तत् प्रसह्यमहादेवो मृत्युराजो हरिष्यति । त्वरितं याति जन्मेदं न च विन्दति बालिशः
tat prasahyamahādevo mṛtyurājo hariṣyati / tvaritaṃ yāti janmedaṃ na ca vindati bāliśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Dharmasamuccaya 5
पश्चात्तु व्यसने प्राप्ते प्रतिविन्दन्ति दुःखिनः । यदि दुःखाद्भयं त्वरितं यदि मृत्युभयश्च यः
paścāttu vyasane prāpte prativindanti duḥkhinaḥ / yadi duḥkhādbhayaṃ tvaritaṃ yadi mṛtyubhayaśca yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मे हि क्रियतां बुद्धिरेवं सुखमवाप्स्यथ । विनाशान्तं सदा सौख्यमनित्यं सर्वतश्चलम्
dharme hi kriyatāṃ buddhirevaṃ sukhamavāpsyatha / vināśāntaṃ sadā saukhyamanityaṃ sarvataścalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवत्वं पतनान्तम् सर्वदेवकृतं सौख्यं न च विन्दन्ति मोहिताः । अभूत्वा च च्यवन्त्येते भूत्वावश्यं हि चञ्चलाः
devatvaṃ patanāntam sarvadevakṛtaṃ saukhyaṃ na ca vindanti mohitāḥ / abhūtvā ca cyavantyete bhūtvāvaśyaṃ hi cañcalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवाः पतनभावाय धर्मतेयं व्यवस्थिता । प्रमत्ताः कामभोगेषु ये देवाश्चलमानसाः
devāḥ patanabhāvāya dharmateyaṃ vyavasthitā / pramattāḥ kāmabhogeṣu ye devāścalamānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न पश्यन्ति सुरास्तीव्रं व्यसनान्तं हि जीवितम् । यदैव जायते देवस्तदैव मरणाय सः
na paśyanti surāstīvraṃ vyasanāntaṃ hi jīvitam / yadaiva jāyate devastadaiva maraṇāya saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयसे मतिः कर्त्तव्या दिवसान्ते यथा रात्रिरवश्यं प्रतिपद्यते । दिवसं जीवितं प्रोक्तं रात्रिः स्थान्मरणोपमा
śreyase matiḥ karttavyā divasānte yathā rātriravaśyaṃ pratipadyate / divasaṃ jīvitaṃ proktaṃ rātriḥ sthānmaraṇopamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् तदुभयं ज्ञात्वा श्रेयसे क्रियतां मनः । तदेतदर्थ नृणां हि स्त्रीरागवशवर्तिनाम्
tasmāt tadubhayaṃ jñātvā śreyase kriyatāṃ manaḥ / tadetadartha nṛṇāṃ hi strīrāgavaśavartinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदिष्टं मृत्युसैन्येन प्रसहयमवमर्दितम् । भावाभावादिभिर्मूढान् वञ्चयित्वा स्त्रियो नरान्
tadiṣṭaṃ mṛtyusainyena prasahayamavamarditam / bhāvābhāvādibhirmūḍhān vañcayitvā striyo narān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयान्ति मृत्युसमये स्वकर्मफलभोगिनः । पद्मोपवनशैलेषु नदीनां निर्झरेषु च
prayānti mṛtyusamaye svakarmaphalabhoginaḥ / padmopavanaśaileṣu nadīnāṃ nirjhareṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुशः क्रीडनं कृत्वा कूपायाभिगताः प्रियाः । अवश्यम्भावि मरणमवश्यं च वियोगिता
bahuśaḥ krīḍanaṃ kṛtvā kūpāyābhigatāḥ priyāḥ / avaśyambhāvi maraṇamavaśyaṃ ca viyogitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि नाम पुरुषा नित्यं रागवशानुगाः । सुखितं दुःखितं वा(पि) जीर्णमन्यत्र यौवनम्
tathāpi nāma puruṣā nityaṃ rāgavaśānugāḥ / sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā(pi) jīrṇamanyatra yauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युराजो ऽवमर्दति दुष्कुलीनं कुलीनं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति । सुरूपं वा विरूपं वा बलवन्तं तथाबलम्
mṛtyurājo 'vamardati duṣkulīnaṃ kulīnaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / surūpaṃ vā virūpaṃ vā balavantaṃ tathābalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनाथं नष्टनाथं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति । राजानं वा तथा मृत्युः गृहिणं वा तथा यतिम्
sanāthaṃ naṣṭanāthaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / rājānaṃ vā tathā mṛtyuḥ gṛhiṇaṃ vā tathā yatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रूरं वा मृदुकं वापि मृत्युराजो ऽवमर्दति । निर्धनं वा दरिद्रं वा सगुणं निर्गुणं तथा
krūraṃ vā mṛdukaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati / nirdhanaṃ vā daridraṃ vā saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रियं वा पुरुषं वापि मृत्युराजो ऽवमर्दति । प्रवासिनं गृहस्थं वा जले वापि स्थलेस्थितम्
striyaṃ vā puruṣaṃ vāpi mṛtyurājo 'vamardati / pravāsinaṃ gṛhasthaṃ vā jale vāpi sthalesthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितं वा गिरिशृङ्गेषु मृत्युराजो ऽवमर्दति । जागरन्तं तथा सुप्तं भुञ्जानं वा तथा स्थितम्
sthitaṃ vā giriśṛṅgeṣu mṛtyurājo 'vamardati / jāgarantaṃ tathā suptaṃ bhuñjānaṃ vā tathā sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाथी सर्वलोकस्य मृत्युराजो ऽवमर्दति । भूमिस्थं (वा) विमानस्थं विदेशस्थं तथा गृहे
pramāthī sarvalokasya mṛtyurājo 'vamardati / bhūmisthaṃ (vā) vimānasthaṃ videśasthaṃ tathā gṛhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रकचः कालचक्रो ऽयं मृत्युराजो ऽवमर्दति । भाग्यवन्तं तथा धन्य निस्त्रिशं (चैव) धर्मिकम्
krakacaḥ kālacakro 'yaṃ mṛtyurājo 'vamardati / bhāgyavantaṃ tathā dhanya nistriśaṃ (caiva) dharmikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगिणं स्वस्थदेहं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति । चण्डं सुशीलिनं चापि कदर्य धनिनं तथा
rogiṇaṃ svasthadehaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / caṇḍaṃ suśīlinaṃ cāpi kadarya dhaninaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमत्तमप्रमत्तं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति । नारकेयं तथा प्रेतं तिर्यञ्चो मनुजं तथा
pramattamapramattaṃ vā mṛtyurājo 'vamardati / nārakeyaṃ tathā pretaṃ tiryañco manujaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिवृत्तबलोत्साहो मृत्युराजो ऽवमर्दति । कामधातौ च ये देवा रूपधातौ च ये स्थिताः
anivṛttabalotsāho mṛtyurājo 'vamardati / kāmadhātau ca ye devā rūpadhātau ca ye sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् सर्वान् हि प्रतिबलान् मृत्युराजो ऽवमर्दति । आरूप्येषु च ये देवाः समापत्तिनिवेशकाः । तान् सर्वानपि वै देवान् मृत्युराजो ऽवमर्दति
tān sarvān hi pratibalān mṛtyurājo 'vamardati / ārūpyeṣu ca ye devāḥ samāpattiniveśakāḥ / tān sarvānapi vai devān mṛtyurājo 'vamardati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व विनाशान्तम् यद् जातं संस्कृतं किञ्चिद् तद् विनाशान्तमेव हि । तन्नास्ति संस्कृतं किञ्चिद् यस्य नाशो च विद्यते । मृत्योर्बलमिदं ज्ञात्वा कामदोषं च सर्वतः
sarva vināśāntam yad jātaṃ saṃskṛtaṃ kiñcid tad vināśāntameva hi / tannāsti saṃskṛtaṃ kiñcid yasya nāśo ca vidyate / mṛtyorbalamidaṃ jñātvā kāmadoṣaṃ ca sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णया वञ्चनं चापि विरमध्वं भवार्णवात् । तदैतद् व्यसनं मत्वा मृत्योरपि चलाचलम्
tṛṣṇayā vañcanaṃ cāpi viramadhvaṃ bhavārṇavāt / tadaitad vyasanaṃ matvā mṛtyorapi calācalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुदान्तं क्रियतां चित्तम् सुदान्तं क्रियतां चित्तं येनेदं भ्राम्यते जगत् । वनोपवनशैलेभ्यो विमानेभ्यश्च सर्वतः
sudāntaṃ kriyatāṃ cittam sudāntaṃ kriyatāṃ cittaṃ yenedaṃ bhrāmyate jagat / vanopavanaśailebhyo vimānebhyaśca sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदेवाः पचिष्यन्ति कालाग्निविनिपातिताः । प्रमादमनसो मूढा भूयो विषयजिहिमताः
sarvadevāḥ paciṣyanti kālāgnivinipātitāḥ / pramādamanaso mūḍhā bhūyo viṣayajihimatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णापाशेन सम्बद्धा देवाः यास्यन्ति दुर्गतिम् । रभसं जीवितं सौख्यं प्रयाति खलु देहिनाम्
tṛṣṇāpāśena sambaddhā devāḥ yāsyanti durgatim / rabhasaṃ jīvitaṃ saukhyaṃ prayāti khalu dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च विन्दन्ति विबुधा जात्यन्धा इव सत्पथम् । जलबुद्बुदसंकाशं जीवितं सर्वदेहिनाम्
na ca vindanti vibudhā jātyandhā iva satpatham / jalabudbudasaṃkāśaṃ jīvitaṃ sarvadehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नदीतरङ्गचपलं यौवनं व्यतिवर्तते । अनित्या (हि)कटाक्षेक्षाप्रदुःखास्तुषिताः सुराः
nadītaraṅgacapalaṃ yauvanaṃ vyativartate / anityā (hi)kaṭākṣekṣāpraduḥkhāstuṣitāḥ surāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागस्य हेयत्वम् निर्वायत्यवशो दीनो दीपः स्नेहक्षयादिव । कर्मक्षयपरिक्षिप्तो द्वादशारो महाबलः
rāgasya heyatvam nirvāyatyavaśo dīno dīpaḥ snehakṣayādiva / karmakṣayaparikṣipto dvādaśāro mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मचक्रो भवत्येष निपाती स्यान्न चञ्चलः । विचित्रविषयारम्या अनेकसुखमण्डिताः
dharmacakro bhavatyeṣa nipātī syānna cañcalaḥ / vicitraviṣayāramyā anekasukhamaṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालग्रासाः सर्वे भवन्ति तुषिताः पतन्ति विवशाः कालस्य वशमागताः । कालस्य वशमापन्ना यथा रोहन्ति पादपाः
kālagrāsāḥ sarve bhavanti tuṣitāḥ patanti vivaśāḥ kālasya vaśamāgatāḥ / kālasya vaśamāpannā yathā rohanti pādapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते पुनः कालमासाद्य भवन्ति विगतत्विषः । यथा कालं समापद्य भवन्ति सुखिताः सुराः
te punaḥ kālamāsādya bhavanti vigatatviṣaḥ / yathā kālaṃ samāpadya bhavanti sukhitāḥ surāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्तमैव संसृत्य पतन्ति विवशा हि ते । कर्मकालं समासाद्य लोको ऽयं परिवर्तते
punastamaiva saṃsṛtya patanti vivaśā hi te / karmakālaṃ samāsādya loko 'yaṃ parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं व्रजति दुःखं हि कालस्य वशमागतः । यद्वृत्तं प्राक्शुभं कर्म तच्च दुष्टमहोदयम्
sukhaṃ vrajati duḥkhaṃ hi kālasya vaśamāgataḥ / yadvṛttaṃ prākśubhaṃ karma tacca duṣṭamahodayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदिदं भुञ्जते स्वर्गं क्षीयते च ततः पुनः । सहेतुकस्य सर्वस्य क्षणिकस्य विशेषतः
tadidaṃ bhuñjate svargaṃ kṣīyate ca tataḥ punaḥ / sahetukasya sarvasya kṣaṇikasya viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यतापरामर्शो नासौ भवति सर्वतः । ये भावाः संस्कृता नित्याः सर्वे ते विप्रलोभिनः
anityatāparāmarśo nāsau bhavati sarvataḥ / ye bhāvāḥ saṃskṛtā nityāḥ sarve te vipralobhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रलोभ्य जनं याति धर्मतेयं व्यवस्थिता । शीघ्रस्रोता यथा नद्यस्तथा सौख्यं शरीरिणाम्
vipralobhya janaṃ yāti dharmateyaṃ vyavasthitā / śīghrasrotā yathā nadyastathā saukhyaṃ śarīriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणिकं जीवितं सर्व न च विन्दन्ति बालिशाः । जरा व्याधिश्च मृत्युश्च विपत्तिः कर्मसंक्षये
kṣaṇikaṃ jīvitaṃ sarva na ca vindanti bāliśāḥ / jarā vyādhiśca mṛtyuśca vipattiḥ karmasaṃkṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्त्येतानि देवानां नित्यानां कामचारिणाम् । नायुर्ध्रुवं भवत्येव न सौख्यं त्रिषु धातुषु
bhavantyetāni devānāṃ nityānāṃ kāmacāriṇām / nāyurdhruvaṃ bhavatyeva na saukhyaṃ triṣu dhātuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न (च) विन्दन्ति विवशा देवाः कामेन मोहिताः । वर्षधारा यथाकाशे दुःस्था भवति सर्वतः
na (ca) vindanti vivaśā devāḥ kāmena mohitāḥ / varṣadhārā yathākāśe duḥsthā bhavati sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा सौख्यमिदं सर्व वर्षधारोपमं सदा । वायुना पांसवो यान्ति अन्योन्य परिघट्टिताः
tathā saukhyamidaṃ sarva varṣadhāropamaṃ sadā / vāyunā pāṃsavo yānti anyonya parighaṭṭitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्राम्यते गगने ऽवश्यस्तथा श्लेषः शरीरिणाम् । सुचिरमपि संरम्यं नित्यता नास्ति देहिनाम्
bhrāmyate gagane 'vaśyastathā śleṣaḥ śarīriṇām / suciramapi saṃramyaṃ nityatā nāsti dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचिन्त्यार्थे सौख्यमिदं न च विन्दन्ति बालिशाः । वातेरितं तु यत् सौख्यं विनाशान्तं भविष्यति
acintyārthe saukhyamidaṃ na ca vindanti bāliśāḥ / vāteritaṃ tu yat saukhyaṃ vināśāntaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखस्य दुःखमिश्रितत्वम् विनाशं नैव बुध्यन्ति कामिनश्चित्तवञ्चिताः । दुःखमिश्रं सुखमिदं प्रच्छन्नमिव विद्यते
sukhasya duḥkhamiśritatvam vināśaṃ naiva budhyanti kāminaścittavañcitāḥ / duḥkhamiśraṃ sukhamidaṃ pracchannamiva vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्ममालापरिच्छिन्नो विषपूर्णो यथा घटः । ओदनं विषसम्मिश्रं मरणान्तं (हि) तत् तथा
padmamālāparicchinno viṣapūrṇo yathā ghaṭaḥ / odanaṃ viṣasammiśraṃ maraṇāntaṃ (hi) tat tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा सौख्यमिदं सर्व तस्मात् तत् परिवर्जयेत् । आदौ मध्ये तथा चान्ते नरकाय भविष्यति
tathā saukhyamidaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet / ādau madhye tathā cānte narakāya bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पादस्थितिभङ्गानि सर्वाणि वस्तूनि उत्पादस्थितभ्ङ्गान्तं सर्व संस्कृतमुच्यते । सर्व च संस्कृतं सौख्यं ननु भट्टारमेव तत्
utpādasthitibhaṅgāni sarvāṇi vastūni utpādasthitabhṅgāntaṃ sarva saṃskṛtamucyate / sarva ca saṃskṛtaṃ saukhyaṃ nanu bhaṭṭārameva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भट्टारञ्च विलासश्च (सु)व्ययक्षणिकं तथा । सुखं च जीवितं सर्व तस्मात् तत् परिवर्जयेत्
bhaṭṭārañca vilāsaśca (su)vyayakṣaṇikaṃ tathā / sukhaṃ ca jīvitaṃ sarva tasmāt tat parivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदौ मध्ये तथा चान्ते श्रेयस्येव मनः सदा । सुदान्तः शुद्धचितस्य मृत्युकाले न सीदति
ādau madhye tathā cānte śreyasyeva manaḥ sadā / sudāntaḥ śuddhacitasya mṛtyukāle na sīdati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरणस्यावश्यम्भावित्वम् अवश्यम्भावि मरणं प्रियस्य च वियोगता । न च चिन्तयतः काले विषये विप्रलोभिनः
maraṇasyāvaśyambhāvitvam avaśyambhāvi maraṇaṃ priyasya ca viyogatā / na ca cintayataḥ kāle viṣaye vipralobhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामरणचक्रं तमविषह्यं सुदारुणम् । पादपान् देवगान् सत्त्वान् न च बुद्धयन्त्यचक्षुषः
jarāmaraṇacakraṃ tamaviṣahyaṃ sudāruṇam / pādapān devagān sattvān na ca buddhayantyacakṣuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य जातस्य च्यवनं भवति च्यवमानस्य देवस्य विकलेन्द्रियचेतसः । यद् दुःखं सुकरं तस्य नौपम्यमिह विद्यते
sarvasya jātasya cyavanaṃ bhavati cyavamānasya devasya vikalendriyacetasaḥ / yad duḥkhaṃ sukaraṃ tasya naupamyamiha vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा महत् सौख्यं तृष्णोपहतचेतसः । तथा तथा महद् दुःखं च्यवमानस्य दुःसहम्
yathā yathā mahat saukhyaṃ tṛṣṇopahatacetasaḥ / tathā tathā mahad duḥkhaṃ cyavamānasya duḥsaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा हि संस्कृतं कर्म न ज्ञात्वा कर्मणः स्थितिः । मृत्युकाले समुत्पन्ने पश्चात्तापेन दहयते
kṛtvā hi saṃskṛtaṃ karma na jñātvā karmaṇaḥ sthitiḥ / mṛtyukāle samutpanne paścāttāpena dahayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्योः पूर्वमेव स्वहितमाधेयम् यावन्नाप्येति मरणं यावच्च क्षणसम्पदः । तावत् स्वहितमाधेयमेष मार्गः सुखावहः
mṛtyoḥ pūrvameva svahitamādheyam yāvannāpyeti maraṇaṃ yāvacca kṣaṇasampadaḥ / tāvat svahitamādheyameṣa mārgaḥ sukhāvahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्यवनं देवलोकेषु मरणं नरभूमिषु । विदित्वा कः पुमान् आस्थां कुर्यात्सोपद्रवे भवे
cyavanaṃ devalokeṣu maraṇaṃ narabhūmiṣu / viditvā kaḥ pumān āsthāṃ kuryātsopadrave bhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व विनाशि तैलवर्तिप्रणाशेन दीपनाशो यथा ध्रुवम् । कर्मक्रिया तथा कस्य विनिपातः सुरालयात् । भित्तिनाशो यथावश्यं चित्तनाशो ध्रुवंस्थितः
sarva vināśi tailavartipraṇāśena dīpanāśo yathā dhruvam / karmakriyā tathā kasya vinipātaḥ surālayāt / bhittināśo yathāvaśyaṃ cittanāśo dhruvaṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मनाशात्तथा सौख्यमवश्यं विनिपद्यते । क्षीणपुण्याः निपत्यन्ते देवाः सर्वे सुरालयात्
karmanāśāttathā saukhyamavaśyaṃ vinipadyate / kṣīṇapuṇyāḥ nipatyante devāḥ sarve surālayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यतैषां सर्वेषां सत्त्वानां विनिपातिका । मृत्युः पिवति भूतानि जरा पिवति यौवनम्
anityataiṣāṃ sarveṣāṃ sattvānāṃ vinipātikā / mṛtyuḥ pivati bhūtāni jarā pivati yauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधिः पिवति चारोग्यं न च लोको ऽवबुध्यते । उपपन्नाः सुबहुशः प्रतीताश्चाप्यनेकशः
vyādhiḥ pivati cārogyaṃ na ca loko 'vabudhyate / upapannāḥ subahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायते जीर्यते चायं च्यवने चोपपद्यते । न क्षणो ऽस्ति मुहूर्तो वा परिवर्तस्तथापि वा
jāyate jīryate cāyaṃ cyavane copapadyate / na kṣaṇo 'sti muhūrto vā parivartastathāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र मृत्युर्विलम्बेन न च लोको ऽवबुध्यते । उपपन्नास्तु बहुशः प्रतीताश्चाप्यनेकशः
yatra mṛtyurvilambena na ca loko 'vabudhyate / upapannāstu bahuśaḥ pratītāścāpyanekaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्न मृत्युविलम्बः स्यान्न च लोको ऽवबुध्यते । अनित्यं जीवितं सर्व न विलम्बि च यौवनम्
yanna mṛtyuvilambaḥ syānna ca loko 'vabudhyate / anityaṃ jīvitaṃ sarva na vilambi ca yauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतान्यनित्यानि न च लोको ऽवबुध्यते । अन्ते क्रमेण नश्यन्ति भावाः क्षणविलम्विनः
sarvabhūtānyanityāni na ca loko 'vabudhyate / ante krameṇa naśyanti bhāvāḥ kṣaṇavilamvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्बद्धाः कर्मसूत्रेण न च लोको ऽवबुध्यते । देवकोटिसहस्त्राणि वनोपवनसेविनाम्
sambaddhāḥ karmasūtreṇa na ca loko 'vabudhyate / devakoṭisahastrāṇi vanopavanasevinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमीलितानि कालेन न च लोको ऽवबुध्यते । पङ्काभावचरा देवाः प्रमत्ता भोगतृष्णया
nimīlitāni kālena na ca loko 'vabudhyate / paṅkābhāvacarā devāḥ pramattā bhogatṛṣṇayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यास्यन्ति विलयं सर्वे न च लोको ऽवबुध्यते । फेनबुद्बुदसङ्काशं स्वप्नद्रव्योपमं सुखम्
yāsyanti vilayaṃ sarve na ca loko 'vabudhyate / phenabudbudasaṅkāśaṃ svapnadravyopamaṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयं प्रयाति शीघ्रं च न च लोको ऽवबुध्यते । सर्वस्य सर्वथा सर्वो विनाशो नियतो भवे
kṣayaṃ prayāti śīghraṃ ca na ca loko 'vabudhyate / sarvasya sarvathā sarvo vināśo niyato bhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च बालस्य संसारान्निर्वेदमुपपद्यते । न सर्वः सर्वथा सर्व सर्वोपायैः प्रयत्नशः । संत्राता भवने प्राप्ते मृत्युकाले सुदारुणे
na ca bālasya saṃsārānnirvedamupapadyate / na sarvaḥ sarvathā sarva sarvopāyaiḥ prayatnaśaḥ / saṃtrātā bhavane prāpte mṛtyukāle sudāruṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युरित्यभिधीयते व्युच्छेत्ता सर्वसौख्यानां दुःखनामाकरो महान् । विश्लेषः सर्वबन्धानां मृत्युरित्यभिधीयते
mṛtyurityabhidhīyate vyucchettā sarvasaukhyānāṃ duḥkhanāmākaro mahān / viśleṣaḥ sarvabandhānāṃ mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयोपनेता भूतानां दुःखानामुदधिः समः । व्यामोहकर्त्ता बुद्धीनां मृत्युरित्यभिधीयते
bhayopanetā bhūtānāṃ duḥkhānāmudadhiḥ samaḥ / vyāmohakarttā buddhīnāṃ mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सञ्छेत्ता जीवितानामिन्द्रियाणां च नाशकः । अमृश्यः सर्वभूतानां मृत्युरित्यभिधीयते
sañchettā jīvitānāmindriyāṇāṃ ca nāśakaḥ / amṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधृष्यः सर्वभूतानामजेयः सर्वकर्मणाम् । विनाशः सर्वसत्त्वानां मृत्युरित्यभिधीयते
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāmajeyaḥ sarvakarmaṇām / vināśaḥ sarvasattvānāṃ mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्यम्भावि तत्त्वानामन्तकं सर्वदेहिनाम् । निकायभागनाशो ऽयं मृत्युरित्यभिधीयते
avaśyambhāvi tattvānāmantakaṃ sarvadehinām / nikāyabhāganāśo 'yaṃ mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेव यक्षगन्धर्वपिशाचोरगरक्षसाम् । कालचक्रविनाशी (च) मृत्युरित्यभिधीयते
sadeva yakṣagandharvapiśācoragarakṣasām / kālacakravināśī (ca) mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंयमी प्रमाथी च बह्निवत् सर्वदेहिनाम् । क्रूरश्चाविनिवर्त्त्यश्च मृत्युरित्यभिधीयते
asaṃyamī pramāthī ca bahnivat sarvadehinām / krūraścāvinivarttyaśca mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्कन्धायतननाशश्च आरुप्यस्याथ चेतसः । कालधर्मो महावेशो मृत्युरित्यभिधीयते
skandhāyatananāśaśca ārupyasyātha cetasaḥ / kāladharmo mahāveśo mṛtyurityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयसे मतिः करणीया न तु प्रमादे स एव धा(त)वे शीघ्रं विनिपाताय देहिनाम् । श्रेयसे क्रियतां यत्नो मा प्रमादेः मनः कृथाः
śreyase matiḥ karaṇīyā na tu pramāde sa eva dhā(ta)ve śīghraṃ vinipātāya dehinām / śreyase kriyatāṃ yatno mā pramādeḥ manaḥ kṛthāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतं जीवनं नायाति यथा (हि शीघ्र) गमनं पक्षिणां पवनस्य वा । तथा शीघ्रतरं याति जीवितं सर्वदेहिनाम्
gataṃ jīvanaṃ nāyāti yathā (hi śīghra) gamanaṃ pakṣiṇāṃ pavanasya vā / tathā śīghrataraṃ yāti jīvitaṃ sarvadehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गतो निवर्तते वायुर्निवर्तन्ते च पक्षिणः । जीवितं यन्निरुद्धं तु तस्य नागमनं पुनः
gato nivartate vāyurnivartante ca pakṣiṇaḥ / jīvitaṃ yanniruddhaṃ tu tasya nāgamanaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुतं क्षीयन्ति कर्माणि द्रुतमभ्येति चान्तकः । अवश्यम्भावि विश्लेषं न च विन्दन्ति देवताः
drutaṃ kṣīyanti karmāṇi drutamabhyeti cāntakaḥ / avaśyambhāvi viśleṣaṃ na ca vindanti devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्वायो महावेगश्चतुःसत्यनिवर्हणः । अवश्यम्भावि बलवानेष मृत्युरुपैति च
anirvāyo mahāvegaścatuḥsatyanivarhaṇaḥ / avaśyambhāvi balavāneṣa mṛtyurupaiti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुति प्रमादिनो देवाः सुखेन परिवञ्चिताः । न विन्दन्ति महद् दुःखं यदवश्यं भविष्यति
śruti pramādino devāḥ sukhena parivañcitāḥ / na vindanti mahad duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कृतस्य हि सर्वस्य समयस्य विशेषतः । विनाशो भवति (चा)सौ धर्मतेयं भवे भवे
saṃskṛtasya hi sarvasya samayasya viśeṣataḥ / vināśo bhavati (cā)sau dharmateyaṃ bhave bhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरायौवननाशाय प्राणनाशाय चान्तकः । विपत्तिभूतनाशाय स्थिता (वै) नाशहेतवः
jarāyauvananāśāya prāṇanāśāya cāntakaḥ / vipattibhūtanāśāya sthitā (vai) nāśahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधे महाघोरे व्यसने (वै) महद् भये । प्रमादिनो हि यद् देवाः नूनमेते च चेतनाः
evaṃvidhe mahāghore vyasane (vai) mahad bhaye / pramādino hi yad devāḥ nūnamete ca cetanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनागतभयं यो हि पश्यति ज्ञानचक्षुषा । स पण्डित इति ज्ञेयो विपरीतस्तु बालिशः
anāgatabhayaṃ yo hi paśyati jñānacakṣuṣā / sa paṇḍita iti jñeyo viparītastu bāliśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मक्षये सुखस्य नाशः विमूढमनसः सर्वे वञ्चिताः स्वेन चेतसा । कर्मक्षये तु नश्यन्ति दीपा स्नेहवशादिव
karmakṣaye sukhasya nāśaḥ vimūḍhamanasaḥ sarve vañcitāḥ svena cetasā / karmakṣaye tu naśyanti dīpā snehavaśādiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकविषयाणां च इदं सौख्यमनुत्तमम् । भुक्त्वा कर्मक्षयो भूत विनिपातो भविष्यति
anekaviṣayāṇāṃ ca idaṃ saukhyamanuttamam / bhuktvā karmakṣayo bhūta vinipāto bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यत्वानवगमादधर्मरतिः जलतरङ्गचपलं जीवितं याति देहिनाम् । न च बुद्बुदनिःसारमवगच्छन्ति बालिशाः
anityatvānavagamādadharmaratiḥ jalataraṅgacapalaṃ jīvitaṃ yāti dehinām / na ca budbudaniḥsāramavagacchanti bāliśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फेनराशिश्चिरं तिष्ठेद् उपायैः कतिभिर्ननु । न तु देवाश्चिरं तिष्ठन्त्यनित्यो भावनमिति
phenarāśiściraṃ tiṣṭhed upāyaiḥ katibhirnanu / na tu devāściraṃ tiṣṭhantyanityo bhāvanamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभवशादेव मृत्योरुपेक्षा कृष्यते भूरियं सर्वा मनुजैः फलकांक्षिभिः । न च संदृश्यते मृत्युर्लाभसक्तैरपण्डितैः
lobhavaśādeva mṛtyorupekṣā kṛṣyate bhūriyaṃ sarvā manujaiḥ phalakāṃkṣibhiḥ / na ca saṃdṛśyate mṛtyurlābhasaktairapaṇḍitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणे क्षणे विवर्धन्ते लोभाशा मोहिते जने । न च विन्दन्ति संसाराः क्षीयमाणाः क्षणे क्षणे
kṣaṇe kṣaṇe vivardhante lobhāśā mohite jane / na ca vindanti saṃsārāḥ kṣīyamāṇāḥ kṣaṇe kṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डत्रयमुपसंहरति जरादण्डो ऽयमभ्येति यौवनान्तकरो नृणाम् । आरोग्यशक्तिनाशाय व्याधिदण्डो ऽयमागतः । दण्डत्रयमिदं घोरं ससुरासुरनाशकम्
daṇḍatrayamupasaṃharati jarādaṇḍo 'yamabhyeti yauvanāntakaro nṛṇām / ārogyaśaktināśāya vyādhidaṇḍo 'yamāgataḥ / daṇḍatrayamidaṃ ghoraṃ sasurāsuranāśakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्येति न च मूढो ऽयं लोकं पश्यति बालिशः । परस्परं प्रलोभाच्च स्वजनं स्नेहचञ्चलम्
abhyeti na ca mūḍho 'yaṃ lokaṃ paśyati bāliśaḥ / parasparaṃ pralobhācca svajanaṃ snehacañcalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहबद्धाः मृत्युं वियोगं च नावगच्छन्ति गच्छत्यन्योन्यसंश्लिष्टो मोहबद्धे जने जनः । पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां वशगाश्चापि ये नराः
mohabaddhāḥ mṛtyuṃ viyogaṃ ca nāvagacchanti gacchatyanyonyasaṃśliṣṭo mohabaddhe jane janaḥ / putrapautraprapautrāṇāṃ vaśagāścāpi ye narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मस्कन्धस्य दुःखावहत्वम् सर्वे तेन भविष्यन्ति त्वं तु सङ्गेन बाध्यसे । जीवितान्तकरः शत्रुर्न विशङ्को महाबलः
karmaskandhasya duḥkhāvahatvam sarve tena bhaviṣyanti tvaṃ tu saṅgena bādhyase / jīvitāntakaraḥ śatrurna viśaṅko mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽविलम्बी महावेगो मृत्युरेषो ऽभ्युपैति च । चलाचलविधिर्ज्ञेयः कर्मस्कन्धैर्निदर्शितः
so 'vilambī mahāvego mṛtyureṣo 'bhyupaiti ca / calācalavidhirjñeyaḥ karmaskandhairnidarśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवादीनां क्षयो भवति देवनागाः (स)गन्धर्वा पिशाचोरगराक्षसाः । न शक्ताश्च्यवने क्षान्तं बलं तस्य तथागतम्
devādīnāṃ kṣayo bhavati devanāgāḥ (sa)gandharvā piśācoragarākṣasāḥ / na śaktāścyavane kṣāntaṃ balaṃ tasya tathāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वदर्शको दुर्गतिं नाधिगच्छति चलाचलविधिर्ज्ञेयः कर्मणा तत्त्वदर्शकः । अलिप्तः पापकैर्धर्मैर्न स गच्छति दुर्गतिम्
tattvadarśako durgatiṃ nādhigacchati calācalavidhirjñeyaḥ karmaṇā tattvadarśakaḥ / aliptaḥ pāpakairdharmairna sa gacchati durgatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.