyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्सदैक्षतेक्षां दर्शनं कृतवत् ।
tatsadaikṣatekṣāṃ darśanaṃ kṛtavat /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ता आप ऐक्षन्त पूर्ववदेवाबाकारसंस्थितं सदैक्षतेत्यर्थः ।
tā āpa aikṣanta pūrvavadevābākārasaṃsthitaṃ sadaikṣatetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां जीवाविष्टानां खल्वेषां पक्ष्यादीनां भूतानामेषामिति प्रत्यक्षनिर्देशान्न तु तेजःप्रभृतीनां तेषां त्रिवृत्करणस्य वक्ष्यमाणत्वादसति त्रिवृत्करमे प्रत्यक्षनिर्देशानुपपत्तिः ।
teṣāṃ jīvāviṣṭānāṃ khalveṣāṃ pakṣyādīnāṃ bhūtānāmeṣāmiti pratyakṣanirdeśānna tu tejaḥprabhṛtīnāṃ teṣāṃ trivṛtkaraṇasya vakṣyamāṇatvādasati trivṛtkarame pratyakṣanirdeśānupapattiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं प्रकृता सदाख्या तेजोबन्नयोनिर्देवतोक्तैक्षतेक्षितवती यथापूर्वं बहु स्यामिति ।
seyaṃ prakṛtā sadākhyā tejobannayonirdevatoktaikṣatekṣitavatī yathāpūrvaṃ bahu syāmiti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सैवं तिस्रो देवता अनुप्रविश्य स्वात्मावस्थे बीजभूते अव्याकृते नामरूपे व्याकरवाणीतीक्षित्वा तासां च तिसृणां देवतानामेकैकां त्रिवृतं त्रिवृतं करवाणि ।
saivaṃ tisro devatā anupraviśya svātmāvasthe bījabhūte avyākṛte nāmarūpe vyākaravāṇītīkṣitvā tāsāṃ ca tisṛṇāṃ devatānāmekaikāṃ trivṛtaṃ trivṛtaṃ karavāṇi /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां च देवतानां गुणप्रधानभावेन त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोत्कृतवती देवता ।
tāsāṃ ca devatānāṃ guṇapradhānabhāvena trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarotkṛtavatī devatā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तद्देवतानां त्रिवृत्करणमुक्तं तस्यैवोदाहरणमुच्यते ।
yattaddevatānāṃ trivṛtkaraṇamuktaṃ tasyaivodāharaṇamucyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा यदादित्यस्य यच्चन्द्रमसो यद्विद्युत इत्यादि समानम् ।
tathā yadādityasya yaccandramaso yadvidyuta ityādi samānam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्विद्वांसो विदितवन्तः पूर्वे ऽतिक्रान्ता महाशाला महाश्रोणिया आहुर्ह स्म वै किल ।
etadvidvāṃso viditavantaḥ pūrve 'tikrāntā mahāśālā mahāśroṇiyā āhurha sma vai kila /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् ।
katham /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नमशितं भुक्तं त्रेधा विधीयते जाठरेमाग्निना पच्यमानं त्रिधा विभज्यते ।
annamaśitaṃ bhuktaṃ tredhā vidhīyate jāṭharemāgninā pacyamānaṃ tridhā vibhajyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाऽपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति ।
tathā'paḥ pītāstredhā vidhīyante tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātustanmūtraṃ bhavati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तेजो ऽशितं तैलघृतादि भक्षितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति ।
tathā tejo 'śitaṃ tailaghṛtādi bhakṣitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustadasthi bhavati /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत एवमन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् ।
yata evamannamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāk /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दध्नः सोम्य मथ्यमानस्य यो ऽणिमाणुभावः स ऊर्ध्वः समुदीषति सम्भूयोर्ध्वं नवनूतभावेन गच्छति तत्सर्पिर्भवति ॥१ ॥
dadhnaḥ somya mathyamānasya yo 'ṇimāṇubhāvaḥ sa ūrdhvaḥ samudīṣati sambhūyordhvaṃ navanūtabhāvena gacchati tatsarpirbhavati //1 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथायं दृष्टान्त एवमेव खलु सोम्यान्नस्यौदनादेरश्यमानस्य भुज्यमानस्योदर्येमाग्निना वायुसहितेत खजेनेव मथ्यमानस्य यो ऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति मनो ऽवयवैः सह सम्भूय मन उपचिनोतीत्येतत् ॥२ ॥
yathāyaṃ dṛṣṭānta evameva khalu somyānnasyaudanāderaśyamānasya bhujyamānasyodaryemāgninā vāyusahiteta khajeneva mathyamānasya yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati tanmano bhavati mano 'vayavaiḥ saha sambhūya mana upacinotītyetat //2 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापां सोम्य पीयमानानां यो ऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति स प्राणो भवतीति ॥३ ॥
tathāpāṃ somya pīyamānānāṃ yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sa prāṇo bhavatīti //3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव खलु सोम्य तेजसो ऽश्यमानस्य यो ऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति सा वाग्भवति ॥४ ॥
evameva khalu somya tejaso 'śyamānasya yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sā vāgbhavati //4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति युक्तमेव मयोक्तमित्यमिप्रायः ।
annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti yuktameva mayoktamityamiprāyaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नस्य भुक्तस्य यो ऽणिष्ठो धातुः स मनसि शक्तिमधात् सान्नोपचिता मनसः शक्तिः षोडशधा प्रविभज्य पुरुषस्य कलात्वेन निर्दिदिक्षिता ।
annasya bhuktasya yo 'ṇiṣṭho dhātuḥ sa manasi śaktimadhāt sānnopacitā manasaḥ śaktiḥ ṣoḍaśadhā pravibhajya puruṣasya kalātvena nirdidikṣitā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हैवं श्रुत्वा मनसो ऽन्नमयत्वं प्रत्यक्षीकर्तुंमिच्छन्पञ्चदशाहानि नाऽशाशनं न कृतवान् ।
sa haivaṃ śrutvā manaso 'nnamayatvaṃ pratyakṣīkartuṃmicchanpañcadaśāhāni nā'śāśanaṃ na kṛtavān /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तवन्तं पिताऽह-शृणु तत्र कारणं येन ते तान्यृगादीनि न प्रतिभान्तीति (तं होवाच) यथा लोके हे सोम्य महतो महत्परिमाणस्याभ्याहितस्योपचितस्येन्धनैरग्नेरेको ऽङ्गारः खद्योतपरिमाणः शान्तस्य परिशिष्टो ऽवशिष्टः स्याद्भवेत्तेनोङ्गारेण ततो ऽपि तत्परिमाणादीषदपि न बहु दहेदेवमेव खलु सोम्य ते तवान्नोपचितानां षोडशानां कलानामेका कलावयवो ऽतिशिष्टावशिष्टा न बहु दहेदेवमेव खलु सोम्य ते तवान्नोपचितानां षोडशानां कलानामेका कलावयवो ऽतिशिष्टा स्यात्तया त्वं खद्योतमात्राङ्गारतुल्ययैतर्हीदानीं वेदान्नानुभवसि न प्रतिपद्यसे, श्रुत्वा च मे मम वाचमथाशेषं विज्ञास्यस्यशान भुङ्क्ष्व तावत् ॥३ ॥
evamuktavantaṃ pitā'ha-śṛṇu tatra kāraṇaṃ yena te tānyṛgādīni na pratibhāntīti (taṃ hovāca) yathā loke he somya mahato mahatparimāṇasyābhyāhitasyopacitasyendhanairagnereko 'ṅgāraḥ khadyotaparimāṇaḥ śāntasya pariśiṣṭo 'vaśiṣṭaḥ syādbhavettenoṅgāreṇa tato 'pi tatparimāṇādīṣadapi na bahu dahedevameva khalu somya te tavānnopacitānāṃ ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalāvayavo 'tiśiṣṭāvaśiṣṭā na bahu dahedevameva khalu somya te tavānnopacitānāṃ ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalāvayavo 'tiśiṣṭā syāttayā tvaṃ khadyotamātrāṅgāratulyayaitarhīdānīṃ vedānnānubhavasi na pratipadyase, śrutvā ca me mama vācamathāśeṣaṃ vijñāsyasyaśāna bhuṅkṣva tāvat //3 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ह तथैवाऽश भुक्तवानथानन्तरं हैनं पितरं शुश्रूषुरुपससाद तं होपगतं पुत्रं यत्किञ्चर्गादिषु पप्रच्छ ग्रन्थरूपमर्थजातं वा पिता स श्वेतकेतुः सर्वं ह तत्प्रतिपेदे ऋगाद्यर्थतो ग्रन्थतश्च ॥४ ॥
sa ha tathaivā'śa bhuktavānathānantaraṃ hainaṃ pitaraṃ śuśrūṣurupasasāda taṃ hopagataṃ putraṃ yatkiñcargādiṣu papraccha grantharūpamarthajātaṃ vā pitā sa śvetaketuḥ sarvaṃ ha tatpratipede ṛgādyarthato granthataśca //4 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं होवाच पुनः पिता यथा सोम्य महतो ऽभ्याहितास्येत्यादि समानमेकमङ्गारं शान्तस्याग्नेः खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैश्चूर्णैश्चोपसमाधाय प्राज्वलयेद्वर्धयेत् ।
taṃ hovāca punaḥ pitā yathā somya mahato 'bhyāhitāsyetyādi samānamekamaṅgāraṃ śāntasyāgneḥ khadyotamātraṃ pariśiṣṭaṃ taṃ tṛṇaiścūrṇaiścopasamādhāya prājvalayedvardhayet /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सोम्य ते षोडशानामन्नकलानां सामर्थ्यरूपाणामेका कलातिशिष्टाभूदतिशिष्टाऽसीत्पञ्चदशाहान्यभुक्तवत एकैकेनाह्नैकैका कला चन्द्रमस इवापरपक्षे क्षीणा सातिशिष्टा कला तवान्नेन भुक्तेनोपसमाहिता वर्धितोपचिता प्राज्वालि ।
evaṃ somya te ṣoḍaśānāmannakalānāṃ sāmarthyarūpāṇāmekā kalātiśiṣṭābhūdatiśiṣṭā'sītpañcadaśāhānyabhuktavata ekaikenāhnaikaikā kalā candramasa ivāparapakṣe kṣīṇā sātiśiṣṭā kalā tavānnena bhuktenopasamāhitā vardhitopacitā prājvāli /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्मनसि जीवेनाऽत्मनानुप्रविष्टा परा देवताऽदर्श इव पुरुषः प्रतिबिम्बेन जलादिविष्विव च सूर्यादयः प्रतिबिम्बैः ।
yasminmanasi jīvenā'tmanānupraviṣṭā parā devatā'darśa iva puruṣaḥ pratibimbena jalādiviṣviva ca sūryādayaḥ pratibimbaiḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रायं दृष्टान्तो यथोक्तेर्ऽथे-स यथा शकुनिः पक्षी शकुनिघातकस्य हस्तगतेन सूत्रेण प्रबद्धः पाशितो दिशं दिशं बन्धनमोक्षार्थी सन्प्रतिशिदिशं पतित्वान्यत्र बन्धनादायतनमाश्रयं विश्रमणायालब्ध्वाप्राप्य बन्धनमेवोपश्रयते ।
tatrāyaṃ dṛṣṭānto yathokter'the-sa yathā śakuniḥ pakṣī śakunighātakasya hastagatena sūtreṇa prabaddhaḥ pāśito diśaṃ diśaṃ bandhanamokṣārthī sanpratiśidiśaṃ patitvānyatra bandhanādāyatanamāśrayaṃ viśramaṇāyālabdhvāprāpya bandhanamevopaśrayate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्वपितिनामप्रसिद्धिद्वारेण यज्जीवस्य सत्यस्वरूपं जगतो मूलं तत्पुत्रस्य दर्शयित्वाऽहान्नादिकार्यकारणपरम्परयापि जगतो मूलं सद्दिदर्शयिषुः ।
evaṃ svapitināmaprasiddhidvāreṇa yajjīvasya satyasvarūpaṃ jagato mūlaṃ tatputrasya darśayitvā'hānnādikāryakāraṇaparamparayāpi jagato mūlaṃ saddidarśayiṣuḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्येवं समूलमिदं शरीरं वटादिशुङ्गवत्तस्यास्य क्व मूलं स्याद्भवेदित्येवं पृष्ट आह पिता ।
yadyevaṃ samūlamidaṃ śarīraṃ vaṭādiśuṅgavattasyāsya kva mūlaṃ syādbhavedityevaṃ pṛṣṭa āha pitā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेदानीमप्शुङ्गद्वारेण सतो मूलस्यानुगमः कार्य इत्याह ।
athedānīmapśuṅgadvāreṇa sato mūlasyānugamaḥ kārya ityāha /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामर्थ्यात्तेजसो ऽप्येतदेव शरीराख्यं शुङ्गम् ।
sāmarthyāttejaso 'pyetadeva śarīrākhyaṃ śuṅgam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मान्मूलादुत्थाय देहमाविशति जीवः स यः सदाख्य एष उक्तो ऽणिमाणुभावो जगतो मूलमैतदात्म्यमेतत्सदात्मा यस्य सर्वस्य तदेतदात्म तस्य भाव ऐतदात्म्यम् ।
yasmānmūlādutthāya dehamāviśati jīvaḥ sa yaḥ sadākhya eṣa ukto 'ṇimāṇubhāvo jagato mūlamaitadātmyametatsadātmā yasya sarvasya tadetadātma tasya bhāva aitadātmyam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्पृच्छस्यहन्यहनि सत्संपद्य न विदुः सत्संपन्नाः स्म इति तत्कस्मादित्यत्र शृणु दृष्टान्तम् ।
yatpṛcchasyahanyahani satsaṃpadya na viduḥ satsaṃpannāḥ sma iti tatkasmādityatra śṛṇu dṛṣṭāntam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते रसा यथा मधुत्वेनैकतां गतास्तत्र मधुनि विवेकं न लभन्ते ।
te rasā yathā madhutvenaikatāṃ gatāstatra madhuni vivekaṃ na labhante /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माच्चैवमात्मनः सद्रूपतामज्ञात्वैव सत्संपद्यन्ते ।
yasmāccaivamātmanaḥ sadrūpatāmajñātvaiva satsaṃpadyante /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताः प्रजा यस्मिन्प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति ।
tāḥ prajā yasminpraviśya punarāvirbhavanti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृणु तत्र दृष्टान्तं यथा सोम्येमा नद्यो गङ्गाद्याः पुरस्तात्पूर्वां दिशं प्रति प्राच्यः प्रागञ्चनाः स्यन्दन्ते स्रवन्ति ।
śṛṇu tatra dṛṣṭāntaṃ yathā somyemā nadyo gaṅgādyāḥ purastātpūrvāṃ diśaṃ prati prācyaḥ prāgañcanāḥ syandante sravanti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा यस्मात्सति सम्पद्य न विदुस्तस्मात्सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह आगता इति वा ।
evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajā yasmātsati sampadya na vidustasmātsata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha āgatā iti vā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृणु दृष्टान्तमस्य - हे सोम्य महतो ऽनेकशाखादियुक्तस्य वृक्षस्यास्येत्यग्रतः स्थितं वृक्षं दर्शयन्नाह ।
śṛṇu dṛṣṭāntamasya - he somya mahato 'nekaśākhādiyuktasya vṛkṣasyāsyetyagrataḥ sthitaṃ vṛkṣaṃ darśayannāha /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यास्य यदेकां शाखां रोगग्रस्तामाहतां वा जीवो जहात्युपसंहरति शाखायां विप्रसृतमात्मांशम् ।
tasyāsya yadekāṃ śākhāṃ rogagrastāmāhatāṃ vā jīvo jahātyupasaṃharati śākhāyāṃ viprasṛtamātmāṃśam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथास्मिन्वृक्षदृष्टान्ते दर्शितं जीवेन युक्तो वृक्षो ऽशुष्को रसपानादियुक्तो जावतीत्युच्यते तदपेतश्च म्रियत इत्युच्यते ।
yathāsminvṛkṣadṛṣṭānte darśitaṃ jīvena yukto vṛkṣo 'śuṣko rasapānādiyukto jāvatītyucyate tadapetaśca mriyata ityucyate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्येतत्प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छसि, अतो ऽस्मान्महतो न्यग्रोधात्फलमेकमाहरेत्युक्तस्तथा चकार, स इदं भगव उपहृतं फलमिति दर्शितवन्तं प्रत्याह फलं भिन्धीति ।
yadyetatpratyakṣīkartumicchasi, ato 'smānmahato nyagrodhātphalamekamāharetyuktastathā cakāra, sa idaṃ bhagava upahṛtaṃ phalamiti darśitavantaṃ pratyāha phalaṃ bhindhīti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं पुत्रं होवाच वटधानायां भिन्नायां यं वटबीजाणिमानं हे सौम्यैतं न निभालयसे न पश्यसि ।
taṃ putraṃ hovāca vaṭadhānāyāṃ bhinnāyāṃ yaṃ vaṭabījāṇimānaṃ he saumyaitaṃ na nibhālayase na paśyasi /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स य इत्याद्युक्तार्थम् ।
sa ya ityādyuktārtham /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यमानमपि वस्तु नोपलभ्यते प्रकारान्तरेण तूपलभ्यत इति शृण्वत्र दृष्टान्तम् यदि चेममर्थं प्रत्यक्षो स ह पित्रोक्तमर्थं प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छंस्तथा चकार ।
vidyamānamapi vastu nopalabhyate prakārāntareṇa tūpalabhyata iti śṛṇvatra dṛṣṭāntam yadi cemamarthaṃ pratyakṣo sa ha pitroktamarthaṃ pratyakṣīkartumicchaṃstathā cakāra /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा विलीनं लवणं न वेत्थ तथापि तच्चक्षुषा स्पर्शनेन च पिण्डरूपं लवणमगृह्यमाणं विद्यत एवाप्सूपलभ्यते चोपायान्तरेणेत्येतत्पुत्रं प्रत्याययितुमिच्छन्नाह-अङ्गास्योदकस्यान्तादुपरि गृहीत्वाऽचामेत्युक्त्वा पुत्रं तथाकृतवन्तमुवाच कथमितीतर आह लवणं स्वादुतः इति ।
yathā vilīnaṃ lavaṇaṃ na vettha tathāpi taccakṣuṣā sparśanena ca piṇḍarūpaṃ lavaṇamagṛhyamāṇaṃ vidyata evāpsūpalabhyate copāyāntareṇetyetatputraṃ pratyāyayitumicchannāha-aṅgāsyodakasyāntādupari gṛhītvā'cāmetyuktvā putraṃ tathākṛtavantamuvāca kathamitītara āha lavaṇaṃ svādutaḥ iti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स य इत्यादि समानम् ।
sa ya ityādi samānam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा लोके हे सोम्य पुरुषं यं कञ्चिद्गन्धारेभ्यो जनपदेभ्यो ऽभिनद्धाक्षं बद्धचक्षुषमानीय द्रव्यहर्ता तस्करस्तमभिनद्धाक्षमेव बद्धहस्तमरण्ये ततो ऽप्यतिजने ऽतिगतजने ऽत्यन्तविगतजने देशे विसृजेत्स तत्र दिग्भ्रमोपेतो यथा प्राङ्वा प्रागञ्चनः प्राङ्मुखो, वेत्यर्थः ।
yathā loke he somya puruṣaṃ yaṃ kañcidgandhārebhyo janapadebhyo 'bhinaddhākṣaṃ baddhacakṣuṣamānīya dravyahartā taskarastamabhinaddhākṣameva baddhahastamaraṇye tato 'pyatijane 'tigatajane 'tyantavigatajane deśe visṛjetsa tatra digbhramopeto yathā prāṅvā prāgañcanaḥ prāṅmukho, vetyarthaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विक्रोशतस्तस्य यथाभिनहनं यथाबन्धनं प्रमुच्य मुक्त्वा कारुणिकः कश्चिदेतां दिशमुत्तरतो गन्धारा एतां दिशं व्रजेति प्रब्रूयात्स एवं कारुणिकेन बन्धनान्मोक्षितो ग्रामाद्ग्रामान्तरं पृच्छन्पण्डित उपदेशवान्मेधावो परोपदिष्टग्रामप्रवेशमार्गावधारणसमर्थः सन्गन्धारानेवोपसम्पद्येत नेतरो मूढमतिर्देशान्तरदर्शनतृड्वा ।
evaṃ vikrośatastasya yathābhinahanaṃ yathābandhanaṃ pramucya muktvā kāruṇikaḥ kaścidetāṃ diśamuttarato gandhārā etāṃ diśaṃ vrajeti prabrūyātsa evaṃ kāruṇikena bandhanānmokṣito grāmādgrāmāntaraṃ pṛcchanpaṇḍita upadeśavānmedhāvo paropadiṣṭagrāmapraveśamārgāvadhāraṇasamarthaḥ sangandhārānevopasampadyeta netaro mūḍhamatirdeśāntaradarśanatṛḍvā /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स य इत्याद्युक्तार्थम् ।
sa ya ityādyuktārtham /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषं हे सोम्योतोपतापिनं ज्वराद्युपतापवन्तं ज्ञातयो बान्धवाः परिवार्योपासते मुमूर्षुं जानासि मां तव पितरं पुत्रं भ्रातरं वेति पृच्छन्तस्तस्य मुमूर्षोर्यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामित्येतदुक्तर्थम् ॥१ ॥
puruṣaṃ he somyotopatāpinaṃ jvarādyupatāpavantaṃ jñātayo bāndhavāḥ parivāryopāsate mumūrṣuṃ jānāsi māṃ tava pitaraṃ putraṃ bhrātaraṃ veti pṛcchantastasya mumūrṣoryāvanna vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāmityetaduktartham //1 //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारिणो यो मरणक्रमः स एवायं विदुषो ऽपि सत्सम्पत्तिक्रम इत्येतदाह परस्यां देवतायां तेजसि सम्पन्ने ऽथ न जानाति ।
saṃsāriṇo yo maraṇakramaḥ sa evāyaṃ viduṣo 'pi satsampattikrama ityetadāha parasyāṃ devatāyāṃ tejasi sampanne 'tha na jānāti /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स य इत्यादि समानम् ।
sa ya ityādi samānam /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृणु यथा सोम्य पुरुषं चौर्यकर्मणि सन्दिह्यमानं निग्रहाय परीक्षणाय वोतापि हस्तगृहीतं बद्धहस्तमानयन्ति राजपुरुषाः ।
śṛṇu yathā somya puruṣaṃ cauryakarmaṇi sandihyamānaṃ nigrahāya parīkṣaṇāya votāpi hastagṛhītaṃ baddhahastamānayanti rājapuruṣāḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यदि तस्य कर्मणो ऽकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्येन तया स्तैन्याकर्तृतयाऽत्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स सत्याभिसन्धः सन्न दह्यते सत्यव्यवधानादथ मुच्यते च मृषाभियोक्तृभ्यः ।
atha yadi tasya karmaṇo 'kartā bhavati tata eva satyamātmānaṃ kurute sa satyena tayā stainyākartṛtayā'tmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa satyābhisandhaḥ sanna dahyate satyavyavadhānādatha mucyate ca mṛṣābhiyoktṛbhyaḥ /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यथा सत्याभिसन्धस्तप्तपरशुग्रहणकर्मणि सत्यव्यवहितहस्ततलत्वान्नादाह्येत न दह्येतेत्येतदेवं सद्ब्रह्मसत्याभिसन्धीतरयोः शरीरपातकाले च तुल्यायां सत्सम्पत्तौ विद्वान्सत्सम्पद्य न पुनर्व्याघ्रदेवादिदेहग्रहणायाऽवर्तते ।
sa yathā satyābhisandhastaptaparaśugrahaṇakarmaṇi satyavyavahitahastatalatvānnādāhyeta na dahyetetyetadevaṃ sadbrahmasatyābhisandhītarayoḥ śarīrapātakāle ca tulyāyāṃ satsampattau vidvānsatsampadya na punarvyāghradevādidehagrahaṇāyā'vartate /
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.