नाशिनी ब्रह्मचर्यस्य नरकस्य प्रदर्शिका । भ्रंशिका स्वर्गमार्गस्य दुःखसागरशोषिका
nāśinī brahmacaryasya narakasya pradarśikā / bhraṃśikā svargamārgasya duḥkhasāgaraśoṣikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Dharmasamuccaya 30
दूतिका प्रेतलोकस्य तिर्यग्योनिनिपातिका । नाम्ना सङ्गणिका सेवा संसारे बन्धमातृका
dūtikā pretalokasya tiryagyoninipātikā / nāmnā saṅgaṇikā sevā saṃsāre bandhamātṛkā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानाध्ययनशक्तैव वर्ज्या नित्यं हि भिक्षुभिः । ध्यानाध्ययननिर्मुक्तो निमित्ताभिरतः सदा
dhyānādhyayanaśaktaiva varjyā nityaṃ hi bhikṣubhiḥ / dhyānādhyayananirmukto nimittābhirataḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परधर्मो भयावहः विवर्जितः शुभैर्धर्मैरपापगमनाय सः । स्वधर्म यः परित्यज्य परधर्मेषु रज्यते
paradharmo bhayāvahaḥ vivarjitaḥ śubhairdharmairapāpagamanāya saḥ / svadharma yaḥ parityajya paradharmeṣu rajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मद्वयपरिभ्रष्टो विनिपाताय कल्पते । स्वगृहं यः परित्यज्य परवेश्यानि तिष्ठति
dharmadvayaparibhraṣṭo vinipātāya kalpate / svagṛhaṃ yaḥ parityajya paraveśyāni tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदायं लाघवं याति निधनं चाशु गच्छति । तथा यो विमतिर्भूतो विद्वन्मानी जनेच्छया
sadāyaṃ lāghavaṃ yāti nidhanaṃ cāśu gacchati / tathā yo vimatirbhūto vidvanmānī janecchayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वधर्मविरतिं कृत्वा परधर्मेषु वर्तते । अधर्मे चाशयस्तस्य परलिङ्गोपजीविनः
svadharmaviratiṃ kṛtvā paradharmeṣu vartate / adharme cāśayastasya paraliṅgopajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणविद्याभिलिप्तो ऽयं प्रेतः पापेषु पच्यते । यशो ऽन्तं पदमास्थाय पापकर्मणि वर्तते
tṛṇavidyābhilipto 'yaṃ pretaḥ pāpeṣu pacyate / yaśo 'ntaṃ padamāsthāya pāpakarmaṇi vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासौ भिक्षुरिहोच्यते शश्वत् स पतितो दृष्टः शासनान्तात् प्रवर्तते । निस्पृहः कामचर्यासु निरामोदः प्रवर्जितः ॥ आरब्धवीर्यः सन्तुष्टो ध्यायी भिक्षुरिहोच्यते
nāsau bhikṣurihocyate śaśvat sa patito dṛṣṭaḥ śāsanāntāt pravartate / nispṛhaḥ kāmacaryāsu nirāmodaḥ pravarjitaḥ // ārabdhavīryaḥ santuṣṭo dhyāyī bhikṣurihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च कामेषु संसक्तो नित्याहारविहारवान् । काषायसंवृतः क्षौरो नासौ भिक्षुरिहोच्यते
na ca kāmeṣu saṃsakto nityāhāravihāravān / kāṣāyasaṃvṛtaḥ kṣauro nāsau bhikṣurihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमित्तबोधको (यस्तु) नक्षत्रगतिचिन्तकः । राजसेवाप्रमत्तश्च न स भिक्षुरिहोच्यते
nimittabodhako (yastu) nakṣatragaticintakaḥ / rājasevāpramattaśca na sa bhikṣurihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैद्यकर्माणि कुर्वश्च श्रुति सङ्ग्रथनं तथा । सङ्कीर्णा दिनचर्या च कुर्वन् भिक्षुः प्रणश्यति
vaidyakarmāṇi kurvaśca śruti saṅgrathanaṃ tathā / saṅkīrṇā dinacaryā ca kurvan bhikṣuḥ praṇaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानाध्ययनविद्वेषी रतः सङ्गणिकासु च । लोभसत्कारलाभं च कुर्वन् भिक्षुः प्रणश्यति
dhyānādhyayanavidveṣī rataḥ saṅgaṇikāsu ca / lobhasatkāralābhaṃ ca kurvan bhikṣuḥ praṇaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुवर्णधातुसंसक्तो बहुमित्ररतिश्च यः । अन्यलाभाभिलाषितो भिक्षुः पतति शासनात्
suvarṇadhātusaṃsakto bahumitraratiśca yaḥ / anyalābhābhilāṣito bhikṣuḥ patati śāsanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपसः सङ्गनिर्मुक्तो न पापगणसेवकः । सक्तूदकेन सन्तुष्टः स भिक्षुर्निष्ठुरः स्मृतः
tapasaḥ saṅganirmukto na pāpagaṇasevakaḥ / saktūdakena santuṣṭaḥ sa bhikṣurniṣṭhuraḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः शुद्धो भिक्षुः? आगतान् विषयान् सर्वान् त्यजति ज्वलनोपमान् । विशुद्धदोषो मणिवच्छुद्धो भिक्षुरिहोच्यते
kaḥ śuddho bhikṣuḥ? āgatān viṣayān sarvān tyajati jvalanopamān / viśuddhadoṣo maṇivacchuddho bhikṣurihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्बहिर्विशुद्धात्मा ज्ञानादिभिरलङ्कृतः । श्रद्धया शीलवस्त्रेण क्रियावान् भिक्षुरुच्यते
antarbahirviśuddhātmā jñānādibhiralaṅkṛtaḥ / śraddhayā śīlavastreṇa kriyāvān bhikṣurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभधर्मव्यतीतो यः स्थितो मेरुरिवाचलः । सर्वलोकप्रियः शान्तः पारगो भिक्षुरुच्यते
lobhadharmavyatīto yaḥ sthito merurivācalaḥ / sarvalokapriyaḥ śāntaḥ pārago bhikṣurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिरात्रिवासी कुत्रापि कुशासनविधारकः । गिरिगह्वरसेवी च विमुक्तो भिक्षुरुच्यते
trirātrivāsī kutrāpi kuśāsanavidhārakaḥ / girigahvarasevī ca vimukto bhikṣurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पापभीरुरसंस्पर्शी संवृतः च सुसंवृतः । ज्ञानसेवी स्थिरः शान्त एकाकी भिक्षुरुच्यते
pāpabhīrurasaṃsparśī saṃvṛtaḥ ca susaṃvṛtaḥ / jñānasevī sthiraḥ śānta ekākī bhikṣurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचलः प्रियवादी च पापमित्रविवर्जितः । अशक्तः सर्वकृत्येषु मुक्तो भिक्षुरिहोच्यते
acalaḥ priyavādī ca pāpamitravivarjitaḥ / aśaktaḥ sarvakṛtyeṣu mukto bhikṣurihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजसेवा कुकषायोक्तिसेवा राजसेवा विगर्ह्यास्ति भिक्षोश्चारण्यवासिनः । कुकषायोक्तिसेवासौ मृत्युतस्करजीविका
rājasevā kukaṣāyoktisevā rājasevā vigarhyāsti bhikṣoścāraṇyavāsinaḥ / kukaṣāyoktisevāsau mṛtyutaskarajīvikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि राजसेवको भिक्षुर्यः सेव्यो देवतैरपि । न हिंसासवसंसृष्टो महते ऽशुचिसेवकः
na hi rājasevako bhikṣuryaḥ sevyo devatairapi / na hiṃsāsavasaṃsṛṣṭo mahate 'śucisevakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिक्षोः राजसेवा न शोभते निर्मलस्य निरामस्य निस्पृहस्य च देहिनः । संसारभयभीतस्य राजसेवा न शोभते
bhikṣoḥ rājasevā na śobhate nirmalasya nirāmasya nispṛhasya ca dehinaḥ / saṃsārabhayabhītasya rājasevā na śobhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनारण्यश्मशानेषु पल्वलो गिरिभूमिषु । प्रान्तभूमिषु ग्रामस्य स्थितः भिक्षुः प्रशोभते
vanāraṇyaśmaśāneṣu palvalo giribhūmiṣu / prāntabhūmiṣu grāmasya sthitaḥ bhikṣuḥ praśobhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनारण्यश्मशानेषु भिक्षुर्न राजसेवया । ध्यानाध्ययननिर्मुक्तः कवलाहारभोजिता । न भिक्षुरिति विज्ञेयः पिशाचसममानसः
vanāraṇyaśmaśāneṣu bhikṣurna rājasevayā / dhyānādhyayananirmuktaḥ kavalāhārabhojitā / na bhikṣuriti vijñeyaḥ piśācasamamānasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानाद्धि विमलं सौख्यं प्रवदन्ति मनीषिणः । न तत्सुखात्सुखं चान्यदस्ति लोके कथञ्चन
dhyānāddhi vimalaṃ saukhyaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ / na tatsukhātsukhaṃ cānyadasti loke kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदुत्तमध्यानसुखं मुक्त्वा यः पुरुषाधमः । रसेषु रमते बालस्तेन मूढो विहन्यते
taduttamadhyānasukhaṃ muktvā yaḥ puruṣādhamaḥ / raseṣu ramate bālastena mūḍho vihanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयैर्भ्रामितस्यास्य नित्यं तद्गतचेतसः । वर्धन्ते ऽकुशला धर्माः परलोकापकर्षकाः
viṣayairbhrāmitasyāsya nityaṃ tadgatacetasaḥ / vardhante 'kuśalā dharmāḥ paralokāpakarṣakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मज्ञो भिक्षुर्निर्वाणमधिगच्छति आत्मनो यानहीनश्च गुरुपृच्छनकस्तथा । भिक्षुरुद्युक्तवीर्यश्च निर्वाणमधिगच्छति
ātmajño bhikṣurnirvāṇamadhigacchati ātmano yānahīnaśca gurupṛcchanakastathā / bhikṣurudyuktavīryaśca nirvāṇamadhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतं यावद् भवत्येव तावदेव प्रभाषते । आत्मज्ञो मानहीनश्च भिक्षुर्भवति तत्त्वविद्
śrutaṃ yāvad bhavatyeva tāvadeva prabhāṣate / ātmajño mānahīnaśca bhikṣurbhavati tattvavid
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानापमानहीनो यो मार्गामार्गविचक्षणः । स्वपरार्थविधिज्ञो यः स तुष्टो भिक्षुरुच्यते
mānāpamānahīno yo mārgāmārgavicakṣaṇaḥ / svaparārthavidhijño yaḥ sa tuṣṭo bhikṣurucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानिनः कुतः शान्तिः? मानिनः क्रूरमनसश्चपलस्याल्पमेधसः । लाभसत्कारयातस्य कुतः शान्तिर्भविष्यति?
māninaḥ kutaḥ śāntiḥ? māninaḥ krūramanasaścapalasyālpamedhasaḥ / lābhasatkārayātasya kutaḥ śāntirbhaviṣyati?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसन्नाचारयुक्तस्य ज्ञानगोचरसेविनः । संसारदोषभीतस्य प्रव्रज्या सफला मता
prasannācārayuktasya jñānagocarasevinaḥ / saṃsāradoṣabhītasya pravrajyā saphalā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावपरभावेषु यस्य बुद्धिर्नमुञ्चति । न कर्मण्यविपाके च मार्गामार्गे तथैव च
svabhāvaparabhāveṣu yasya buddhirnamuñcati / na karmaṇyavipāke ca mārgāmārge tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवासोपहतो भिक्षुः सुखं न विन्दति सदाचारवियुक्तस्य सुखदुःखाभयस्य च । निवासोपहतो भिक्षुर्बालवद् दृश्यते परैः
nivāsopahato bhikṣuḥ sukhaṃ na vindati sadācāraviyuktasya sukhaduḥkhābhayasya ca / nivāsopahato bhikṣurbālavad dṛśyate paraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणवल्लघुतां याति स्वार्थाच्च परिहीयते । निवासोपहतो भिक्षुः परिहीणवने स्थितः
tṛṇavallaghutāṃ yāti svārthācca parihīyate / nivāsopahato bhikṣuḥ parihīṇavane sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानाध्ययनकृत्येषु मनो नैव प्रवर्तते । निवासोपहतो भिक्षुर्जनसञ्चयतत्परः
dhyānādhyayanakṛtyeṣu mano naiva pravartate / nivāsopahato bhikṣurjanasañcayatatparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सञ्चयव्यग्रमनसा जीवितं परिहीयते । क्षिणोति रेतसं स्वस्य जीवितं नैव गच्छति
sañcayavyagramanasā jīvitaṃ parihīyate / kṣiṇoti retasaṃ svasya jīvitaṃ naiva gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः दुर्गतिं याति? न च विन्दति यत् कृत्वा सुखमन्यत्र भुज्यते । निवासोपहतो भिक्षुर्जनसञ्चयतत्परः । पापानि याति नित्यं स तेन गच्छति दुर्गतिम्
kaḥ durgatiṃ yāti? na ca vindati yat kṛtvā sukhamanyatra bhujyate / nivāsopahato bhikṣurjanasañcayatatparaḥ / pāpāni yāti nityaṃ sa tena gacchati durgatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रामण्यधर्मस्य महत्त्वम् अनभिप्रेतमनसो निराशस्य च देहिनः । सर्वसङ्गविमुक्तस्य श्रामण्यं सफलं मतम्
śrāmaṇyadharmasya mahattvam anabhipretamanaso nirāśasya ca dehinaḥ / sarvasaṅgavimuktasya śrāmaṇyaṃ saphalaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गिरिगह्वरवृक्षेषु नित्यं ध्यानविहारिणः । प्रसीदति शुभं ज्ञानं दौःशील्यपरिवर्जितम्
girigahvaravṛkṣeṣu nityaṃ dhyānavihāriṇaḥ / prasīdati śubhaṃ jñānaṃ dauḥśīlyaparivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केषां सफलं जीवनम्? सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो विषयैर्न च वञ्चितः । (स) भिक्षु निष्फलो ज्ञेयः शुष्केन्धनमिवानलः
keṣāṃ saphalaṃ jīvanam? sarvasaṅgavinirmukto viṣayairna ca vañcitaḥ / (sa) bhikṣu niṣphalo jñeyaḥ śuṣkendhanamivānalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाणाभिरतस्य भिक्षोः प्रशंसा निर्वाणाभिरतो यो हि भीतस्य विभवार्णवात् । भिक्षुर्भवति शुद्धात्मा न निवासेन कर्हिचित्
nirvāṇābhiratasya bhikṣoḥ praśaṃsā nirvāṇābhirato yo hi bhītasya vibhavārṇavāt / bhikṣurbhavati śuddhātmā na nivāsena karhicit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णा एव अनर्थकरी लोभमोहेषु ये शक्तास्ते शक्ता तृष्णया सदा । तृष्णाबन्धनबद्धानां नायं लोको न चापरः
tṛṣṇā eva anarthakarī lobhamoheṣu ye śaktāste śaktā tṛṣṇayā sadā / tṛṣṇābandhanabaddhānāṃ nāyaṃ loko na cāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मज्ञो दुर्गति न लभते असंशक्ता मतिर्यस्य मिथ्याकर्मसु सर्वदा । अपक्षपाती धर्मज्ञो न स गच्छति दुर्गतिम्
dharmajño durgati na labhate asaṃśaktā matiryasya mithyākarmasu sarvadā / apakṣapātī dharmajño na sa gacchati durgatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः मुनिरुच्यते? दोषपङ्केमनो यस्य न लिम्पति कथञ्चन । एकारामविहारीयो निराशो मुनिरुच्यते
kaḥ munirucyate? doṣapaṅkemano yasya na limpati kathañcana / ekārāmavihārīyo nirāśo munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्मुक्तो विमलाचारो निवृत्तमलकल्मषः । मुक्तो यो विषयैः सर्वैरारण्यो मुनिरुच्यते
nirmukto vimalācāro nivṛttamalakalmaṣaḥ / mukto yo viṣayaiḥ sarvairāraṇyo munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकधर्मैर्न निर्वेदं समायाति कथञ्चन । सुखदुःखसमप्रज्ञो निर्मलो मुनिरुच्यते
lokadharmairna nirvedaṃ samāyāti kathañcana / sukhaduḥkhasamaprajño nirmalo munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्तोषः परमो(धर्मो) नित्यं कामविवर्जितः । निरामयः कृच्छ्रजीवी शुचिर्मुनिरिहोच्यते
santoṣaḥ paramo(dharmo) nityaṃ kāmavivarjitaḥ / nirāmayaḥ kṛcchrajīvī śucirmunirihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नयेन्न तेन संश्लेषं यत्र यत्रानुगच्छति । एकचारी दृढमतिः क्रियावान् मुनिरुच्यते
nayenna tena saṃśleṣaṃ yatra yatrānugacchati / ekacārī dṛḍhamatiḥ kriyāvān munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभाशुभानां सर्वेषां कर्मणां फलतत्त्ववित् । शुभाशुभपरित्यागी लोके ऽसौ मुनिरुच्यते
śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ phalatattvavit / śubhāśubhaparityāgī loke 'sau munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्युक्तो दोषनाशाय नित्यकामगतिः स्मृतः । उदयव्ययतत्त्वज्ञो बुद्धिमान् मुनिरुच्यते
udyukto doṣanāśāya nityakāmagatiḥ smṛtaḥ / udayavyayatattvajño buddhimān munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालविदां श्रेष्ठो ऽद्वयवादी जितेन्द्रियः । संसारभयभीतो ऽयं प्रशान्तो मुनिरुच्यते
deśakālavidāṃ śreṣṭho 'dvayavādī jitendriyaḥ / saṃsārabhayabhīto 'yaṃ praśānto munirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः भिक्षुः निर्वाणमधिगच्छति? एकारामगतो भिक्षुः संक्षिप्तेन्द्रियपञ्चकः । देहलक्षणतत्त्वज्ञो निर्वाणमधिगच्छति
kaḥ bhikṣuḥ nirvāṇamadhigacchati? ekārāmagato bhikṣuḥ saṃkṣiptendriyapañcakaḥ / dehalakṣaṇatattvajño nirvāṇamadhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीर्यवान् (सत्यवाक्) भिक्षुर्नित्यं दोषविवर्जितः । उद्यानमिव क्रीडाया निर्वाणमधिगच्छति
vīryavān (satyavāk) bhikṣurnityaṃ doṣavivarjitaḥ / udyānamiva krīḍāyā nirvāṇamadhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्याणधर्मी भव दग्धे क्लेशे वयं दग्धा वनं दग्धं यथाग्निना । कल्याणधर्मे संरक्ता न रक्ता कामभोजने
kalyāṇadharmī bhava dagdhe kleśe vayaṃ dagdhā vanaṃ dagdhaṃ yathāgninā / kalyāṇadharme saṃraktā na raktā kāmabhojane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायया जनाः वञ्चकाः भवन्ति नित्यं प्राप्त्युत्सुका ये (हि) नित्यं स्वजनसंरताः । मायया वञ्चका (ये तु) मूढास्ते धर्मवर्त्मनि
māyayā janāḥ vañcakāḥ bhavanti nityaṃ prāptyutsukā ye (hi) nityaṃ svajanasaṃratāḥ / māyayā vañcakā (ye tu) mūḍhāste dharmavartmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभकर्मणि मनः कार्यः रमणीयान्यरण्यानि तत्रैव रमते मनः । रमन्ते वीतरागास्ते न तु कामगवेषिणः
śubhakarmaṇi manaḥ kāryaḥ ramaṇīyānyaraṇyāni tatraiva ramate manaḥ / ramante vītarāgāste na tu kāmagaveṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कथाभिरतो यस्तु रतो विषयतृष्णयोः । न यास्यति पुरं शान्तं यो च मृत्युं न विन्दति
sa kathābhirato yastu rato viṣayatṛṣṇayoḥ / na yāsyati puraṃ śāntaṃ yo ca mṛtyuṃ na vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्वयवादी भव यो ऽत्यन्तशान्तमनसा नित्यं ध्यानपरायणः । आदिमध्यान्तकल्याणो नित्यमद्वयगोचरः
advayavādī bhava yo 'tyantaśāntamanasā nityaṃ dhyānaparāyaṇaḥ / ādimadhyāntakalyāṇo nityamadvayagocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.