Dhananjaya: Dasarupaka 4

विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वाद्यत्वं स्थायी भावो रसः स्मृतः

vibhāvairanubhāvaiśca sāttvikairvyabhicāribhiḥ / ānīyamānaḥ svādyatvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत् । आलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा

jñāyamānatayā tatra vibhāvo bhāvapoṣakṛt / ālambanoddīpanatvaprabhedena sa ca dvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मकः । हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः

anubhāvo vikārastu bhāvasaṃsūcanātmakaḥ / hetukāryātmanoḥ siddhistayoḥ saṃvyavahārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् । पृथग् भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः । सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तच् च तद्भावभावनम्

sukhaduḥkhādikairbhāvairbhāvastadbhāvabhāvanam / pṛthag bhāvā bhavantyanye'nubhāvatve'pi sāttvikāḥ / sattvādeva samutpattestac ca tadbhāvabhāvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू । अश्रुवैस्वर्यमित्यष्टौ स्तम्भोऽस्मिन् निष्क्रियाङ्गता । प्रलयो नष्टसञ्ज्ञत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः

stambhapralayaromāñcāḥ svedo vaivarṇyavepathū / aśruvaisvaryamityaṣṭau stambho'smin niṣkriyāṅgatā / pralayo naṣṭasañjñatvaṃ śeṣāḥ suvyaktalakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः । स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नाः कल्लोला इव वारिधौ

viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ / sthāyinyunmagnanirmagnāḥ kallolā iva vāridhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमधृतिजडताहर्षदैन्यौग्र्यचिन्तास् त्रासेर्ष्यामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तनिद्राविबोधाः । व्रीडापस्मारमोहाः समतिरलसतावेगतर्कावहित्था व्याध्युन्मादौ विपादोत्सुकचपलयुतास्त्रिंशदेते त्रयश्च

nirvedaglāniśaṅkāśramadhṛtijaḍatāharṣadainyaugryacintās trāserṣyāmarṣagarvāḥ smṛtimaraṇamadāḥ suptanidrāvibodhāḥ / vrīḍāpasmāramohāḥ samatiralasatāvegatarkāvahitthā vyādhyunmādau vipādotsukacapalayutāstriṃśadete trayaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वज्ञानापदीर्ष्यादेर्निर्वेदः स्वावमाननम् । तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैअवर्ण्योच्छ्वासदीनताः

tattvajñānāpadīrṣyādernirvedaḥ svāvamānanam / tatra cintāśruniḥśvāsavaiavarṇyocchvāsadīnatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्याद्यायासतृट्क्षुद्भिर्ग्लानिर्निष्प्राणतेह च । वैवर्ण्यकम्पानुत्साहक्षामाङ्गवचनक्रियाः

ratyādyāyāsatṛṭkṣudbhirglānirniṣprāṇateha ca / vaivarṇyakampānutsāhakṣāmāṅgavacanakriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात् स्वदुर्नयात् । कम्पशोषाभिवीक्षादिरत्र वर्णस्वरान्यता

anarthapratibhā śaṅkā parakrauryāt svadurnayāt / kampaśoṣābhivīkṣādiratra varṇasvarānyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः स्वेदोऽस्मिन् मर्दनादयः । सन्तोषो ज्ञानशक्त्यादेर्धृतिरव्यग्रभोगकृत्

śramaḥ khedo'dhvaratyādeḥ svedo'smin mardanādayaḥ / santoṣo jñānaśaktyāderdhṛtiravyagrabhogakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णीम्भावादयस्तत्र

apratipattirjaḍatā syādiṣṭāniṣṭadarśanaśrutibhiḥ / animiṣanayananirīkṣaṇatūṣṇīmbhāvādayastatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुस्वेदगद्गदाः । दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं कार्ष्ण्याभृजादिमत्

prasattirutsavādibhyo harṣo'śrusvedagadgadāḥ / daurgatyādyairanaujasyaṃ dainyaṃ kārṣṇyābhṛjādimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्टेऽपराधदौर्मुख्यक्रौर्यैश्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः

duṣṭe'parādhadaurmukhyakrauryaiścaṇḍatvamugratā / tatra svedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । गर्जितादेर्मनःक्षोभस्त्रासोऽत्रोत्कम्पितादयः

dhyānaṃ cintehitānāpteḥ śūnyatāśvāsatāpakṛt / garjitādermanaḥkṣobhastrāso'trotkampitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा । दोषोक्त्यवज्ञे स्रुकुटिमन्युक्रोधेङ्गितानि च

parotkarṣākṣamāsūyā garvadaurjanyamanyujā / doṣoktyavajñe srukuṭimanyukrodheṅgitāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता । तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः

adhikṣepāpamānāderamarṣo'bhiniviṣṭatā / tatra khedaśiraḥkampatarjanātāḍanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः । कर्माण्याधर्पणावज्ञा सविलासाङ्गवीक्षणम्

garvo'bhijanalāvaṇyabalaiśvaryādibhirmadaḥ / karmāṇyādharpaṇāvajñā savilāsāṅgavīkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशज्ञानचिन्ताद्यैः संस्कारात् स्मृतिरत्र च । ज्ञातत्वेनार्थभासिन्यां भ्रूसमुन्नयनादयः । मरणं सुप्रसिद्धत्वादनर्थत्वाच् च नोच्यते

sadṛśajñānacintādyaiḥ saṃskārāt smṛtiratra ca / jñātatvenārthabhāsinyāṃ bhrūsamunnayanādayaḥ / maraṇaṃ suprasiddhatvādanarthatvāc ca nocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्षोत्कर्षो मदः पानात् स्खलदङ्गवचोगतिः । निद्रा हासोऽत्र रुदितं ज्येष्ठमध्याधमादिषु । सुप्तं निद्रोद्भवं तत्र श्वासोच्छासक्रिया परम्

harṣotkarṣo madaḥ pānāt skhaladaṅgavacogatiḥ / nidrā hāso'tra ruditaṃ jyeṣṭhamadhyādhamādiṣu / suptaṃ nidrodbhavaṃ tatra śvāsocchāsakriyā param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनःसम्मीलनं निद्रा चिन्तालस्यक्लमादिभिः । तत्र जृम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोत्स्वप्नतादयः । विवोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने

manaḥsammīlanaṃ nidrā cintālasyaklamādibhiḥ / tatra jṛmbhāṅgabhaṅgākṣimīlanotsvapnatādayaḥ / vivodhaḥ pariṇāmādestatra jṛmbhākṣimardane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुराचारादिभिर्व्रीडा धार्ष्ट्याभावस्तमुन्नयेत् । साचीकृताङ्गावरणवैवर्ण्याधोमुखादिभिः

durācārādibhirvrīḍā dhārṣṭyābhāvastamunnayet / sācīkṛtāṅgāvaraṇavaivarṇyādhomukhādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधिः । भूपातकम्पप्रखेदलालाफेनोद्गमादयः

āveśo grahaduḥkhādyairapasmāro yathāvidhiḥ / bhūpātakampaprakhedalālāphenodgamādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः । तत्राज्ञानभ्रमाघातघूर्णनादर्शनादयः

moho vicittatā bhītiduḥkhāveśānucintanaiḥ / tatrājñānabhramāghātaghūrṇanādarśanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीर्मतिः । आलस्यं श्रमगर्भादेजह्यजृम्भासितादिमत्

bhrānticchedopadeśābhyāṃ śāstrādestattvadhīrmatiḥ / ālasyaṃ śramagarbhādejahyajṛmbhāsitādimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेगः सम्ग्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो वातात् पांसूपदिग्धस्त्वरितपदगतिर्वर्षजे पिण्डिताङ्गः । उत्पातात् स्रस्तताङ्गेष्वहितहितकृते शोकहर्षानुभावा वह्नेर्धूमाकुलास्यः करिजमनुभयस्तम्मकम्पापसाराः

āvegaḥ samgramo'sminnabhisarajanite śastranāgābhiyogo vātāt pāṃsūpadigdhastvaritapadagatirvarṣaje piṇḍitāṅgaḥ / utpātāt srastatāṅgeṣvahitahitakṛte śokaharṣānubhāvā vahnerdhūmākulāsyaḥ karijamanubhayastammakampāpasārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्को विचारः सन्देहाद् भ्रूशिरोङ्गुलिनर्तकः । लज्जाद्यैर्विक्रियागुप्ताववहित्थाङ्गविक्रिया । व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः

tarko vicāraḥ sandehād bhrūśiroṅgulinartakaḥ / lajjādyairvikriyāguptāvavahitthāṅgavikriyā / vyādhayaḥ sannipātādyāsteṣāmanyatra vistaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रेक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिभिः । अस्स्मिन्नवस्था रुदितगीतहासासितादयः

aprekṣākāritonmādaḥ sannipātagrahādibhiḥ / assminnavasthā ruditagītahāsāsitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेर्विषादः सत्त्वसङ्क्षयः । निःश्वासोच्छ्वासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत्

prārabdhakāryāsiddhyāderviṣādaḥ sattvasaṅkṣayaḥ / niḥśvāsocchvāsahṛttāpasahāyānveṣaṇādikṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालाक्षमत्वमौत्मुक्यं रम्येच्छारतिसम्ग्रमैः । तत्रोच्छ्वासत्वनिःश्वासहृत्तापस्वेदविभ्रमाः

kālākṣamatvamautmukyaṃ ramyecchāratisamgramaiḥ / tatrocchvāsatvaniḥśvāsahṛttāpasvedavibhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्सर्यद्वेषरागादेश्चापलं त्वनवस्थितिः । तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः

mātsaryadveṣarāgādeścāpalaṃ tvanavasthitiḥ / tatra bhartsanapāruṣyasvacchandācaraṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः

viruddhairaviruddhairvā bhāvairvicchidyate / ātmabhāvaṃ nayatyanyān sa sthāyī lavaṇākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्युत्साहज्गुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः । शममपि केचित् प्राहुः पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य

ratyutsāhajgupsāḥ krodho hāsaḥ smayo bhayaṃ śokaḥ / śamamapi kecit prāhuḥ puṣṭirnāṭyeṣu naitasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी स्वदते कथम् । वैरस्यायैव तत्पोषस्तेनाष्टौ स्थायिनो मताः

nirvedādiratādrūpyādasthāyī svadate katham / vairasyāyaiva tatpoṣastenāṣṭau sthāyino matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया । वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः

vācyā prakaraṇādibhyo buddhisthā vā yathā kriyā / vākyārthaḥ kārakairyuktā sthāyī bhāvastathetaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसः स एव स्वाद्व्यत्वाद् रसिकस्यैव वर्तनात् । नानुकार्यस्य वृत्तत्वात् काव्यस्यातत्परत्वतः

rasaḥ sa eva svādvyatvād rasikasyaiva vartanāt / nānukāryasya vṛttatvāt kāvyasyātatparatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टुः प्रतीतिर्व्रीडेर्ष्यारागद्वेषप्रसङ्गतः । लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात्

draṣṭuḥ pratītirvrīḍerṣyārāgadveṣaprasaṅgataḥ / laukikasya svaramaṇīsaṃyuktasyeva darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादिः प्रतिपादकः । विभावयति रत्यादीन् स्वदन्ते रसिकस्य ते

dhīrodāttādyavasthānāṃ rāmādiḥ pratipādakaḥ / vibhāvayati ratyādīn svadante rasikasya te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडतां मृन्मयैर्यद्वद् बालानां द्विरदादिभिः । स्वोत्साहः स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः

krīḍatāṃ mṛnmayairyadvad bālānāṃ dviradādibhiḥ / svotsāhaḥ svadate tadvacchrotṛṇāmarjunādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते । स्वादः काव्यार्थसम्भेदानात्मानन्दसमुद्भवः

kāvyārthabhāvanāsvādo nartakasya na vāryate / svādaḥ kāvyārthasambhedānātmānandasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकाशविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्बिधः । शृङ्गारवीरबीभत्सरौद्रेषु मनसः क्रमात्

vikāśavistarakṣobhavikṣepaiḥ sa caturbidhaḥ / śṛṅgāravīrabībhatsaraudreṣu manasaḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हास्याद्भुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि । अतस्तज्जन्यता तेषामत एवावधारणम्

hāsyādbhutabhayotkarṣakaruṇānāṃ ta eva hi / atastajjanyatā teṣāmata evāvadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमप्रकर्षो निर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता । पदार्थैरिन्दुनिर्वेदरोमाञ्चादिस्वरूपकैः । काव्याद् विभावसञ्चार्यनुभावप्रख्यतां गतैः

śamaprakarṣo nirvācyo muditādestadātmatā / padārthairindunirvedaromāñcādisvarūpakaiḥ / kāvyād vibhāvasañcāryanubhāvaprakhyatāṃ gataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावितः स्वदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः । लक्षणैक्यं विभावैक्यादभेदाद् रसभावयोः

bhāvitaḥ svadate sthāyī rasaḥ sa parikīrtitaḥ / lakṣaṇaikyaṃ vibhāvaikyādabhedād rasabhāvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः । प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः । प्रहृष्यमाणा शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः

ramyadeśakalākālaveṣabhogādisevanaiḥ / pramodātmā ratiḥ saiva yūnoranyonyaraktayoḥ / prahṛṣyamāṇā śṛṅgāro madhurāṅgaviceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये सत्त्वजाः स्थायिन् एव चाष्टौ त्रिंशत् त्रयो ये व्यभिचारिणश्च । एकोनपञ्चाशदमी हि भावाः युक्त्या निबद्धाः परिपोषयन्ति । आलस्यमौग्र्यं मरणं जुगुप्सा तस्याश्रयाद्वैतविरुद्धमिष्टम्

ye sattvajāḥ sthāyin eva cāṣṭau triṃśat trayo ye vyabhicāriṇaśca / ekonapañcāśadamī hi bhāvāḥ yuktyā nibaddhāḥ paripoṣayanti / ālasyamaugryaṃ maraṇaṃ jugupsā tasyāśrayādvaitaviruddhamiṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रायोगोऽनुरागेऽपि नवयोरेकचित्तयोः । पारतन्त्र्येण दैवाद् वा विप्रकर्षादसङ्गमः

tatrāyogo'nurāge'pi navayorekacittayoḥ / pāratantryeṇa daivād vā viprakarṣādasaṅgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशावस्थः स तत्रादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् । स्मृतिर्गुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसञ्ज्वराः । जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम्

daśāvasthaḥ sa tatrādāvabhilāṣo'tha cintanam / smṛtirguṇakathodvegapralāponmādasañjvarāḥ / jaḍatā maraṇaṃ ceti duravasthaṃ yathottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिलापः स्पृहा तत्र कान्ते सर्वाङ्गसुन्दरे । दृष्टे श्रुते वा तत्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः

abhilāpaḥ spṛhā tatra kānte sarvāṅgasundare / dṛṣṭe śrute vā tatrāpi vismayānandasādhvasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षात् प्रतिकृतिस्वप्नच्छायामायासु दर्शनम् । श्रुतिर्व्याजात् सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः

sākṣāt pratikṛtisvapnacchāyāmāyāsu darśanam / śrutirvyājāt sakhīgītamāgadhādiguṇastuteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः । दशावस्थत्वमाचार्यैः प्रायो वृत्या निदर्शितम् । महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तदनन्तता

sānubhāvavibhāvāstu cintādyāḥ pūrvadarśitāḥ / daśāvasthatvamācāryaiḥ prāyo vṛtyā nidarśitam / mahākaviprabandheṣu dṛśyate tadanantatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच् च किं नौत्सुक्यं प्रजायते । अप्राप्तौ किं न निर्वेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात्

dṛṣṭe śrute'bhilāṣāc ca kiṃ nautsukyaṃ prajāyate / aprāptau kiṃ na nirvedo glāniḥ kiṃ nāticintanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रयोगस्तु विश्लेषो रूढविभ्रम्भयोर्द्विधा । मानप्रवासभेदेन मानोऽपि प्रणयेर्ष्ययोः

viprayogastu viśleṣo rūḍhavibhrambhayordvidhā / mānapravāsabhedena māno'pi praṇayerṣyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रणयमानः स्यात् कोपावसितयोर्द्वयोः । स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मानः कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये । श्रुते वानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात्

tatra praṇayamānaḥ syāt kopāvasitayordvayoḥ / strīṇāmīrṣyākṛto mānaḥ kopo'nyāsaṅgini priye / śrute vānumite dṛṣṭe śrutistatra sakhīmukhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्स्वप्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनकल्पितः । त्रिधानुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः

utsvapnāyitabhogāṅkagotraskhalanakalpitaḥ / tridhānumāniko dṛṣṭaḥ sākṣādindriyagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोत्तरं गुरुः षड्भिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साम्ना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः

yathottaraṃ guruḥ ṣaḍbhirupāyaistamupācaret / sāmnā bhedena dānena natyupekṣārasāntaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ओरियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनम् । दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः

tatra oriyavacaḥ sāma bhedastatsakhyupārjanam / dānaṃ vyājena bhūṣādeḥ pādayoḥ patanaṃ natiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम् । रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम् । कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः

sāmādau tu parikṣīṇe syādupekṣāvadhīraṇam / rabhasatrāsaharṣādeḥ kopabhraṃśo rasāntaram / kopaceṣṭāśca nārīṇāṃ prāgeva pratipāditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यतः सम्भ्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता । द्वयोस्तत्राश्रुनिःश्वासकार्श्यलम्बालकादिता

kāryataḥ sambhramācchāpāt pravāso bhinnadeśatā / dvayostatrāśruniḥśvāsakārśyalambālakāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयः सहसोत्पन्नो दिव्यमानुपविप्लवात् । स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि

dvitīyaḥ sahasotpanno divyamānupaviplavāt / svarūpānyatvakaraṇācchāpajaḥ sannidhāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृते त्वेकत्र यत्रान्यः प्रलपेच्छोक एव सः । व्याश्रयत्वान् न शृङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः

mṛte tvekatra yatrānyaḥ pralapecchoka eva saḥ / vyāśrayatvān na śṛṅgāraḥ pratyāpanne tu netaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया । कलहान्तरितेर्ष्यायां विप्रलव्धा च खण्डिता

praṇayāyogayorutkā pravāse proṣitapriyā / kalahāntariterṣyāyāṃ vipralavdhā ca khaṇḍitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स सम्भोगो मुदान्वितः

anukūlau niṣevete yatrānyonyaṃ vilāsinau / darśanasparśanādīni sa sambhogo mudānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेष्टास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योषिताम् । दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपाः प्रियं प्रति

ceṣṭāstatra pravartante līlādyā daśa yoṣitām / dākṣiṇyamārdavapremṇāmanurūpāḥ priyaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रमयेच् चाटुकृत् कान्तः कलाक्रीडादिभिश्च ताम् । न ग्राम्यमाचरेत् किञ्चिन् नर्मभ्रंशकरं न च

ramayec cāṭukṛt kāntaḥ kalākrīḍādibhiśca tām / na grāmyamācaret kiñcin narmabhraṃśakaraṃ na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीरः प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मोहाविषादनयविस्मयविक्रमाद्यैः । उत्साहभूः स च दयारणदानयोगात् त्रेधा किलात्र मतिगर्वधृतिप्रहर्षाः

vīraḥ pratāpavinayādhyavasāyasattva- mohāviṣādanayavismayavikramādyaiḥ / utsāhabhūḥ sa ca dayāraṇadānayogāt tredhā kilātra matigarvadhṛtipraharṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीभत्सः कृमिपूतिगन्धिवमथुप्रायैर्जुगुप्सैकभूर् उद्वेगो रुधिरान्त्रकीकसवसामांसादिभिः क्षोभणः । वैराग्याज् जघनस्तनादिषु घृणाशुद्धोऽनुभावैर्वृतो नासावक्त्रविकूणनादिभिरिहावेगार्तिशङ्कादयः

bībhatsaḥ kṛmipūtigandhivamathuprāyairjugupsaikabhūr udvego rudhirāntrakīkasavasāmāṃsādibhiḥ kṣobhaṇaḥ / vairāgyāj jaghanastanādiṣu ghṛṇāśuddho'nubhāvairvṛto nāsāvaktravikūṇanādibhirihāvegārtiśaṅkādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयैः पोषोऽस्य रौद्रोऽनुजः क्षोभः खाधरदंशकम्पभ्रुकुटिस्वेदास्यरागैर्युतः । शत्रोल्लासविकत्थमांसधरणीघातप्रतिज्ञाग्रहैर् अत्रामर्षमदौ स्मृतिश्चपलतासूयाग्र्यवेगादयः

krodho matsaravairivaikṛtamayaiḥ poṣo'sya raudro'nujaḥ kṣobhaḥ khādharadaṃśakampabhrukuṭisvedāsyarāgairyutaḥ / śatrollāsavikatthamāṃsadharaṇīghātapratijñāgrahair atrāmarṣamadau smṛtiścapalatāsūyāgryavegādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृताकृतिवाग्वेषैरात्मनोऽथ परस्य वा । हासः स्यात् परिपोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः

vikṛtākṛtivāgveṣairātmano'tha parasya vā / hāsaḥ syāt paripoṣo'sya hāsyastriprakṛtiḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मितमिह विकासिनयनं किञ्चिल्लक्ष्यद्विजं तु हसितं स्यात् । मधुरस्वरं विहसितं सशिरःकम्पमिदमुपहसितम्

smitamiha vikāsinayanaṃ kiñcillakṣyadvijaṃ tu hasitaṃ syāt / madhurasvaraṃ vihasitaṃ saśiraḥkampamidamupahasitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम् । द्वे द्वे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः

apahasitaṃ sāsrākṣaṃ vikṣiptāṅgaṃ bhavatyatihasitam / dve dve hasite caiṣāṃ jyeṣṭhe madhye'dhame kramaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रालस्यश्रमग्लानिमूर्छाश्च सहचारिणः । अतिलोकैः पदार्थैः स्याद् विस्मयात्मा रसोऽद्भुतः

nidrālasyaśramaglānimūrchāśca sahacāriṇaḥ / atilokaiḥ padārthaiḥ syād vismayātmā raso'dbhutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मास्य साधुवादाश्रुवेपथुस्वेदगद्गदाः । हर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः

karmāsya sādhuvādāśruvepathusvedagadgadāḥ / harṣāvegadhṛtiprāyā bhavanti vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकृतस्वरसत्त्वादेर्भयभावो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोषवैचित्त्यलक्षणः । दैन्यसम्भ्रमसम्मोहत्रासादिस्तत्सहोदरः

vikṛtasvarasattvāderbhayabhāvo bhayānakaḥ / sarvāṅgavepathusvedaśoṣavaicittyalakṣaṇaḥ / dainyasambhramasammohatrāsādistatsahodaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टनाशादनिष्टाप्तौ शोकात्मा करुणोऽनु तम् । निःश्वासोच्छ्वासरुदितस्तम्भप्रलपितादयः

iṣṭanāśādaniṣṭāptau śokātmā karuṇo'nu tam / niḥśvāsocchvāsaruditastambhapralapitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसम्भ्रमाः । विषादजडयोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः

svāpāpasmāradainyādhimaraṇālasyasambhramāḥ / viṣādajaḍayonmādacintādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतिभक्त्यादयो भावा मृगयाक्षादयो रसाः । हर्षोत्साहादिषु स्पष्टमन्तर्भावान् न कीर्तिताः

prītibhaktyādayo bhāvā mṛgayākṣādayo rasāḥ / harṣotsāhādiṣu spaṣṭamantarbhāvān na kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्त्रिंशद्भूषणादीनि सामादीन्येकविंशतिः । लक्ष्यसन्ध्यन्तराङ्गानि सालङ्कारेषु तेषु च

ṣaṭtriṃśadbhūṣaṇādīni sāmādīnyekaviṃśatiḥ / lakṣyasandhyantarāṅgāni sālaṅkāreṣu teṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रम्यं जुगुप्सितमुदारमथापि नीचम् उग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु । यद्वाप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन् नास्ति यन् न रसभावमुपैति लोके

ramyaṃ jugupsitamudāramathāpi nīcam ugraṃ prasādi gahanaṃ vikṛtaṃ ca vastu / yadvāpyavastu kavibhāvakabhāvyamānaṃ tan nāsti yan na rasabhāvamupaiti loke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । आविष्कृटं मुञ्जमहीशगोष्ठी- वैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत्

viṣṇoḥ sutenāpi dhanañjayena vidvanmanorāganibandhahetuḥ / āviṣkṛṭaṃ muñjamahīśagoṣṭhī- vaidagdhyabhājā daśarūpametat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.