Dvavimsatyavadanakatha 11

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो धात्ववरोपणफलानुशंसां श्रुत्वा भगवन्तं पुनर् एवम् आह ॥ भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि, मण्डलं सुगतस्य च । क्रियते येन पूजार्थम्, फलं तेषां कथं विभो

atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo dhātvavaropaṇaphalānuśaṃsāṃ śrutvā bhagavantaṃ punar evam āha // bhagavañ śrotum icchāmi, maṇḍalaṃ sugatasya ca / kriyate yena pūjārtham, phalaṃ teṣāṃ kathaṃ vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् आह ॥ भवति कनकवर्णः सर्वरोगैर् विमुक्तः सुरमनुजविशिष्टश् चन्द्रवद् दीप्तकान्तिः । धनकनकसमृद्धो जायते राजवंशे सुगतवरगृहे ऽस्मिन् मण्डलं यः करोति

bhagavān āha // bhavati kanakavarṇaḥ sarvarogair vimuktaḥ suramanujaviśiṣṭaś candravad dīptakāntiḥ / dhanakanakasamṛddho jāyate rājavaṃśe sugatavaragṛhe 'smin maṇḍalaṃ yaḥ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः । देवानां च मनुष्याणां शास्ता लोके भविष्यति

vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ / devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ śāstā loke bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते जनकाया भगवन्तं विना स्थातुमनो नोत्सहन्ते ॥ ततस् ते जनकाया भगवतो विपश्विनः श्रावकोत्तमः सुनन्दभिक्षुस् तम् ऊचुः ॥ क्व गच्छति भगवान् विपश्वी चिरं दिवसम् अदृष्ट्वा सर्वे जनकाया भगवन्तं द्रष्टुम् आकाङ्क्षमाणाः स्थिताः ॥ सुनन्दभिक्षुर् आह ॥ इहैव विहारे ऽहम् एकस् तिष्ठामि, स मयापि दर्शनं न प्राप्तो भगवान् ॥ तेन खलु पुनः समयेनान्यतमः श्रेष्ठी महार्द्धो धर्मकामः शुद्धाशयो भगवन्तम् अर्चनार्थं पुष्पधूपादीनि गृहीत्वा विपश्यिनः सम्यक्संबुद्धस्य विहारे प्रविशति ॥ ततस् तेन भगवन्तम् अदृष्ट्वा पृष्टः । भगवान् क्व गच्छति । कुत्र विहरति । अहो मन्दभाग्यस्य भगवान् न प्राप्त इति ॥ सुनन्दो ऽपि पिण्डाय प्राविक्षत् ॥ ततस् तेन श्रेष्ठिना गोमयेनोपलिप्य मण्डलाकारं कृत्वा भगवतो ऽर्थे पूजा कृता । पुनस् तस्य बुद्धिर् उत्पन्ना ॥ अनेनैवंविधिना गोमयेनोपलिप्य मण्डलम् अविधाय कः पूजयिष्यति । तत् कस्मान् मन उत्सहन्ते शून्यस्थाने । अत एवम् अहं सौवर्णमयं मण्डलं निर्मापयिष्ये । तथा कृते सर्वे जनकायास् तथागतपूजनाय मनःप्रसन्नतां भवेयुः ॥ इति चिन्तयित्वा स श्रेष्ठी चतुरस्रप्रमाणेन मण्डलं कर्मकरेण कारयित्वा विहारमध्ये निर्मापितः ॥ तदनन्तरं स श्रेष्ठी तं निर्मापयित्वा वीथिम् अवतरन् सर्वजनकायान् आहूयोक्तः ॥ ये ये तथागतार्चनाभिलाषजनास् तस्मिन् मण्डले ऽर्चयितव्याः । यावद् भगवान् विपश्वी सम्यक्संबुद्धो नागतस् तावद् इति ॥ तच् छ्रुत्वा ततः प्रभृति सर्वे बन्धुमतीजनकायास् तं दृष्ट्वा प्रसादजाता भगवतो ऽर्थं पूजां कृताः ॥ अथापरेण समयेन श्रेष्ठी मण्डलम् अभ्यर्च्य प्रणिधानं कृतम् ॥ अनेन कुशलमूलेन वानप्रस्थबोधिसत्त्वो भवेयम् इति । पश्चिमकथागते संबोधिव्याकरणं प्रतिलभेयम् इति प्रणिधानं कृतम् ॥ ततः स बुद्धे भगवति मनः प्रसाद्य कालं कृत्वा कौरव्यराज्ञः महिषी तस्याः कुक्षाव् उपपन्नः ॥ ततो नवानां मासानाम् अत्ययात् पुत्रो जात अभिरूपः प्रासादिको दर्शनीयः । यदा जातमात्रेण तस्य प्रभया सर्वं नगरम् अवभासितम् । यथा चन्द्रमोदितः शीतरश्मिस् तथा प्रभया स्फुटो ऽभूत् ॥ तस्य जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापितम् । किं भवतु दारकस्य नामेति ॥ अमात्या ऊचुः ॥ यस्माद् अस्य प्रभा निःसृता तस्माद् भवतु दारकस्य चन्द्रप्रभ इति व्यवस्थापितम् ॥ ततो धात्रीवर्गाभिर् उन्नीयते वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिमण्डेनान्यैश् च तप्तोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशु वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम् । यदा चन्द्रप्रभो दारको महान् संवृत्तः ॥ स च भद्रः कल्याणाशयः प्रकृतिमेधावित्वात् सर्वशास्त्रविद्याधिगमे कौशलः शिल्पज्ञाने मणिरागे वाद्यवादिते गीतसंज्ञाने संगीतशास्त्रे धनुविद्यादिसंपन्नो ऽभूत् ॥ स बन्धुमित्राश्रितदीनवर्गान् संमाननीयान् अतिथीन् गुरूंश् च । प्रह्लादयाम् आस तया समृद्ध्या देशान् महामेघ इवाभिवर्षन्

atha te janakāyā bhagavantaṃ vinā sthātumano notsahante // tatas te janakāyā bhagavato vipaśvinaḥ śrāvakottamaḥ sunandabhikṣus tam ūcuḥ // kva gacchati bhagavān vipaśvī ciraṃ divasam adṛṣṭvā sarve janakāyā bhagavantaṃ draṣṭum ākāṅkṣamāṇāḥ sthitāḥ // sunandabhikṣur āha // ihaiva vihāre 'ham ekas tiṣṭhāmi, sa mayāpi darśanaṃ na prāpto bhagavān // tena khalu punaḥ samayenānyatamaḥ śreṣṭhī mahārddho dharmakāmaḥ śuddhāśayo bhagavantam arcanārthaṃ puṣpadhūpādīni gṛhītvā vipaśyinaḥ samyaksaṃbuddhasya vihāre praviśati // tatas tena bhagavantam adṛṣṭvā pṛṣṭaḥ / bhagavān kva gacchati / kutra viharati / aho mandabhāgyasya bhagavān na prāpta iti // sunando 'pi piṇḍāya prāvikṣat // tatas tena śreṣṭhinā gomayenopalipya maṇḍalākāraṃ kṛtvā bhagavato 'rthe pūjā kṛtā / punas tasya buddhir utpannā // anenaivaṃvidhinā gomayenopalipya maṇḍalam avidhāya kaḥ pūjayiṣyati / tat kasmān mana utsahante śūnyasthāne / ata evam ahaṃ sauvarṇamayaṃ maṇḍalaṃ nirmāpayiṣye / tathā kṛte sarve janakāyās tathāgatapūjanāya manaḥprasannatāṃ bhaveyuḥ // iti cintayitvā sa śreṣṭhī caturasrapramāṇena maṇḍalaṃ karmakareṇa kārayitvā vihāramadhye nirmāpitaḥ // tadanantaraṃ sa śreṣṭhī taṃ nirmāpayitvā vīthim avataran sarvajanakāyān āhūyoktaḥ // ye ye tathāgatārcanābhilāṣajanās tasmin maṇḍale 'rcayitavyāḥ / yāvad bhagavān vipaśvī samyaksaṃbuddho nāgatas tāvad iti // tac chrutvā tataḥ prabhṛti sarve bandhumatījanakāyās taṃ dṛṣṭvā prasādajātā bhagavato 'rthaṃ pūjāṃ kṛtāḥ // athāpareṇa samayena śreṣṭhī maṇḍalam abhyarcya praṇidhānaṃ kṛtam // anena kuśalamūlena vānaprasthabodhisattvo bhaveyam iti / paścimakathāgate saṃbodhivyākaraṇaṃ pratilabheyam iti praṇidhānaṃ kṛtam // tataḥ sa buddhe bhagavati manaḥ prasādya kālaṃ kṛtvā kauravyarājñaḥ mahiṣī tasyāḥ kukṣāv upapannaḥ // tato navānāṃ māsānām atyayāt putro jāta abhirūpaḥ prāsādiko darśanīyaḥ / yadā jātamātreṇa tasya prabhayā sarvaṃ nagaram avabhāsitam / yathā candramoditaḥ śītaraśmis tathā prabhayā sphuṭo 'bhūt // tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpitam / kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti // amātyā ūcuḥ // yasmād asya prabhā niḥsṛtā tasmād bhavatu dārakasya candraprabha iti vyavasthāpitam // tato dhātrīvargābhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś ca taptottaptair upakaraṇaviśeṣair āśu vardhate hradastham iva paṅkajam / yadā candraprabho dārako mahān saṃvṛttaḥ // sa ca bhadraḥ kalyāṇāśayaḥ prakṛtimedhāvitvāt sarvaśāstravidyādhigame kauśalaḥ śilpajñāne maṇirāge vādyavādite gītasaṃjñāne saṃgītaśāstre dhanuvidyādisaṃpanno 'bhūt // sa bandhumitrāśritadīnavargān saṃmānanīyān atithīn gurūṃś ca / prahlādayām āsa tayā samṛddhyā deśān mahāmegha ivābhivarṣan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपरेण समयेन सहायानुचरैः परिवृतो राज्यकौशलकौतूहलं दर्शितुं समन्ततो नगराद् भ्रमन् लोकान् पश्यति । के चिद् वृद्धाः कुब्जबधिरा इन्द्रियहीना व्याधिभिः स्पृष्टास् तान् पश्यति । के चित् सुन्दररूपयौवनमददर्पा गर्जितास् तान् पश्यति ॥ स तान् दृष्ट्वा तस्यैतद् अभवत् ॥ इह संसारे सर्वम् अनर्थम् एवम्, इदं शरीरम् अशौचपापाकुलं रोगशोकस्थानं भयाकुलं मायानिर्मितम् अवीचिसदृशसंसारसमुद्रदुःखम् अहर्निशं प्रतापितम् । जरामरणनिवारणोपायं नास्ति । तस्मात् संसारसमुद्रतरणोपायम् अन्वेषयेयम् इति विचिन्त्य राजगृहं प्रविश्य तूष्णीं भूत्वा चिन्तयाम् आस ॥ रागेण जायते लोभं शोकं लोभेन जायते । शोकेन शोषयेद् गात्रं मरणं तत्र प्राप्यते

so 'pareṇa samayena sahāyānucaraiḥ parivṛto rājyakauśalakautūhalaṃ darśituṃ samantato nagarād bhraman lokān paśyati / ke cid vṛddhāḥ kubjabadhirā indriyahīnā vyādhibhiḥ spṛṣṭās tān paśyati / ke cit sundararūpayauvanamadadarpā garjitās tān paśyati // sa tān dṛṣṭvā tasyaitad abhavat // iha saṃsāre sarvam anartham evam, idaṃ śarīram aśaucapāpākulaṃ rogaśokasthānaṃ bhayākulaṃ māyānirmitam avīcisadṛśasaṃsārasamudraduḥkham aharniśaṃ pratāpitam / jarāmaraṇanivāraṇopāyaṃ nāsti / tasmāt saṃsārasamudrataraṇopāyam anveṣayeyam iti vicintya rājagṛhaṃ praviśya tūṣṇīṃ bhūtvā cintayām āsa // rāgeṇa jāyate lobhaṃ śokaṃ lobhena jāyate / śokena śoṣayed gātraṃ maraṇaṃ tatra prāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सुखं न पश्यामि मानुषाणां कदा चन । ईदृशं दुःखसंसारे ऽसुखसंज्ञा विधीयते

tasmāt sukhaṃ na paśyāmi mānuṣāṇāṃ kadā cana / īdṛśaṃ duḥkhasaṃsāre 'sukhasaṃjñā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानं नाम महानिधानम् अनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः । संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रम् आत्यन्तिकम्

dānaṃ nāma mahānidhānam anugaṃ caurādyasādhāraṇaṃ dānaṃ matsaralobhadoṣarajasaḥ prakṣālanaṃ cetasaḥ / saṃsārādhvapariśramāpanayanaṃ dānaṃ sukhaṃ vāhanaṃ dānaṃ naikasukhopadhānasumukhaṃ sanmitram ātyantikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभवसमुदयं वा दीप्तिम् आज्ञागुणं वा त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा । यद् अभिलषति सर्वं तत् समाप्नोति दानाद् इति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात्

vibhavasamudayaṃ vā dīptim ājñāguṇaṃ vā tridaśapuranivāsaṃ rūpaśobhāguṇaṃ vā / yad abhilaṣati sarvaṃ tat samāpnoti dānād iti parigaṇitārthaḥ ko na dānāni dadyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य दारकस्य चन्द्रप्रभस्य संसारनैर्गुण्यं बहुदोषयुक्तं मत्वा अगारमध्या वसितुं मनो न रमते । वनप्रस्थं गन्तुमन इति चिन्तितवान् ॥ तस्यैतद् अभवत् ॥ अयुक्तम् एतन् मातापितराव् अनिवेद्य कथं गच्छेयम् । अत एव मातापितराव् अग्रे निवेद्य वनप्रस्थं गच्छेयम् इत्य् आरोच्य येन पिता तेनोपसंक्रान्त उपसंक्रम्य पितरौ चाह ॥ तातानुजानीहि मे गृहावासे बहुदोषजालं मत्वाहं वानप्रस्थो भवेयं तत् तवाज्ञां देहीति ॥ एवम् उक्तौ पितरौ साश्रुवदनौ गद्गदकण्ठम् उच्छ्वास्य तम् ऊचतुः ॥ नार्हत्य् अत्रात्मज नौ हृदये शोकशल्यव्रणम् असंरूढम् एव उद्घटयितुं परमेण दुःखेनेति ॥ तथा क्षमं वेत्सि गृहानुरागं श्रेयःपथं वा वनवाससौख्यम् । अस्मान् अनाथान् अपहाय गेहे कस्माद् वनं वाञ्छसि गन्तुम् एकः

atha tasya dārakasya candraprabhasya saṃsāranairguṇyaṃ bahudoṣayuktaṃ matvā agāramadhyā vasituṃ mano na ramate / vanaprasthaṃ gantumana iti cintitavān // tasyaitad abhavat // ayuktam etan mātāpitarāv anivedya kathaṃ gaccheyam / ata eva mātāpitarāv agre nivedya vanaprasthaṃ gaccheyam ity ārocya yena pitā tenopasaṃkrānta upasaṃkramya pitarau cāha // tātānujānīhi me gṛhāvāse bahudoṣajālaṃ matvāhaṃ vānaprastho bhaveyaṃ tat tavājñāṃ dehīti // evam uktau pitarau sāśruvadanau gadgadakaṇṭham ucchvāsya tam ūcatuḥ // nārhaty atrātmaja nau hṛdaye śokaśalyavraṇam asaṃrūḍham eva udghaṭayituṃ parameṇa duḥkheneti // tathā kṣamaṃ vetsi gṛhānurāgaṃ śreyaḥpathaṃ vā vanavāsasaukhyam / asmān anāthān apahāya gehe kasmād vanaṃ vāñchasi gantum ekaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा स आह ॥ पश्यतु देव ॥ प्रमादमदकन्दर्पलोभद्वेषास्पदे गृहे । तद्विरुद्धस्य धर्मस्य को ऽवकाशपरिग्रहः

tac chrutvā sa āha // paśyatu deva // pramādamadakandarpalobhadveṣāspade gṛhe / tadviruddhasya dharmasya ko 'vakāśaparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृष्यमाणो बहुभिः कुकर्मभिः परिग्रहोपार्जनरक्षणाकुलः । अशान्तचेता व्यसनोदयागमैः कदा गृहस्थः शममार्गम् एष्यति

vikṛṣyamāṇo bahubhiḥ kukarmabhiḥ parigrahopārjanarakṣaṇākulaḥ / aśāntacetā vyasanodayāgamaiḥ kadā gṛhasthaḥ śamamārgam eṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स परिगणय्य निश्चितात्मा प्रणयमयानि सुहृद्विचेष्टितानि । अनुनयमधुराक्षरैर् वचोभिर् विषदम् अपास्य तपोवनं जगाम

iti sa parigaṇayya niścitātmā praṇayamayāni suhṛdviceṣṭitāni / anunayamadhurākṣarair vacobhir viṣadam apāsya tapovanaṃ jagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः शृणोथ ॥ भवति कनकवर्णः सर्वरोगैर् विमुक्तः सुरमनुजविशिष्टश् चन्द्रवद् दीप्तकान्तिः । धनकनकसमृद्धो जायते राजवंशे सुगतवरगृहे ऽस्मिन् मण्डलं यः करोति

punaḥ śṛṇotha // bhavati kanakavarṇaḥ sarvarogair vimuktaḥ suramanujaviśiṣṭaś candravad dīptakāntiḥ / dhanakanakasamṛddho jāyate rājavaṃśe sugatavaragṛhe 'smin maṇḍalaṃ yaḥ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते प्राप्नुवन्ति सहसैव जनाधिपत्यं दीर्घायुषो विविधरोगभयैर् विमुक्ताः । बुद्धस्य ये हि भुवनत्रयपूजितस्य कृत्वा भवन्ति कुसुमैः सह मण्डलानि

te prāpnuvanti sahasaiva janādhipatyaṃ dīrghāyuṣo vividharogabhayair vimuktāḥ / buddhasya ye hi bhuvanatrayapūjitasya kṛtvā bhavanti kusumaiḥ saha maṇḍalāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यैः सुखैः सकलभोगवरैश् च युक्ता मर्त्या भवन्ति कनकाधिकचारुवर्णाः । पद्माननाः स्वविकलाङ्गविशालनेत्राः पुष्पैर् गणस्य विविधैर् वसुधां विचित्र्य

divyaiḥ sukhaiḥ sakalabhogavaraiś ca yuktā martyā bhavanti kanakādhikacāruvarṇāḥ / padmānanāḥ svavikalāṅgaviśālanetrāḥ puṣpair gaṇasya vividhair vasudhāṃ vicitrya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.