Dvavimsatyavadanakatha 16

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तं प्रणम्यैतद् अवोचत् ॥ श्रोतुम् इच्छामि हे नाथ भगवन् भवमोचक । ताथागते प्रणामस्य फलं तेषां वद प्रभो

atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantaṃ praṇamyaitad avocat // śrotum icchāmi he nātha bhagavan bhavamocaka / tāthāgate praṇāmasya phalaṃ teṣāṃ vada prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् आह ॥ साधु साधु त्व मैत्रेय पृच्छितं यन् मयि त्वया । बुद्धस्य च प्रणामस्य फलं वक्ष्याम्य् अहं नु भो

bhagavān āha // sādhu sādhu tva maitreya pṛcchitaṃ yan mayi tvayā / buddhasya ca praṇāmasya phalaṃ vakṣyāmy ahaṃ nu bho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धप्रणामस्य महानुशंसा सुरूपभूपं सुखम् आप्नुवन्ति । ये चैकचित्तैः प्रणमन्ति भक्त्या भवार्णवस्योत्तरणाय हेतुम्

buddhapraṇāmasya mahānuśaṃsā surūpabhūpaṃ sukham āpnuvanti / ye caikacittaiḥ praṇamanti bhaktyā bhavārṇavasyottaraṇāya hetum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतपूर्वं मैत्रेयातीते ऽध्वन्य् असंख्येयकल्पे दीपंकरेण सह पूर्वं पद्मोत्तरो नाम सम्यक्संबुद्धो जनपदचारिकां चरन्न् अन्यतममहाजनपदं प्राप्तः ॥ तत्र महाजनपदे वीथि स्थित्वा लोकानां धर्मं देशितवान् ॥ तस्मिन् समये दक्षिणापथो द्विजोत्तमः पुष्करशाली नाम द्वात्रिंशता शिष्यगणैः सार्धं परिवृतो बुद्धगुणवर्णनां श्रुत्वा गृद्धकूटे पर्वते धर्मश्रवणार्थं समागच्छति ॥ अथ ते ददृशुर् बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकं दृष्ट्वा च पुनः प्रसादजातया भगवन्तं त्रिप्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पादाव् अभिवन्दित्वा एकान्ते निषण्णाः । अन्यैकेन भगवन्तं मनसापि न प्रणामितः । भगवति बुद्धे न मनःप्रसन्नताभूत् । किंचित्पापशेषैर् बुद्धकुलेषु प्रवेशेषु आविलचित्तकुटिलचित्तः स तूष्णीस्थितः ॥ अन्ये बुद्धे भगवति प्रसन्नचित्ताः स्थिताः ॥ प्रव्रज्याग्रहणतत्परचित्तान् भगवान् विदित्वैवम् आह ॥ भो ब्राह्मण द्विजोत्तम केनार्थेनागतो ऽसि सहायैर् मयि उच्यताम् ॥ ब्राह्मण उवाच ॥ भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि बुद्धानां धर्मम् उत्तमम् । अवितथवादी बुद्धो हि सत्यवादी तथागतः

bhūtapūrvaṃ maitreyātīte 'dhvany asaṃkhyeyakalpe dīpaṃkareṇa saha pūrvaṃ padmottaro nāma samyaksaṃbuddho janapadacārikāṃ carann anyatamamahājanapadaṃ prāptaḥ // tatra mahājanapade vīthi sthitvā lokānāṃ dharmaṃ deśitavān // tasmin samaye dakṣiṇāpatho dvijottamaḥ puṣkaraśālī nāma dvātriṃśatā śiṣyagaṇaiḥ sārdhaṃ parivṛto buddhaguṇavarṇanāṃ śrutvā gṛddhakūṭe parvate dharmaśravaṇārthaṃ samāgacchati // atha te dadṛśur buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakaṃ dṛṣṭvā ca punaḥ prasādajātayā bhagavantaṃ tripradakṣiṇīkṛtya bhagavataḥ pādāv abhivanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ / anyaikena bhagavantaṃ manasāpi na praṇāmitaḥ / bhagavati buddhe na manaḥprasannatābhūt / kiṃcitpāpaśeṣair buddhakuleṣu praveśeṣu āvilacittakuṭilacittaḥ sa tūṣṇīsthitaḥ // anye buddhe bhagavati prasannacittāḥ sthitāḥ // pravrajyāgrahaṇatatparacittān bhagavān viditvaivam āha // bho brāhmaṇa dvijottama kenārthenāgato 'si sahāyair mayi ucyatām // brāhmaṇa uvāca // bhagavañ śrotum icchāmi buddhānāṃ dharmam uttamam / avitathavādī buddho hi satyavādī tathāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रागलिप्तो न च द्वेषलिप्तो न मोहलिप्तो यथ शुद्धनिष्कः । सर्वेषु तीर्थेष्व् अथ गाङ्गवारि पवित्रभूतः कलुषैर् विहीनः

na rāgalipto na ca dveṣalipto na mohalipto yatha śuddhaniṣkaḥ / sarveṣu tīrtheṣv atha gāṅgavāri pavitrabhūtaḥ kaluṣair vihīnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मावकाशं ^ ददस्व मह्यं वयं हि मूढापरिमुक्तज्ञानाः । संबोधिज्ञानं जिन देहि मे मुने तेनैव सत्त्वान् परिमोचयेयम्

dharmāvakāśaṃ ^ dadasva mahyaṃ vayaṃ hi mūḍhāparimuktajñānāḥ / saṃbodhijñānaṃ jina dehi me mune tenaiva sattvān parimocayeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् आह । साधु साधु द्विजश्रेष्ठ साधु साधु सुभाषितः । नयानयज्ञ धर्मज्ञ शीलं धरतु तावतम्

bhagavān āha / sādhu sādhu dvijaśreṣṭha sādhu sādhu subhāṣitaḥ / nayānayajña dharmajña śīlaṃ dharatu tāvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यं प्रयाति शीलेन सुष्ठु लाभं प्रवर्तते । यशोमित्र ससंपत्ति शीलं धर द्विजोत्तम

divyaṃ prayāti śīlena suṣṭhu lābhaṃ pravartate / yaśomitra sasaṃpatti śīlaṃ dhara dvijottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलं किं तु ॥ अद्रोहः सर्वजन्तूनां कर्मणा मनसा गिरा । अनुग्रहश् च ज्ञानं च, शीलम् एतत् द्विजोत्तम

śīlaṃ kiṃ tu // adrohaḥ sarvajantūnāṃ karmaṇā manasā girā / anugrahaś ca jñānaṃ ca, śīlam etat dvijottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च द्वेषसमं पापंन च क्षान्तिसमं तपः । तस्मात् क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद् विविधैर् नयैः

na ca dveṣasamaṃ pāpaṃna ca kṣāntisamaṃ tapaḥ / tasmāt kṣāntiṃ prayatnena bhāvayed vividhair nayaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षमया स्वर्गसंवासः स्वर्गगामी स नित्यशः । महालक्ष्मीं समासाद्य स भवेद् मोक्षगामिकः

kṣamayā svargasaṃvāsaḥ svargagāmī sa nityaśaḥ / mahālakṣmīṃ samāsādya sa bhaved mokṣagāmikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदा संभावनाध्यानं परमात्मानं द्विजोत्तम । ये ध्यायन्ति प्रयत्नेन ते यान्ति परमां गतिम्

hṛdā saṃbhāvanādhyānaṃ paramātmānaṃ dvijottama / ye dhyāyanti prayatnena te yānti paramāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहान्धकारं संहार्य बुद्धिसूर्यप्रकाशकः । बुद्धत्वपदम् आप्नोति सततं मोक्षगो भवेत्

mohāndhakāraṃ saṃhārya buddhisūryaprakāśakaḥ / buddhatvapadam āpnoti satataṃ mokṣago bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञया पुण्यम् आप्नोति प्रज्ञया धर्मसंयुतः । अनन्तज्ञानं संप्राप्य बुद्धज्ञानं प्रवर्तते

prajñayā puṇyam āpnoti prajñayā dharmasaṃyutaḥ / anantajñānaṃ saṃprāpya buddhajñānaṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोपकारं कुर्वन्ति ये नराः शुद्धमानसाः । सुखदुःखं परे ज्ञात्वा सुखम् आप्नोति सर्वदा

paropakāraṃ kurvanti ye narāḥ śuddhamānasāḥ / sukhaduḥkhaṃ pare jñātvā sukham āpnoti sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वदुःखं परदुःखं वा स्वकं तुल्यं च कारयेत् । स्वदुःखलघुतां प्राप्य परदुःखं गरीयसम् ॥ चकम्पे परदुःखेन महीकम्पाद्रिराड् इव

svaduḥkhaṃ paraduḥkhaṃ vā svakaṃ tulyaṃ ca kārayet / svaduḥkhalaghutāṃ prāpya paraduḥkhaṃ garīyasam // cakampe paraduḥkhena mahīkampādrirāḍ iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धमकार्यं सुकार्यं वा सुचित्तैर् उपदेशयेत् । कापथेषु गते काले यस्य चित्तं निवर्तयेत्

dhamakāryaṃ sukāryaṃ vā sucittair upadeśayet / kāpatheṣu gate kāle yasya cittaṃ nivartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चिद् ये मानवाः प्राणी पक्षी वा कीटकादयः । स्वदुःखसुखयोस् तुल्यं रक्षयेद् दुःखच्छेदनात्

ke cid ye mānavāḥ prāṇī pakṣī vā kīṭakādayaḥ / svaduḥkhasukhayos tulyaṃ rakṣayed duḥkhacchedanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोपकारकं ज्ञेयं तत्परः पुण्यभाग् भवेत् । तेन परोपकारेण धर्मेण सुखम् आप्यते । सुखेन धर्मं साध्यन्ते धर्मेण मोक्षं साध्यते

paropakārakaṃ jñeyaṃ tatparaḥ puṇyabhāg bhavet / tena paropakāreṇa dharmeṇa sukham āpyate / sukhena dharmaṃ sādhyante dharmeṇa mokṣaṃ sādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यत् कार्यं समुत्पन्ने तत् तत् कार्यं समारभेत् । परोपकारकं ज्ञेयं बोधिज्ञानपरायणाः

yad yat kāryaṃ samutpanne tat tat kāryaṃ samārabhet / paropakārakaṃ jñeyaṃ bodhijñānaparāyaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा ब्राह्मणो भगवन्तम् एवम् आह ॥ के चिद् ये मानवाः प्राणी पक्षी वा कीटकादयः । स्वदुःखं स्वसुखं तुल्यं केन संचरते भुवि

etac chrutvā brāhmaṇo bhagavantam evam āha // ke cid ye mānavāḥ prāṇī pakṣī vā kīṭakādayaḥ / svaduḥkhaṃ svasukhaṃ tulyaṃ kena saṃcarate bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य प्रभावातिशयं दृष्ट्वा सुरेश्वरो देवेन्द्रस् तस्य तपःप्रभावप्रहाणान् मनसि त्रासभयाकुलात् सुरलोकाद् अवतीर्णः शकुनिनिर्माणरूपं कृत्वा शरधनू धृत्वा शरेण तं प्रहारार्थं कपोतम् एकं वेगतरेणापहान्तः । तपोवनस्थनृपतेर् अङ्के पतितः ॥ अथ स राजा करुणाशयस् तं दृष्ट्वा, स भूपतिः परमप्रीत्या स्वाङ्के दधानः ॥ स कपोत अमित्रभयाकुलः प्राणान्तम् इव हृत्कम्पेन स्थितः ॥ अथानन्तरं शक्रो देवेन्द्रो नैषादरूपम् अभिनिर्माय तत्समीपम् उपधावितः परमपरिश्रमम् इव महाश्वासं प्रवर्तयन् एनं पृच्छितवान् ॥ देहि त्व मे कपोतं महाजवेनागतो ऽहम् आहारम् । अद्यान्नं न प्राप्तं कथम् अनन्नेन जीवामि

atha tasya prabhāvātiśayaṃ dṛṣṭvā sureśvaro devendras tasya tapaḥprabhāvaprahāṇān manasi trāsabhayākulāt suralokād avatīrṇaḥ śakuninirmāṇarūpaṃ kṛtvā śaradhanū dhṛtvā śareṇa taṃ prahārārthaṃ kapotam ekaṃ vegatareṇāpahāntaḥ / tapovanasthanṛpater aṅke patitaḥ // atha sa rājā karuṇāśayas taṃ dṛṣṭvā, sa bhūpatiḥ paramaprītyā svāṅke dadhānaḥ // sa kapota amitrabhayākulaḥ prāṇāntam iva hṛtkampena sthitaḥ // athānantaraṃ śakro devendro naiṣādarūpam abhinirmāya tatsamīpam upadhāvitaḥ paramapariśramam iva mahāśvāsaṃ pravartayan enaṃ pṛcchitavān // dehi tva me kapotaṃ mahājavenāgato 'ham āhāram / adyānnaṃ na prāptaṃ katham anannena jīvāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपस्विन् ॥ राजोवाच ॥ कथं त्यजामि ते भद्र मयि शरणम् आगतम् । सुखदुःखं च सर्वेषां कथं न ज्ञायसे भवान्

tapasvin // rājovāca // kathaṃ tyajāmi te bhadra mayi śaraṇam āgatam / sukhaduḥkhaṃ ca sarveṣāṃ kathaṃ na jñāyase bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ते स राजा नैषादम् उवाच ॥ शरणम् अभिगतं गुप्त्यर्थं तवाभिप्रायं यथा भवति तथा पूरयामि ॥ नैषाद उवाच ॥ साधु भूपेन्द्र, एवम् एव स एष कपोतं तुलया तुलयित्वा यत्य् अस्ति कपोतस्यामिषम्, अन्यस्यामिषं मे देहीति ॥ राजोवाच ॥ कथं हिंस्य परात्मानं दास्याम्य् अस्मै कथं नु भो । स्वात्मानं च परात्मानं सुखदुःखं च तुल्यकम्

evam ukte sa rājā naiṣādam uvāca // śaraṇam abhigataṃ guptyarthaṃ tavābhiprāyaṃ yathā bhavati tathā pūrayāmi // naiṣāda uvāca // sādhu bhūpendra, evam eva sa eṣa kapotaṃ tulayā tulayitvā yaty asti kapotasyāmiṣam, anyasyāmiṣaṃ me dehīti // rājovāca // kathaṃ hiṃsya parātmānaṃ dāsyāmy asmai kathaṃ nu bho / svātmānaṃ ca parātmānaṃ sukhaduḥkhaṃ ca tulyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहिंस्य परजीवं च किं धर्मं च तपोव्रतम् । परोपकारः कथं स्याच् च विहिंस्य पर आत्मनि

vihiṃsya parajīvaṃ ca kiṃ dharmaṃ ca tapovratam / paropakāraḥ kathaṃ syāc ca vihiṃsya para ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एवम् अहं दास्ये स्वदेहस्यामिषं ध्रुवम् । एकलोपैकपोष्येण, उपकारः कथं भवेत्

ata evam ahaṃ dāsye svadehasyāmiṣaṃ dhruvam / ekalopaikapoṣyeṇa, upakāraḥ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नैषादस् तस्य शुद्धाशयदृढम् अभिसमीक्ष्य तुलानिर्माणम् आदाय पुरतो निषद्य, एनम् उवाच ॥ क्षुत्क्षामतृषार्तो ऽहं बहुविलंबितेन किं विभो । तस्मात् तूर्णम् इमं देहि न ददासि व्रजाम्य् अहम्

atha naiṣādas tasya śuddhāśayadṛḍham abhisamīkṣya tulānirmāṇam ādāya purato niṣadya, enam uvāca // kṣutkṣāmatṛṣārto 'haṃ bahuvilaṃbitena kiṃ vibho / tasmāt tūrṇam imaṃ dehi na dadāsi vrajāmy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥

//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये जातमात्राः प्रभुतां प्रयान्ति श्रेष्ठे कुले जन्म सदैव येषाम् । हस्त्यश्वयानैश् च परिभ्रमन्ति कृत्वा तु ते श्रेष्ठतरे प्रणामम्

ye jātamātrāḥ prabhutāṃ prayānti śreṣṭhe kule janma sadaiva yeṣām / hastyaśvayānaiś ca paribhramanti kṛtvā tu te śreṣṭhatare praṇāmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ प्रथयति यशो धत्ते श्रेयो विवर्धयति द्युतिं हरति दुरितं सर्वं सर्वं ह्य् अरातिम् अपोहति । सुगतिनियतां लोके नृणां करोति च संततिं फलति च शिवायान्ते ऽवश्यं मुनीन्द्रनमस्क्रिया

// prathayati yaśo dhatte śreyo vivardhayati dyutiṃ harati duritaṃ sarvaṃ sarvaṃ hy arātim apohati / sugatiniyatāṃ loke nṛṇāṃ karoti ca saṃtatiṃ phalati ca śivāyānte 'vaśyaṃ munīndranamaskriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्री नृपो यद् बलकीर्तियुक्तो द्वात्रिंशता लक्षणभूषिताङ्गः । संजायते वै क्षितिपप्रधानो बुद्धप्रणामाद् धि फलं तद् उक्तम्

cakrī nṛpo yad balakīrtiyukto dvātriṃśatā lakṣaṇabhūṣitāṅgaḥ / saṃjāyate vai kṣitipapradhāno buddhapraṇāmād dhi phalaṃ tad uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ एवं बहुगुणं मत्वा मत्वा कायं च भङ्गुरम् । बुद्धप्रणामात् को विद्वान् कायकर्मान्यद् आचरेत्

// evaṃ bahuguṇaṃ matvā matvā kāyaṃ ca bhaṅguram / buddhapraṇāmāt ko vidvān kāyakarmānyad ācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस् तं न नमः कुर्याद् दृष्ट्वा दूरात् पुनर्भवाद् भीतः । कृत्वैकनमस्कारं भवपारम् अवाप यद्धेतोः

kas taṃ na namaḥ kuryād dṛṣṭvā dūrāt punarbhavād bhītaḥ / kṛtvaikanamaskāraṃ bhavapāram avāpa yaddhetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.