Gopatha-Brahmana 1

पुरुषं ह वै नारायणं प्रजापतिर् उवाच यजस्य यजस्वेति स होवाच यजस्व यजस्वेत्य् एवं हात्थ मा त्रिर् अपि क्षत मे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यंदिनसवनेनादित्यास् तृतीयसवनेन यज्ञवास्तुन्य् एव पर्यशिषो यज्ञवास्तुम् इत्य् एवम् आशिषो ऽहं वा एतद् वेद यज्ञे वसवः प्रातःसवनेनागू रुद्रा माध्यंदिनसवनेनादित्यास् तृतीयसवनेन यज्ञवास्तुन्य् एव पर्यशिषो यज्ञवास्तुम् इत्य् एवम् आशिषो विद्वांसो नूनं त्वा याजयेयुः एते ह वा अविद्वांसो यत्रानृग्विद् धोता भवत्य् अयजुर्विद् अध्वर्युर् असामविद् उद्गाताभृग्वङ्गिरोविद् ब्रह्मा यजस्वैव हन्त तु ते तद् वक्ष्यामि यथा सूत्रे मणिर् इव सूत्रम् एतान्य् उक्थाहानि भवन्ति सूत्रम् इव वा मणाव् इति तस्माद् य एव सर्ववित् स्यात् तं ब्रह्माणं कुर्वीत एष ह वै विद्वांत् सर्वविद् ब्रह्मा यद् भृग्वङ्गिरोवित् एते ह वा अस्य सर्वस्य शमयितारः पालयितारस् तमाद् ब्रह्मा स्तुते बहिःपवमाने वाचयति ॥ ११ ॥

puruṣaṃ ha vai nārāyaṇaṃ prajāpatir uvāca yajasya yajasveti sa hovāca yajasva yajasvety evaṃ hāttha mā trir api kṣata me vasavaḥ prātaḥsavanenāgū rudrā mādhyaṃdinasavanenādityās tṛtīyasavanena yajñavāstuny eva paryaśiṣo yajñavāstum ity evam āśiṣo 'haṃ vā etad veda yajñe vasavaḥ prātaḥsavanenāgū rudrā mādhyaṃdinasavanenādityās tṛtīyasavanena yajñavāstuny eva paryaśiṣo yajñavāstum ity evam āśiṣo vidvāṃso nūnaṃ tvā yājayeyuḥ ete ha vā avidvāṃso yatrānṛgvid dhotā bhavaty ayajurvid adhvaryur asāmavid udgātābhṛgvaṅgirovid brahmā yajasvaiva hanta tu te tad vakṣyāmi yathā sūtre maṇir iva sūtram etāny ukthāhāni bhavanti sūtram iva vā maṇāv iti tasmād ya eva sarvavit syāt taṃ brahmāṇaṃ kurvīta eṣa ha vai vidvāṃt sarvavid brahmā yad bhṛgvaṅgirovit ete ha vā asya sarvasya śamayitāraḥ pālayitāras tamād brahmā stute bahiḥpavamāne vācayati || 11 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्येनो ऽसि गायत्रछन्दा अनु त्वारभे स्वस्ति मा संपारयेति स यद् आह श्येनो ऽसीति सोमं वा एतद् आह एष ह वा अग्निर् भूत्वास्मिंल् लोके संशाययति तद् यत् संशाययति तस्माच् छेयनस् तच् छेयनस्य श्येनत्वम् स यद् आह गायत्रछन्दा अनुत्वारभ इति गायत्रेण छन्दसा वसुर्भिर् देवैः प्रातःसवने ऽस्मिंल् लोके ऽग्निं सन्तम् अन्वारभते स यद् आह स्वस्ति मा संपारयेति गायत्रेणैव छन्दसा वसुभिर् देवैः प्रातःसवने ऽस्मिंल् लोके ऽग्निना देवेन स्वस्ति मा संपारयेति गायत्रेणैवैनं तच् छन्दसा वसुभिर् देवैः प्रातःसवने ऽस्मिंल् लोके ऽग्निना देवेन स्वस्ति संपद्यते य एवं वेद

śyeno 'si gāyatrachandā anu tvārabhe svasti mā saṃpārayeti sa yad āha śyeno 'sīti somaṃ vā etad āha eṣa ha vā agnir bhūtvāsmiṃl loke saṃśāyayati tad yat saṃśāyayati tasmāc cheyanas tac cheyanasya śyenatvam sa yad āha gāyatrachandā anutvārabha iti gāyatreṇa chandasā vasurbhir devaiḥ prātaḥsavane 'smiṃl loke 'gniṃ santam anvārabhate sa yad āha svasti mā saṃpārayeti gāyatreṇaiva chandasā vasubhir devaiḥ prātaḥsavane 'smiṃl loke 'gninā devena svasti mā saṃpārayeti gāyatreṇaivainaṃ tac chandasā vasubhir devaiḥ prātaḥsavane 'smiṃl loke 'gninā devena svasti saṃpadyate ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ माध्यंदिने पवमाने वाचयति सम्राड् असि त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभे स्वस्ति मा संपारयेति स यद् आह सम्राड् असीति सोमं वा एतद् आह एष ह वै वायुर्भूत्वान्तरिक्षलोके सम्राजति तद् यत् सम्राजति तस्मात् सम्राट् तत् सम्राजस्य सम्राट्त्वम् स यद् आह त्रिष्टुप्छन्दा अनु त्वारभ इति त्रैष्टुभेन छन्दसा रुद्रैर् देवैर् माध्यंदिने सवने ऽन्तरिक्षलोके वायुं सन्तम् अन्वारभते स यद् आह स्वस्ति मा संपारयेति त्रैष्टुभेनैव छन्दसा रुद्रैर् देवैर् माध्यंदिने सवने अन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति मा संपारयेति त्रैष्टुभेनैवैनं तच् छन्दसा रुद्रैर् देवैर् माध्यंदिने सवने अन्तरिक्षलोके वायुना देवेन स्वस्ति संपद्यते य एवं वेद ॥ १३ ॥

atha mādhyaṃdine pavamāne vācayati samrāḍ asi triṣṭupchandā anu tvārabhe svasti mā saṃpārayeti sa yad āha samrāḍ asīti somaṃ vā etad āha eṣa ha vai vāyurbhūtvāntarikṣaloke samrājati tad yat samrājati tasmāt samrāṭ tat samrājasya samrāṭtvam sa yad āha triṣṭupchandā anu tvārabha iti traiṣṭubhena chandasā rudrair devair mādhyaṃdine savane 'ntarikṣaloke vāyuṃ santam anvārabhate sa yad āha svasti mā saṃpārayeti traiṣṭubhenaiva chandasā rudrair devair mādhyaṃdine savane antarikṣaloke vāyunā devena svasti mā saṃpārayeti traiṣṭubhenaivainaṃ tac chandasā rudrair devair mādhyaṃdine savane antarikṣaloke vāyunā devena svasti saṃpadyate ya evaṃ veda || 13 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्भवे पवमाने वाचयति स्वरो ऽसि गयो ऽसि जगच्छन्दा अनु त्वारभे स्वस्ति मा संपारयेति स यद् आह स्वरो ऽसीति सोमं वा एतद् आह एष ह वै सूर्यो भूत्वामुष्मिंल् लोके स्वरति तद् यत् स्वरति तस्मात् स्वरस् तत् स्वरस्य स्वरत्वम् स यद् आह गयो ऽसीति सोमं वा एतद् आह एष ह वै चन्द्रमा भूत्वा सर्वांल् लोकान् गच्छति तद् यद् गच्छति तस्माद् गयस् तद् गयस्य गयत्वम् स यद् आह जगच्छन्दा अनु त्वारभ इति जागतेन छन्दसादित्यैर् देवैस् तृतीयसवने ऽमुष्मिंल् लोके सूर्यं सन्तम् अन्वारभते स यद् आह स्वस्ति मा संपारयेति जागतेनैव छन्दसादित्यैर् देवैस् तृतीयसवने ऽमुष्मिंल् लोके सूर्येण देवेन स्वस्ति मा संपारयेति जागतेनैवैनं तच् छन्दसादित्यैर् देवैस् तृतीयसवने ऽमुष्मिंल् लोके सूर्येण देवेन स्वस्ति संपद्यते य एवं वेद ॥ १४ ॥

athārbhave pavamāne vācayati svaro 'si gayo 'si jagacchandā anu tvārabhe svasti mā saṃpārayeti sa yad āha svaro 'sīti somaṃ vā etad āha eṣa ha vai sūryo bhūtvāmuṣmiṃl loke svarati tad yat svarati tasmāt svaras tat svarasya svaratvam sa yad āha gayo 'sīti somaṃ vā etad āha eṣa ha vai candramā bhūtvā sarvāṃl lokān gacchati tad yad gacchati tasmād gayas tad gayasya gayatvam sa yad āha jagacchandā anu tvārabha iti jāgatena chandasādityair devais tṛtīyasavane 'muṣmiṃl loke sūryaṃ santam anvārabhate sa yad āha svasti mā saṃpārayeti jāgatenaiva chandasādityair devais tṛtīyasavane 'muṣmiṃl loke sūryeṇa devena svasti mā saṃpārayeti jāgatenaivainaṃ tac chandasādityair devais tṛtīyasavane 'muṣmiṃl loke sūryeṇa devena svasti saṃpadyate ya evaṃ veda || 14 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संस्थिते संस्थिते सवने वाचयति मयि भर्गो मयि महो मयि यशो मयि सर्वम् इति पृथिव्य् एव भर्गो ऽन्तरिक्ष एव महो द्यौर् एव यशो ऽप एव सर्वम् अग्निर् एव भर्गो वायुर् एव मह आदित्य एव यशश् चन्द्रमा एव सर्वम् [एद्। आदित्या] वसव एव भर्गो रुद्रा एव मह आदित्या एव यशो विश्वेदेवा एव सर्वम् गायत्र्य् एव भर्गस् त्रिष्टुब् एव महो जगत्य् एव यशो ऽनुष्टुब् एव सर्वम् प्राच्य् एव भर्गः प्रतीच्य् एव मह उदीच्य् एव यशो दक्षिणैव सर्वम् वसन्त एव भर्गो ग्रीष्म एव महो वर्षा एव यशः शरद् एव सर्वम् त्रिवृद् एव भर्गः पञ्चदश एव महः सप्तदश एव यश एकविंश एव सर्वम् ऋग्वेद एव भर्गो यजुर्वेद एव महः सामवेद एव यशो ब्रह्मवेद एव सर्वम् होतैव भर्गो ऽध्वर्युर् एव मह उद्गातैव यशो ब्रह्मैव सर्वम् वाग् एव भर्गः प्राण एव महश् चक्षुर् एव यशो मन एव सर्वम् ॥ १५ ॥

atha saṃsthite saṃsthite savane vācayati mayi bhargo mayi maho mayi yaśo mayi sarvam iti pṛthivy eva bhargo 'ntarikṣa eva maho dyaur eva yaśo 'pa eva sarvam agnir eva bhargo vāyur eva maha āditya eva yaśaś candramā eva sarvam [ed. ādityā] vasava eva bhargo rudrā eva maha ādityā eva yaśo viśvedevā eva sarvam gāyatry eva bhargas triṣṭub eva maho jagaty eva yaśo 'nuṣṭub eva sarvam prācy eva bhargaḥ pratīcy eva maha udīcy eva yaśo dakṣiṇaiva sarvam vasanta eva bhargo grīṣma eva maho varṣā eva yaśaḥ śarad eva sarvam trivṛd eva bhargaḥ pañcadaśa eva mahaḥ saptadaśa eva yaśa ekaviṃśa eva sarvam ṛgveda eva bhargo yajurveda eva mahaḥ sāmaveda eva yaśo brahmaveda eva sarvam hotaiva bhargo 'dhvaryur eva maha udgātaiva yaśo brahmaiva sarvam vāg eva bhargaḥ prāṇa eva mahaś cakṣur eva yaśo mana eva sarvam || 15 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यद् आह मयि भर्ग इति पृथिवीम् एवैतल् लोकानाम् अहाग्निं देवानां वसून् देवान् देवगणानां गायत्रं छन्दसां प्राचीं दिशां वसन्तम् ऋतूनां त्रिवृतं स्तोमानाम् ऋग्वेदं वेदानां हौत्रं होत्रकाणां वाचम् इन्द्रियाणाम् ॥ १६ ॥

sa yad āha mayi bharga iti pṛthivīm evaital lokānām ahāgniṃ devānāṃ vasūn devān devagaṇānāṃ gāyatraṃ chandasāṃ prācīṃ diśāṃ vasantam ṛtūnāṃ trivṛtaṃ stomānām ṛgvedaṃ vedānāṃ hautraṃ hotrakāṇāṃ vācam indriyāṇām || 16 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यद् आह मयि मह इत्य् अन्तरिक्षम् एवैतल् लोकानाम् आह वायुं देवानां रुद्रान् देवान् देवगणानां त्रैष्टुभं छन्दसां प्रतीचीं दिशां ग्रीष्मम् ऋतूनां पञ्चदशं स्तोमानां यजुर्वेदं वेदानाम् आध्वर्यवं होत्रकाणां प्राणम् इन्द्रियाणाम् ॥ १७ ॥

sa yad āha mayi maha ity antarikṣam evaital lokānām āha vāyuṃ devānāṃ rudrān devān devagaṇānāṃ traiṣṭubhaṃ chandasāṃ pratīcīṃ diśāṃ grīṣmam ṛtūnāṃ pañcadaśaṃ stomānāṃ yajurvedaṃ vedānām ādhvaryavaṃ hotrakāṇāṃ prāṇam indriyāṇām || 17 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यद् आह मयि यश इति दिवम् एवैतल् लोकानाम् आहादित्यं देवानाम् आदित्यान् देवगणानां जागतं छन्दसाम् उदीचीं दिशां वर्षा ऋतूनां सप्तदशं स्तोमानां सामवेदं वेदानाम् औद्गात्रं होत्रकाणां चक्षुर् इन्द्रियाणाम् ॥ १७ ॥

sa yad āha mayi yaśa iti divam evaital lokānām āhādityaṃ devānām ādityān devagaṇānāṃ jāgataṃ chandasām udīcīṃ diśāṃ varṣā ṛtūnāṃ saptadaśaṃ stomānāṃ sāmavedaṃ vedānām audgātraṃ hotrakāṇāṃ cakṣur indriyāṇām || 17 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यद् आह मयि सर्वम् इत्य् अप एवैतल् लोकानाम् आह चन्द्रमसं देवानां विश्वान् देवान् देवगणानाम् आनुष्टुभं छन्दसां दक्षिणां दिशां शरदम् ऋतूनाम् एकविंशं स्तोमानां ब्रह्मवेदं वेदानां ब्रह्मत्वं होत्रकाणां मन इन्द्रियाणाम् ॥ १८ ॥

sa yad āha mayi sarvam ity apa evaital lokānām āha candramasaṃ devānāṃ viśvān devān devagaṇānām ānuṣṭubhaṃ chandasāṃ dakṣiṇāṃ diśāṃ śaradam ṛtūnām ekaviṃśaṃ stomānāṃ brahmavedaṃ vedānāṃ brahmatvaṃ hotrakāṇāṃ mana indriyāṇām || 18 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष दशधा चतुः संपद्यते दश च ह वै चतुर् विराजो ऽक्षराणि तं गर्भा उपजीवन्ति श्रीर् वै विराड् यशो ऽन्नाद्यम् श्रियम् एव तद् विराजं यशस्य् अन्नाद्यो प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनुप्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद ॥ २० ॥

sa vā eṣa daśadhā catuḥ saṃpadyate daśa ca ha vai catur virājo 'kṣarāṇi taṃ garbhā upajīvanti śrīr vai virāḍ yaśo 'nnādyam śriyam eva tad virājaṃ yaśasy annādyo pratiṣṭhāpayati pratiṣṭhantīr idaṃ sarvam anupratiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 20 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्वाणं ह वै देवं दध्यङ्ङ् आङ्गिरस उपसीदं ह यज्ञस्य श्नुष्टिं समश्नवामह इति स दध्यङ्ङ् आङ्गिरसो ऽब्रवीद् यो वै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञे ऽन्वितं वेद नास्य यज्ञो रिष्यते न यज्ञपतिं रिष्यन्त इति ता वा एताः पञ्च व्याहृतयो भवन्त्य् ओ श्रावयास्तु श्रौषड् यज ये यजामहे वौषड् इति स दध्यङ्ङ् आङ्गिरसो ऽब्रवीन् न वयं विद्मो यदि ब्राह्मणाः स्मो यद्य् अब्राह्मणाः स्मो यदि तस्यर्षेः स्मो वान्यस्येति अनर्वाणश् च ह वा ऋतावन्तश् च पितरः स्वधायाम् आवृषायन्त वयं वदामहै वयं वदामहा इति सो ऽयात् स्वायंभुवो वा ऋतावन्तो मदयातां न वयं वदामहा इति तस्मात् प्रवरे प्रव्रियमाणे वाचयेद् देवाः पितर इति तिस्रः य एति संयजति स भवति यश् च न ब्रूते यश् च न ब्रूत इति ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥

anarvāṇaṃ ha vai devaṃ dadhyaṅṅ āṅgirasa upasīdaṃ ha yajñasya śnuṣṭiṃ samaśnavāmaha iti sa dadhyaṅṅ āṅgiraso 'bravīd yo vai saptadaśaṃ prajāpatiṃ yajñe 'nvitaṃ veda nāsya yajño riṣyate na yajñapatiṃ riṣyanta iti tā vā etāḥ pañca vyāhṛtayo bhavanty o śrāvayāstu śrauṣaḍ yaja ye yajāmahe vauṣaḍ iti sa dadhyaṅṅ āṅgiraso 'bravīn na vayaṃ vidmo yadi brāhmaṇāḥ smo yady abrāhmaṇāḥ smo yadi tasyarṣeḥ smo vānyasyeti anarvāṇaś ca ha vā ṛtāvantaś ca pitaraḥ svadhāyām āvṛṣāyanta vayaṃ vadāmahai vayaṃ vadāmahā iti so 'yāt svāyaṃbhuvo vā ṛtāvanto madayātāṃ na vayaṃ vadāmahā iti tasmāt pravare pravriyamāṇe vācayed devāḥ pitara iti tisraḥ ya eti saṃyajati sa bhavati yaś ca na brūte yaś ca na brūta iti brāhmaṇam || 21 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सावित्रं ह स्मैतं पूर्वे पुरस्तात् पशुम् आलभन्त इत्य् एतर्हि प्राजापत्यम् यो ह्य् एव सविता स प्रजापतिर् इति वदन्तस् तस्माद् उ समुप्याग्नींस् तेन यजेरन् ते समानधिष्ण्या एव स्युर् ओखासंभरणीयायाः उखासंभरणीयायां विन्युपयाग्नींस् तया यजेरन् ते नानाधिष्ण्या एव स्युर् आ दीक्षणीयायाः दीक्षणीयायां संन्युप्याग्नींस् तया यजेरन् ते समानधिष्ण्या एव स्युर् ओदवसानीयायाः उदवसानीयायां विन्युप्याग्नींस् तया यजेरन् ते नानाधिष्ण्या एव स्युः अथ यदि यजमानस्योपतपेत् पार्श्वतो ऽग्नीन् आधाय तावद् आसीत यावद् अगदः स्यात् यदि प्रेयात् स्वैर् एव तम् अग्निभिर् दहेत् अशवाग्निभिर् इतरे यजमाना आसत इति वदन्तस् तस्य तद् एव ब्राह्मणं यद् अदः पुरःसवने पितृमेध आशिषो व्याख्याताः ॥ २२ ॥

sāvitraṃ ha smaitaṃ pūrve purastāt paśum ālabhanta ity etarhi prājāpatyam yo hy eva savitā sa prajāpatir iti vadantas tasmād u samupyāgnīṃs tena yajeran te samānadhiṣṇyā eva syur okhāsaṃbharaṇīyāyāḥ ukhāsaṃbharaṇīyāyāṃ vinyupayāgnīṃs tayā yajeran te nānādhiṣṇyā eva syur ā dīkṣaṇīyāyāḥ dīkṣaṇīyāyāṃ saṃnyupyāgnīṃs tayā yajeran te samānadhiṣṇyā eva syur odavasānīyāyāḥ udavasānīyāyāṃ vinyupyāgnīṃs tayā yajeran te nānādhiṣṇyā eva syuḥ atha yadi yajamānasyopatapet pārśvato 'gnīn ādhāya tāvad āsīta yāvad agadaḥ syāt yadi preyāt svair eva tam agnibhir dahet aśavāgnibhir itare yajamānā āsata iti vadantas tasya tad eva brāhmaṇaṃ yad adaḥ puraḥsavane pitṛmedha āśiṣo vyākhyātāḥ || 22 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायंप्रातर्होमौ स्थालीपाको नवश् च यः । बलिश् च पितृयज्ञश् चाष्टका सप्तमः पशुः ॥ इत्य् एते पाकयज्ञाः अग्न्याधेयम् अग्निहोत्रं पौर्णमास्यमावास्ये । नवेष्टिश् चातुर्मास्यानि पशुबन्धो ऽत्र सप्तमः ॥ इत्य् एते हविर्यज्ञाः अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशिमांस् ततः । वाजपेयो ऽतिरात्रश् चाप्तोर्यामात्र सप्तमः ॥ इत्य् एते सुत्याः के स्विद् देवा प्रवोवाजाः के स्विद् देवा अभिद्यवः । के स्विद् देवा हविष्मन्तः किं स्विज् जिगाति सुम्नयुः ॥ ऋतव एव प्रवोवाजा मासा देवा अभिद्यवः । अर्धमासा हविष्मन्तस् तज् जिगाति सुन्मयुः ॥ कति स्विद् रात्रयः कत्य् अहानि कति स्तोत्राणि कति शस्त्राण्य् अस्य । कति स्वित् सवनाः संवत्सरस्य स्तोत्रियाः पदाक्षराणि कत्य् अस्य ॥ <द्वाव् अतिरात्रौ षट् शतम् अग्निष्टोमा द्वे विंशतिशते उक्थ्यानां । द्वादश षोडशिनः षष्टिः षडहा वैषुवतं च [वैत्स् ३१।१५]> ॥ अहान्यस्य विंशतिशतानि त्रीण्य् अहश् चैकं तावद् अस्य । संवत्सरस्य सवनाः सहस्रम् असीति त्रीणि च संस्तुतस्य ॥ षट्षष्टिश् च द्वे च शते भवत स्तुतशस्त्राणाम् अयुतं चैकम् अस्य । स्तोत्रियाश् च नवतिसहस्रा द्वे नियुते नवतिश् चाति षट् च ॥ अष्टौ शतान्य् अयुतानि त्रिंशच् चतुर्नवतिश् च पदान्य् अस्य । संवत्सरस्य कविभिर् मितस्यैतावती मध्यमा देवमात्रा ॥ अयुतम् एकं प्रयुतानि त्रिंशद् द्वे नियुते तथा ह्य् अनुसृष्टाः । अष्टौ शतानि नव चाक्षराण्य् एतावान् आत्मा परमः प्रजापतेः ॥ आद्यं वषट्कारः प्रदानान्तम् एतम् अग्निष्टोमे पर्वशः साधु क्ळ्प्तम् । सौभेषजं छन्द ईप्सन् यद् अग्नौ चतुःशतं बहुधा हूयते यत् ॥ प्रातःसवन स्तुत एकविंशो गायत्रस्तोममित एक एव । माध्यंदिनः सप्तदशेन क्ळ्प्तस् त्रयस्त्रिंशेन सवनं तृतीयम् ॥ २३ ॥

sāyaṃprātarhomau sthālīpāko navaś ca yaḥ | baliś ca pitṛyajñaś cāṣṭakā saptamaḥ paśuḥ || ity ete pākayajñāḥ agnyādheyam agnihotraṃ paurṇamāsyamāvāsye | naveṣṭiś cāturmāsyāni paśubandho 'tra saptamaḥ || ity ete haviryajñāḥ agniṣṭomo 'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśimāṃs tataḥ | vājapeyo 'tirātraś cāptoryāmātra saptamaḥ || ity ete sutyāḥ ke svid devā pravovājāḥ ke svid devā abhidyavaḥ | ke svid devā haviṣmantaḥ kiṃ svij jigāti sumnayuḥ || ṛtava eva pravovājā māsā devā abhidyavaḥ | ardhamāsā haviṣmantas taj jigāti sunmayuḥ || kati svid rātrayaḥ katy ahāni kati stotrāṇi kati śastrāṇy asya | kati svit savanāḥ saṃvatsarasya stotriyāḥ padākṣarāṇi katy asya || <dvāv atirātrau ṣaṭ śatam agniṣṭomā dve viṃśatiśate ukthyānāṃ | dvādaśa ṣoḍaśinaḥ ṣaṣṭiḥ ṣaḍahā vaiṣuvataṃ ca [VaitS 31.15]> || ahānyasya viṃśatiśatāni trīṇy ahaś caikaṃ tāvad asya | saṃvatsarasya savanāḥ sahasram asīti trīṇi ca saṃstutasya || ṣaṭṣaṣṭiś ca dve ca śate bhavata stutaśastrāṇām ayutaṃ caikam asya | stotriyāś ca navatisahasrā dve niyute navatiś cāti ṣaṭ ca || aṣṭau śatāny ayutāni triṃśac caturnavatiś ca padāny asya | saṃvatsarasya kavibhir mitasyaitāvatī madhyamā devamātrā || ayutam ekaṃ prayutāni triṃśad dve niyute tathā hy anusṛṣṭāḥ | aṣṭau śatāni nava cākṣarāṇy etāvān ātmā paramaḥ prajāpateḥ || ādyaṃ vaṣaṭkāraḥ pradānāntam etam agniṣṭome parvaśaḥ sādhu kḷptam | saubheṣajaṃ chanda īpsan yad agnau catuḥśataṃ bahudhā hūyate yat || prātaḥsavana stuta ekaviṃśo gāyatrastomamita eka eva | mādhyaṃdinaḥ saptadaśena kḷptas trayastriṃśena savanaṃ tṛtīyam || 23 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रद्धायां रेतस् तपसा तपस्वी वैश्वानरः सिषिचे ऽपत्यम् ईप्सन् । ततो जज्ञे लोकजित् सोमजम्भा ऋषेर् ऋषिर् अङ्गिराः संनभूव ॥ ऋषेर् यज्ञस्य चतुर्विधस्य श्रद्धां यः श्रेयसीं लोकम् अमुं जिगाय । यस्मै वेदाः प्रसृताः सोमबिन्दु युक्ता वहन्ति सुकृताम् उ लोकम् ॥ ऋचो ऽस्य भागांश् चतुरो वहन्त्य् उक्थशस्त्रैः प्रमुदो मोदमानाः । ग्रहैर् हविर्भिश् च कृताकृतश् च यजूंषि भागांश् चतुरो वहन्ति ॥ औदुम्बर्यां सामघोषेण तावत् सविष्टुतिभिश् च स्तोमैः छन्दसा । सामानि भागांश् चतुरो वहन्ति गीत्या स्तोमेन सह प्रस्तावेन च ॥ प्रायश्चित्तैर् भेषजैः संस्तुवन्तो ऽथर्वाणो ऽङ्गिरसश् च शान्ताः । ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन प्रमुदो मोदमाना असंसृष्टान् भागांश् चतुरो वहन्ति ॥ यो ब्रह्मवित् सो ऽभिकरो ऽस्तु वः शिवो धिया धीरो रक्षतु धर्मम् एतम् । मा वः प्रमत्ताम् अमृताच् च यज्ञात् कर्माच् च येनान् अङ्गिरसो ऽपियासीत् ॥ मायुं दशं मारुशस्ताः प्रमेष्टा मा मे भूर् युक्ता विदहाथ लोकान् । दिव्यं भयं रक्षत धर्मम् उद्यतं यज्ञं कालाश स्तुतिगोपनायनम् ॥ होता च मैत्रावरुणश् च पादम् अच्छावाकः सह ग्रावस्तुतैकम् । ऋग्भि स्तुवन्तो ऽहरहः पृथिव्या अग्निं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ॥ अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता नेष्टोन्नेता निहितं पादम् एकम् । सम् अन्तरिक्षं यजुषा स्तुवन्तो वायुं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति ॥ साम्नोद्गाता छादयन्न् अप्रमत्त औदुम्बर्यां स्तोभदेयः सगद्गदः । विद्वान् प्रस्तोता विदहाथ सुष्टुतिं सुब्रह्मण्यः प्रतिहर्ताथ यज्ञे ॥ साम्ना दिव्य् एकं निहितं स्तुवन्तः सूर्यं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । ब्रह्मा हैकं ब्राह्मणाच्छंसिनः सह पोताग्नीध्रो निहितं पादम् एकम् ॥ अथर्वभिर् अङ्गिरोभिश् च गुप्तो ऽप्सु चन्द्रं पादं ब्रह्मणा धारयन्ति । षोडशिकं होत्रका अभिष्टुवन्ति वेदेषु युक्ताः प्रपृथक् चतुर्धा ॥ मनीषिणो दीक्षिताः श्रद्दधाना होतारो गुप्ता अभिवहन्ति यज्ञम् । दक्षिणतो ब्रह्मणस्य्ॐ जनद् इत्य् एतां व्याहृतिं जपन् ॥ सप्तदशं सदस्यं तं कीर्तयन्ति पुरा विदुः । अष्टादशी दीक्षिता दीक्षितानां यज्ञे पत्नी श्रद्दधानेह युक्ता ॥ एकोनविंशः शमिता बभूव विंशो यज्ञे गृहपतिर् एव सुन्वन् । एकविंशतिर् एवैषां संस्थायाम् अङ्गिरो वह ॥ वेदैर् अभिष्टुतो लोको नानावेशापराजितः । ॥ २४ ॥

śraddhāyāṃ retas tapasā tapasvī vaiśvānaraḥ siṣice 'patyam īpsan | tato jajñe lokajit somajambhā ṛṣer ṛṣir aṅgirāḥ saṃnabhūva || ṛṣer yajñasya caturvidhasya śraddhāṃ yaḥ śreyasīṃ lokam amuṃ jigāya | yasmai vedāḥ prasṛtāḥ somabindu yuktā vahanti sukṛtām u lokam || ṛco 'sya bhāgāṃś caturo vahanty ukthaśastraiḥ pramudo modamānāḥ | grahair havirbhiś ca kṛtākṛtaś ca yajūṃṣi bhāgāṃś caturo vahanti || audumbaryāṃ sāmaghoṣeṇa tāvat saviṣṭutibhiś ca stomaiḥ chandasā | sāmāni bhāgāṃś caturo vahanti gītyā stomena saha prastāvena ca || prāyaścittair bheṣajaiḥ saṃstuvanto 'tharvāṇo 'ṅgirasaś ca śāntāḥ | brahmā brahmatvena pramudo modamānā asaṃsṛṣṭān bhāgāṃś caturo vahanti || yo brahmavit so 'bhikaro 'stu vaḥ śivo dhiyā dhīro rakṣatu dharmam etam | mā vaḥ pramattām amṛtāc ca yajñāt karmāc ca yenān aṅgiraso 'piyāsīt || māyuṃ daśaṃ māruśastāḥ prameṣṭā mā me bhūr yuktā vidahātha lokān | divyaṃ bhayaṃ rakṣata dharmam udyataṃ yajñaṃ kālāśa stutigopanāyanam || hotā ca maitrāvaruṇaś ca pādam acchāvākaḥ saha grāvastutaikam | ṛgbhi stuvanto 'harahaḥ pṛthivyā agniṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti || adhvaryuḥ pratiprasthātā neṣṭonnetā nihitaṃ pādam ekam | sam antarikṣaṃ yajuṣā stuvanto vāyuṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti || sāmnodgātā chādayann apramatta audumbaryāṃ stobhadeyaḥ sagadgadaḥ | vidvān prastotā vidahātha suṣṭutiṃ subrahmaṇyaḥ pratihartātha yajñe || sāmnā divy ekaṃ nihitaṃ stuvantaḥ sūryaṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | brahmā haikaṃ brāhmaṇācchaṃsinaḥ saha potāgnīdhro nihitaṃ pādam ekam || atharvabhir aṅgirobhiś ca gupto 'psu candraṃ pādaṃ brahmaṇā dhārayanti | ṣoḍaśikaṃ hotrakā abhiṣṭuvanti vedeṣu yuktāḥ prapṛthak caturdhā || manīṣiṇo dīkṣitāḥ śraddadhānā hotāro guptā abhivahanti yajñam | dakṣiṇato brahmaṇasyoṃ janad ity etāṃ vyāhṛtiṃ japan || saptadaśaṃ sadasyaṃ taṃ kīrtayanti purā viduḥ | aṣṭādaśī dīkṣitā dīkṣitānāṃ yajñe patnī śraddadhāneha yuktā || ekonaviṃśaḥ śamitā babhūva viṃśo yajñe gṛhapatir eva sunvan | ekaviṃśatir evaiṣāṃ saṃsthāyām aṅgiro vaha || vedair abhiṣṭuto loko nānāveśāparājitaḥ | || 24 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः हविर्यज्ञाः सप्त तथैकविंशतिः । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसो ऽपियन्ति नूतना यान् ऋषयो सृजन्ति ये च सृष्टाः पुराणैः ॥ एतेषु वेदेष्व् अपि चैकम् एवापव्रजम् ऋत्विजां संभरन्ति । कृट्स्तृपात् सचते ताम् अशस्तिं विष्कन्धम् एनं विसृतं प्रजासु ॥ निवर्तन्ते दक्षिणा नीयमानाः सुते सोमे वितते यज्ञतन्त्रे । मोघाशिषो यन्त्य् अनिवर्तमाना अनिष्टयज्ञा न तरन्ति लोकान् ॥ द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं पृथग् वेदेषु तत् स्मृतम् । एवं व्यवस्थिता वेदाः सर्व एव स्वकर्मसु ॥ सन्ति चैषां समानाः मन्त्राः कल्पाश् च ब्राह्मणानि च । व्यवस्थानं तु तत् सर्वं पृथग्वेदेषु तत् स्मृतम् ॥ ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानम् अन्तरिक्षस्थानो ऽध्वरः । द्यौ स्थानं सामवेदस्यापो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् ॥ अग्निर् देवत ऋग्वेदस्य यजुर्वेदो वायुदेवतः । आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश् च भृग्वङ्गिरसाम् ॥ त्रिवृत्स्तोम ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे । सप्तदशेन सामवेद एकविंशो ब्रह्मसंमितः ॥ वाग् अध्यात्मम् ऋग्वेदस्य यजुषां प्राण उच्यते । चक्षुषी सामवेदस्य मनो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् ॥ ऋग्भिः सह गायत्रं जागतम् आहुर् यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे । उष्णिक्ककुभ्यां भृग्वङ्गिरसो जगत्या सामानि कवयो वदन्ति ॥ ऋग्भिः पृथिवीं यजुषान्तरिक्षं साम्ना दिवं लोकजित् सोमजम्भाः । अथर्वभिर् अङ्गिरोभिश् च गुप्तो यज्ञश् चतुष्पाद् दिवम् उद्वहेत ॥ ऋग्भिः सुशस्तो यजुषा परिष्कृतः सविष्टुतः सामजित् सोमजम्भाः । अथर्वभिर् अङ्गिरोभिश् च गुप्तो यज्ञश् चतुष्पाद् दिवम् आरुरोह ॥ ऋचो विद्वान् पृथिवीं वेद संप्रति यजूंषि विद्वान् बृहद् अन्तरिक्षम् । दिवं वेद सामगो यो विपश्चित् सर्वान् लोकान् यद् भृग्वङ्गिरोवित् ॥ यांश् च ग्रामे यांश् चारण्ये जपन्ति मन्त्रान् नार्थान् बहुधा जनासः । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसो ऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर् ब्रह्मणो यावरार्ध्या ॥ त्रिविष्टपं त्रिदिवं नाकम् उत्तमं तम् एतया त्रय्या विद्ययैति । अत उत्तरे ब्रह्मलोका महान्तो ऽथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः ॥ अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिर् इति ब्राह्मणम् ॥ २५ ॥

sapta sutyāḥ sapta ca pākayajñāḥ haviryajñāḥ sapta tathaikaviṃśatiḥ | sarve te yajñā aṅgiraso 'piyanti nūtanā yān ṛṣayo sṛjanti ye ca sṛṣṭāḥ purāṇaiḥ || eteṣu vedeṣv api caikam evāpavrajam ṛtvijāṃ saṃbharanti | kṛṭstṛpāt sacate tām aśastiṃ viṣkandham enaṃ visṛtaṃ prajāsu || nivartante dakṣiṇā nīyamānāḥ sute some vitate yajñatantre | moghāśiṣo yanty anivartamānā aniṣṭayajñā na taranti lokān || dvādaśavarṣaṃ brahmacaryaṃ pṛthag vedeṣu tat smṛtam | evaṃ vyavasthitā vedāḥ sarva eva svakarmasu || santi caiṣāṃ samānāḥ mantrāḥ kalpāś ca brāhmaṇāni ca | vyavasthānaṃ tu tat sarvaṃ pṛthagvedeṣu tat smṛtam || ṛgvedasya pṛthivī sthānam antarikṣasthāno 'dhvaraḥ | dyau sthānaṃ sāmavedasyāpo bhṛgvaṅgirasāṃ smṛtam || agnir devata ṛgvedasya yajurvedo vāyudevataḥ | ādityaḥ sāmavedasya candramā vaidyutaś ca bhṛgvaṅgirasām || trivṛtstoma ṛgvedasya yajūṃṣi pañcadaśena saha jajñire | saptadaśena sāmaveda ekaviṃśo brahmasaṃmitaḥ || vāg adhyātmam ṛgvedasya yajuṣāṃ prāṇa ucyate | cakṣuṣī sāmavedasya mano bhṛgvaṅgirasāṃ smṛtam || ṛgbhiḥ saha gāyatraṃ jāgatam āhur yajūṃṣi traiṣṭubhena saha jajñire | uṣṇikkakubhyāṃ bhṛgvaṅgiraso jagatyā sāmāni kavayo vadanti || ṛgbhiḥ pṛthivīṃ yajuṣāntarikṣaṃ sāmnā divaṃ lokajit somajambhāḥ | atharvabhir aṅgirobhiś ca gupto yajñaś catuṣpād divam udvaheta || ṛgbhiḥ suśasto yajuṣā pariṣkṛtaḥ saviṣṭutaḥ sāmajit somajambhāḥ | atharvabhir aṅgirobhiś ca gupto yajñaś catuṣpād divam āruroha || ṛco vidvān pṛthivīṃ veda saṃprati yajūṃṣi vidvān bṛhad antarikṣam | divaṃ veda sāmago yo vipaścit sarvān lokān yad bhṛgvaṅgirovit || yāṃś ca grāme yāṃś cāraṇye japanti mantrān nārthān bahudhā janāsaḥ | sarve te yajñā aṅgiraso 'piyanti nūtanā sā hi gatir brahmaṇo yāvarārdhyā || triviṣṭapaṃ tridivaṃ nākam uttamaṃ tam etayā trayyā vidyayaiti | ata uttare brahmalokā mahānto 'tharvaṇām aṅgirasāṃ ca sā gatiḥ || atharvaṇām aṅgirasāṃ ca sā gatir iti brāhmaṇam || 25 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.