Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 11

जीर्यति मिलति च शुल्बे तत्सत्वं किट्टतां याति । सुवृत्तः सद्रृतारम्भः सुज्ञः संज्ञानदर्शकः । अभूच्च धनधर्मज्ञो हारी कुञ्जनसंपदाम्

jīryati milati ca śulbe tatsatvaṃ kiṭṭatāṃ yāti / suvṛttaḥ sadrṛtārambhaḥ sujñaḥ saṃjñānadarśakaḥ / abhūcca dhanadharmajño hārī kuñjanasaṃpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ हैमप्रशंसाम् आह स्वीकृत्येत्यादि

ādau haimapraśaṃsām āha svīkṛtyetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैमं स्वर्णमाक्षिकसत्वं संमिलिति किंकृत्वा सर्वलोहगुणान् सर्वलोहेषु समस्तधातुषु संमिलिता मिश्रिताः ये गुणास् तान् गृहीत्वा तथा रसे प्रविशति यथा गङ्गा सर्वा नद्यः सरितः स्वीकृत्य अङ्गीकृत्य जलधौ समुद्रे प्रविशति

haimaṃ svarṇamākṣikasatvaṃ saṃmiliti kiṃkṛtvā sarvalohaguṇān sarvaloheṣu samastadhātuṣu saṃmilitā miśritāḥ ye guṇās tān gṛhītvā tathā rase praviśati yathā gaṅgā sarvā nadyaḥ saritaḥ svīkṛtya aṅgīkṛtya jaladhau samudre praviśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताप्यसत्वाधिकारम् आह जीर्यतीत्यादि

tāpyasatvādhikāram āha jīryatītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् हैमं ताप्यसत्वं शुल्बे ताम्रे मिलति सति सत्त्वं जीर्यति जारणत्वमाप्नोति रसे इति शेषः

tat haimaṃ tāpyasatvaṃ śulbe tāmre milati sati sattvaṃ jīryati jāraṇatvamāpnoti rase iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् सत्वे शुल्बे मिलति सति किट्टतां याति लोहमलसदृशं स्यात्

tasmin satve śulbe milati sati kiṭṭatāṃ yāti lohamalasadṛśaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमं तत्सत्वं करिणा नागेन सह हेमक्रियासु स्वर्णकार्येषु निर्व्यूढं रसे निर्वाहितं कुर्यादित्यर्थः

prathamaṃ tatsatvaṃ kariṇā nāgena saha hemakriyāsu svarṇakāryeṣu nirvyūḍhaṃ rase nirvāhitaṃ kuryādityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्त्रपुणा वङ्गेन सह तारक्रियासु रूप्यकार्येषु निर्व्यूढं कुर्यात् नागवङ्गौ सर्वत्र पीतसितकार्येषु प्रशस्तावित्यर्थः

punastrapuṇā vaṅgena saha tārakriyāsu rūpyakāryeṣu nirvyūḍhaṃ kuryāt nāgavaṅgau sarvatra pītasitakāryeṣu praśastāvityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्रसत्वयोगमाह घनसत्वम् इत्यादि

abhrasatvayogamāha ghanasatvam ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खलु निश्चये वाक्यालङ्कारे वा घनसत्वम् अभ्रसारं रविणा ताम्रेण सह रसायने जराव्याधिनाशने द्वंद्वकं घनसत्वताम्रं योज्यं पुनः रक्तगणपातभावितगिरिजतुमाक्षिकगैरिकदरदैः रक्तगणस्य यः पातः पातनं निक्षेपो वा तेन भावितानि घर्मपुटितानि गिरिजतुमाक्षिकगैरिकदरदानि गिरिजतु शिलाजतु माक्षिकं प्रतीतं दरदं हिङ्गुलं एतैर्बीजशेषं कुर्याद् इत्यागामिश्लोकाज्ज्ञेयम्

khalu niścaye vākyālaṅkāre vā ghanasatvam abhrasāraṃ raviṇā tāmreṇa saha rasāyane jarāvyādhināśane dvaṃdvakaṃ ghanasatvatāmraṃ yojyaṃ punaḥ raktagaṇapātabhāvitagirijatumākṣikagairikadaradaiḥ raktagaṇasya yaḥ pātaḥ pātanaṃ nikṣepo vā tena bhāvitāni gharmapuṭitāni girijatumākṣikagairikadaradāni girijatu śilājatu mākṣikaṃ pratītaṃ daradaṃ hiṅgulaṃ etairbījaśeṣaṃ kuryād ityāgāmiślokājjñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यन्तरमाह मृदुलेत्यादि

vidhyantaramāha mṛduletyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुलं नेपालसंज्ञिकं ताम्रं कान्तं लोहजाति घनसत्वमभ्रसारं पुनर्मृतं नागं सीसकं तीक्ष्णं लोहजाति कनकं हेम एतत्त्रयं बीजं शुल्बादित्रयं च बीजसंज्ञकं दरदशिलातालमाक्षिकैर्वापात् दरदं हिङ्गुलं शिला मनोह्वा तालं हरितालं एतैः कृत्वा वापः वह्नितप्ते परिक्षेपः तस्मात् बीजशेषं कुर्वीत उभयोर्बीजे अभ्रसत्वहेम्नः शेषे कुर्यादित्यर्थः वा एवं कृते यच्छेषं तिष्ठति तद्बीजमिति

mṛdulaṃ nepālasaṃjñikaṃ tāmraṃ kāntaṃ lohajāti ghanasatvamabhrasāraṃ punarmṛtaṃ nāgaṃ sīsakaṃ tīkṣṇaṃ lohajāti kanakaṃ hema etattrayaṃ bījaṃ śulbāditrayaṃ ca bījasaṃjñakaṃ daradaśilātālamākṣikairvāpāt daradaṃ hiṅgulaṃ śilā manohvā tālaṃ haritālaṃ etaiḥ kṛtvā vāpaḥ vahnitapte parikṣepaḥ tasmāt bījaśeṣaṃ kurvīta ubhayorbīje abhrasatvahemnaḥ śeṣe kuryādityarthaḥ vā evaṃ kṛte yaccheṣaṃ tiṣṭhati tadbījamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यन्तरमाह मृतं नागम् इत्यादि

vidhyantaramāha mṛtaṃ nāgam ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयन्नागं सीसकं तन्मृतनागं च मृतं यद्वङ्गं रक्तगणावापमृतं च यच्छुल्वं वा घनसत्वतारकनकं घनसत्वमभ्रसारं तारं रूप्यं कनकं हेम एतन्नदुगणसर्वं वा प्रत्येकं पृथक् गिरिणा शिलाजतुना सह ध्मातं कुर्यात् अधिकशोधनैः दरदशिलातालैर्वापात् बीजशेषं कुर्यादिति पूर्वसंबन्धः

mayannāgaṃ sīsakaṃ tanmṛtanāgaṃ ca mṛtaṃ yadvaṅgaṃ raktagaṇāvāpamṛtaṃ ca yacchulvaṃ vā ghanasatvatārakanakaṃ ghanasatvamabhrasāraṃ tāraṃ rūpyaṃ kanakaṃ hema etannadugaṇasarvaṃ vā pratyekaṃ pṛthak giriṇā śilājatunā saha dhmātaṃ kuryāt adhikaśodhanaiḥ daradaśilātālairvāpāt bījaśeṣaṃ kuryāditi pūrvasaṃbandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसलोहैरिति रसा वैक्रान्तादयो लोहा धातवः प्रतीतास् तैर् निर्व्यूढं किंविशिष्टैः अद्वन्द्वाख्यैः एकात्मैः संकरैर्वा सर्वैः संकरोऽवकरे इत्यमरः एवं निष्पन्ने बीजं जारणयोग्यं सदित्यर्थः

rasalohairiti rasā vaikrāntādayo lohā dhātavaḥ pratītās tair nirvyūḍhaṃ kiṃviśiṣṭaiḥ advandvākhyaiḥ ekātmaiḥ saṃkarairvā sarvaiḥ saṃkaro'vakare ityamaraḥ evaṃ niṣpanne bījaṃ jāraṇayogyaṃ sadityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषविध्यन्तरमाह बीजमित्यादि

viśeṣavidhyantaramāha bījamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं निष्पन्नबीजं रक्तगणे निषेचितं कुर्यात्

idaṃ niṣpannabījaṃ raktagaṇe niṣecitaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तेन रक्तगणेन कृतवापं कृतो वापो यस्मिन् तत्

punastena raktagaṇena kṛtavāpaṃ kṛto vāpo yasmin tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तद्बीजं चारितजारितमात्रं पूर्वं च पश्चात् जारितं सन्तं सूतं रञ्जयति रागं प्रापयति बध्नाति चेति

punastadbījaṃ cāritajāritamātraṃ pūrvaṃ ca paścāt jāritaṃ santaṃ sūtaṃ rañjayati rāgaṃ prāpayati badhnāti ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चाह रक्तेत्यादि

taccāha raktetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तस्नेह इति रक्तगणो दाडिमकिंशुकादिकः स्नेहः कङ्गुण्यादीनां एतैर्विशोधिताः पश्चान्मृता ये धातवो रसादयश्च रसोपरसास्तैः सर्वेषां बीजानां पूर्वोक्तानां वापं कुरु रसे इति शेषः वा रक्ते रक्तवर्णे स्नेहे स्नेहवर्गे निषेकं च विधानद्वयमिदम्

raktasneha iti raktagaṇo dāḍimakiṃśukādikaḥ snehaḥ kaṅguṇyādīnāṃ etairviśodhitāḥ paścānmṛtā ye dhātavo rasādayaśca rasoparasāstaiḥ sarveṣāṃ bījānāṃ pūrvoktānāṃ vāpaṃ kuru rase iti śeṣaḥ vā rakte raktavarṇe snehe snehavarge niṣekaṃ ca vidhānadvayamidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतक्रियायां बीजान्युक्तानि अथ श्वेतक्रियायां बीजान्याह वङ्गेत्यादि

pītakriyāyāṃ bījānyuktāni atha śvetakriyāyāṃ bījānyāha vaṅgetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वङ्गाभ्रमिति वङ्गं रङ्गं अभ्रं गगनं एते बीजहेतवे इति शेषः

vaṅgābhramiti vaṅgaṃ raṅgaṃ abhraṃ gaganaṃ ete bījahetave iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरभ्रतारं अभ्रं गगनं तारं रूप्यं इति च सितं श्वेतं यच्छैलमलं शिलाजतु तेन आहतौ सम्यक् मृतौ सितवङ्गौ ताररङ्गौ कार्यौ पुनः रक्तं हेम सितं तारं ताप्यं माक्षिकं ताभ्यां हतं मारितं कुर्यात्

punarabhratāraṃ abhraṃ gaganaṃ tāraṃ rūpyaṃ iti ca sitaṃ śvetaṃ yacchailamalaṃ śilājatu tena āhatau samyak mṛtau sitavaṅgau tāraraṅgau kāryau punaḥ raktaṃ hema sitaṃ tāraṃ tāpyaṃ mākṣikaṃ tābhyāṃ hataṃ māritaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तारं रूप्यं निर्व्यूढं वङ्गं चाभ्रं च यत्र तदेवंविधं कुर्यात्

punastāraṃ rūpyaṃ nirvyūḍhaṃ vaṅgaṃ cābhraṃ ca yatra tadevaṃvidhaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्सर्वं रसे तारक्रियासु योज्यमित्यर्थः

etatsarvaṃ rase tārakriyāsu yojyamityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजेऽभ्रसत्वं प्रधानमाह निर्वाहणेत्यादि

bīje'bhrasatvaṃ pradhānamāha nirvāhaṇetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषः किमर्थः अशेषदोषशमनाय धात्वादीनां समस्तदोषनाशनायेत्यर्थः

eṣaḥ kimarthaḥ aśeṣadoṣaśamanāya dhātvādīnāṃ samastadoṣanāśanāyetyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवममुना प्रकारेण यथा धातुनिर्वाहणविधिस्तथा बीजानां रसे निर्वाहणं कुर्यात् सर्वबीजनिर्वाहणे अभ्रकसत्वं प्रथमं निर्वाह्यमिति ज्ञेयम्

evamamunā prakāreṇa yathā dhātunirvāhaṇavidhistathā bījānāṃ rase nirvāhaṇaṃ kuryāt sarvabījanirvāhaṇe abhrakasatvaṃ prathamaṃ nirvāhyamiti jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वाहणविधानमाह छागेत्यादि

nirvāhaṇavidhānamāha chāgetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधां मूषां कृत्वा धातुनिर्वाहणं कुर्यात् इति शेषः

evaṃvidhāṃ mūṣāṃ kṛtvā dhātunirvāhaṇaṃ kuryāt iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंभूतां छागास्थिभस्मनिर्मितमूषामिति छागो बस्तस्तस्यास्थीनि तद्भस्मना निर्मिता कृता या मूषा ताम्

kiṃbhūtāṃ chāgāsthibhasmanirmitamūṣāmiti chāgo bastastasyāsthīni tadbhasmanā nirmitā kṛtā yā mūṣā tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः किंभूतां मल्लकाकारां गोस्तनसदृशीम्

punaḥ kiṃbhūtāṃ mallakākārāṃ gostanasadṛśīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः किंविशिष्टां घनरन्ध्रां निबिडछिद्राम्

punaḥ kiṃviśiṣṭāṃ ghanarandhrāṃ nibiḍachidrām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः टङ्कणविषगुञ्जाकृतलेपां टङ्कणं सौभाग्यं विषं सक्तुकं गुञ्जा रक्तिका ताभिः कृतो लेपो यस्यां सा ताम्

punaḥ ṭaṅkaṇaviṣaguñjākṛtalepāṃ ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ viṣaṃ saktukaṃ guñjā raktikā tābhiḥ kṛto lepo yasyāṃ sā tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंभूता मूषा दलयोगे पत्रमेलने कार्येत्यर्थः

evaṃbhūtā mūṣā dalayoge patramelane kāryetyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.