Library·Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra·15
भारती भरतखण्डमण्डिता पचरेमानन्दमञ्जरी । कस्तया न रसमलं कुतो जया वक्रपद्ममधिस्थया सदा
bhāratī bharatakhaṇḍamaṇḍitā pacaremānandamañjarī / kastayā na rasamalaṃ kuto jayā vakrapadmamadhisthayā sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यद्रुतिप्रशंसामाह वक्ष्य इत्यादि
bāhyadrutipraśaṃsāmāha vakṣya ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं कविः अभ्रकसत्त्वाद्गगनसारतो विमलद्रुतिं पक्षे विमला चासौ द्रुतिश्चेति विग्रहः
ahaṃ kaviḥ abhrakasattvādgaganasārato vimaladrutiṃ pakṣe vimalā cāsau drutiśceti vigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंविशिष्टां अखिलगुणगणाधाराम् अखिलाश्च ते गुणगणाश्च गुणपटलाश्च तेषां या आधारा तां बहवो गुणास् तिष्ठन्त्यस्यामिति व्यक्तिः
kiṃviśiṣṭāṃ akhilaguṇagaṇādhārām akhilāśca te guṇagaṇāśca guṇapaṭalāśca teṣāṃ yā ādhārā tāṃ bahavo guṇās tiṣṭhantyasyāmiti vyaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा रसभूता द्रुतिः रसं सूतां निबध्नाति निश्चयेन बध्नातीत्यर्थः
sā rasabhūtā drutiḥ rasaṃ sūtāṃ nibadhnāti niścayena badhnātītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूता सती
kiṃbhūtā satī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिलिता सती तुल्यमिश्रिता सती पुनः द्रुतिः सुखेन मिलति पत्रादेर् दुर्मिलापत्वात्
militā satī tulyamiśritā satī punaḥ drutiḥ sukhena milati patrāder durmilāpatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुतिविधानमाह वज्रवल्ल्या इत्यादि
drutividhānamāha vajravallyā ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्रवल्ल्याः स्वरसेन स्वकीयेन रसेन गगनमभ्रसत्त्वं सौवर्चलान्वितं रुचकसहितं पिष्टं कुर्यात् इति शेषः
vajravallyāḥ svarasena svakīyena rasena gaganamabhrasattvaṃ sauvarcalānvitaṃ rucakasahitaṃ piṣṭaṃ kuryāt iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंविशिष्टं गगनं निचुलपुटैर् वेतसद्रवभावनाभिः पक्वं वह्निपुटितं तत्पक्वं सन् निर्लेपं संपर्कवर्जितं रसरूपं भवति पारदस्य रूपमित्यर्थः
kiṃviśiṣṭaṃ gaganaṃ niculapuṭair vetasadravabhāvanābhiḥ pakvaṃ vahnipuṭitaṃ tatpakvaṃ san nirlepaṃ saṃparkavarjitaṃ rasarūpaṃ bhavati pāradasya rūpamityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विध्यन्तरमाह अजेत्यादि
vidhyantaramāha ajetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुजातरभ्रकसत्त्वं अभ्रकसत्वं गगनसारं मूषायां वज्रसंज्ञायां द्रुतं सत् रससंनिभं भवति पारदभूतम् इत्यर्थः
drujātarabhrakasattvaṃ abhrakasatvaṃ gaganasāraṃ mūṣāyāṃ vajrasaṃjñāyāṃ drutaṃ sat rasasaṃnibhaṃ bhavati pāradabhūtam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केन अजजलशतपरिभावितकपितिन्दुकचूर्णवापमात्रेण अजः छागस्तस्य जलेन मूत्रेण शतं शतवारं परिभावितं घर्मपुटितं यत्कपितिन्दुकचूर्णं तस्य वापमात्रेण द्रुतेऽभ्रसत्त्वे वापे
kena ajajalaśataparibhāvitakapitindukacūrṇavāpamātreṇa ajaḥ chāgastasya jalena mūtreṇa śataṃ śatavāraṃ paribhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ yatkapitindukacūrṇaṃ tasya vāpamātreṇa drute'bhrasattve vāpe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रकसत्त्वं वह्नियोगेन द्रुतं आस्ते द्रवरूपमेवावतिष्ठते
abhrakasattvaṃ vahniyogena drutaṃ āste dravarūpamevāvatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंविशिष्टं सत्त्वं निजरसशतपरिभावितेत्यादि निजरसेन स्वकीयद्रवेण परिभावितं यत्कञ्चुकिकन्दोत्थचूर्णं तस्य आवापेन यथा शतभावितकञ्चुकिकन्दोत्थचूर्णेन सत्त्वं द्रुतमास्ते तद्वत्सर्वाणि लोहानि द्रुतानि तिष्ठन्ति
kiṃviśiṣṭaṃ sattvaṃ nijarasaśataparibhāvitetyādi nijarasena svakīyadraveṇa paribhāvitaṃ yatkañcukikandotthacūrṇaṃ tasya āvāpena yathā śatabhāvitakañcukikandotthacūrṇena sattvaṃ drutamāste tadvatsarvāṇi lohāni drutāni tiṣṭhanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच्चाह गगनेत्यादि
anyaccāha gaganetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गगनं अभ्रसारं चिकुरतैलघृष्टं चिकुरतैलं केशतैलं प्रतीतं ग्रन्थेषु तेन घृष्टं मर्दितं गोमयलिप्तं गोमयेन लिप्तं यथा स्यात्तथा कुलिशमूषायां वज्राभिधानायां सुध्मातं सत् अचिरेणाल्पकालेन जलाकारं भवतीत्यन्वयः
gaganaṃ abhrasāraṃ cikuratailaghṛṣṭaṃ cikuratailaṃ keśatailaṃ pratītaṃ grantheṣu tena ghṛṣṭaṃ marditaṃ gomayaliptaṃ gomayena liptaṃ yathā syāttathā kuliśamūṣāyāṃ vajrābhidhānāyāṃ sudhmātaṃ sat acireṇālpakālena jalākāraṃ bhavatītyanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्येनाभ्रद्रुतिविधानमाह गगनेत्यादि
sāmānyenābhradrutividhānamāha gaganetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहास्मिन् शास्त्रे सत्त्वे गगनसारे जाते साङ्गतया गगनद्रुतिः भवतीत्यध्याहार्यम्
ihāsmin śāstre sattve gaganasāre jāte sāṅgatayā gaganadrutiḥ bhavatītyadhyāhāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं प्रत्यक्षान्तर्गतः हि निश्चितं रसस्य सूतस्य संप्रदायो ज्ञेयः
ayaṃ pratyakṣāntargataḥ hi niścitaṃ rasasya sūtasya saṃpradāyo jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः प्रथमादौ सत्त्वं अभ्रसारं निपात्य तस्मिन्द्रुते सत्त्वे वह्निना द्रवरूपे सति वापः कार्यः कथितौषधीनां इति शेषः
punaḥ prathamādau sattvaṃ abhrasāraṃ nipātya tasmindrute sattve vahninā dravarūpe sati vāpaḥ kāryaḥ kathitauṣadhīnāṃ iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सुवर्णद्रुतिविधानमाह सुरगोपकदेहरज इति
atha suvarṇadrutividhānamāha suragopakadeharaja iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रगोपशरीरचूर्णं सुरदालीफलैः समांशकैः सुरगोपचूर्णतुल्यभागैः कृत्वा वापो देयः द्रुते सत्युपरिक्षेप इति सुवर्णे वापे कृते सुवर्णं द्रुतमास्ते किंविशिष्टं रसप्रख्यं जलतुल्यम् इत्यर्थः
indragopaśarīracūrṇaṃ suradālīphalaiḥ samāṃśakaiḥ suragopacūrṇatulyabhāgaiḥ kṛtvā vāpo deyaḥ drute satyuparikṣepa iti suvarṇe vāpe kṛte suvarṇaṃ drutamāste kiṃviśiṣṭaṃ rasaprakhyaṃ jalatulyam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच्चाह अथेत्यादि
anyaccāha athetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेन्द्रगोपदेवदालीयोगकथनानन्तरं कनकं हेम निजरसपरिभावितं यत् सुरदालीचूर्णं तस्य वापमात्रेण गलिते हेम्नि क्षेपमात्रेण द्रुतमेवास्ते गलितम् एवावतिष्ठतीत्यर्थः पुनः कनकं काठिन्यं स्थिरत्वं न लभते इति चिरकालप्रयोजनम्
athendragopadevadālīyogakathanānantaraṃ kanakaṃ hema nijarasaparibhāvitaṃ yat suradālīcūrṇaṃ tasya vāpamātreṇa galite hemni kṣepamātreṇa drutamevāste galitam evāvatiṣṭhatītyarthaḥ punaḥ kanakaṃ kāṭhinyaṃ sthiratvaṃ na labhate iti cirakālaprayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तीक्ष्णविधानमाह सुरदालीत्यादि
atha tīkṣṇavidhānamāha suradālītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरदालीभस्मगलितं सुरदाली देवदाली तस्याः भस्म दाहसम्भूतं तेन गलितं त्रिसप्तकृत्वा एकविंशतिवारं गोजलं सुरभिमूत्रं भावितं कुर्यादित्यध्याहारः
suradālībhasmagalitaṃ suradālī devadālī tasyāḥ bhasma dāhasambhūtaṃ tena galitaṃ trisaptakṛtvā ekaviṃśativāraṃ gojalaṃ surabhimūtraṃ bhāvitaṃ kuryādityadhyāhāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मूषागतं वज्रसंज्ञायां स्थितं तीक्ष्णं सारं वापेन निक्षेपणेन जलसदृशं जलतुल्यं कुरुते कर्मविदिति शेषः
atha mūṣāgataṃ vajrasaṃjñāyāṃ sthitaṃ tīkṣṇaṃ sāraṃ vāpena nikṣepaṇena jalasadṛśaṃ jalatulyaṃ kurute karmaviditi śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ माक्षिकद्रुतिविधानमाह कूर्मेत्यादि
atha mākṣikadrutividhānamāha kūrmetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्मास्थि शिलाजतुकं प्रतीतं मेषी मेषपत्नी मृगो हरिणः गौः प्रतीता प्रतीतो वा तेषां यान्यस्थीनि तैर् निर्वापिता या काञ्ची स्वर्णमाक्षिकं सा जलसदृशी भवति कियत्कालपरिमाणं सदा नित्यं पुनः द्रुतायां गलितायां वापो देयः वापो निक्षेपणम्
kūrmāsthi śilājatukaṃ pratītaṃ meṣī meṣapatnī mṛgo hariṇaḥ gauḥ pratītā pratīto vā teṣāṃ yānyasthīni tair nirvāpitā yā kāñcī svarṇamākṣikaṃ sā jalasadṛśī bhavati kiyatkālaparimāṇaṃ sadā nityaṃ punaḥ drutāyāṃ galitāyāṃ vāpo deyaḥ vāpo nikṣepaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्याभ्रद्रुतेर् अधिकारमाह अभ्रद्रुतिरित्यादि
sāmānyābhradruter adhikāramāha abhradrutirityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गगनद्रवः अविशेषा सामान्यापि विधानेन कृता निर्लेपा अस्पर्शा समा सूततुल्यभागयोजिता सती आरोटं रसनजं पूर्वसंस्कारैः संस्कृतं सूतं बध्नाति केन द्वन्द्वयोगेन उभयमेलापकौषधेन
gaganadravaḥ aviśeṣā sāmānyāpi vidhānena kṛtā nirlepā asparśā samā sūtatulyabhāgayojitā satī āroṭaṃ rasanajaṃ pūrvasaṃskāraiḥ saṃskṛtaṃ sūtaṃ badhnāti kena dvandvayogena ubhayamelāpakauṣadhena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिशब्दो युक्तार्थ इति
hiśabdo yuktārtha iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तानां मेलनम् आह कृष्णेत्यादि
pūrvoktānāṃ melanam āha kṛṣṇetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमा द्रुतयः सोष्णतुषकरीषादिना तापिते खल्वे मृदिताः सत्यो मिलन्ति रसेन सह तथा कार्यम्
imā drutayaḥ soṣṇatuṣakarīṣādinā tāpite khalve mṛditāḥ satyo milanti rasena saha tathā kāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैः कृत्वा कृष्णागरुनाभिसितैः
kaiḥ kṛtvā kṛṣṇāgarunābhisitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णागरुकस्तूरिकाघनसारैः कृत्वा न केवलमेतैः रसोनसितरामठैश्च लशुनशर्कराहिङ्गुभिः पुनः स्त्रीकुसुमपलाशबीजरसैः स्त्रीकुसुमं च पलाशस्य बीजानि च रसश्चेति द्वंद्वः एतैस्त्रिभिर्योगैः पृथग्भूतैर्मिलन्ति सर्वैश्चेति
kṛṣṇāgarukastūrikāghanasāraiḥ kṛtvā na kevalametaiḥ rasonasitarāmaṭhaiśca laśunaśarkarāhiṅgubhiḥ punaḥ strīkusumapalāśabījarasaiḥ strīkusumaṃ ca palāśasya bījāni ca rasaśceti dvaṃdvaḥ etaistribhiryogaiḥ pṛthagbhūtairmilanti sarvaiśceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं बद्धरसराजस्य माहात्म्यमाह इतीत्यादि
itthaṃ baddharasarājasya māhātmyamāha itītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पूर्वोक्तेन द्रुतिविधानेन बद्धो रसराजः सूतः एकेन पलेन षोडशिकया कल्पायुतं जीवितं कुरुते कल्पानाम् अयुतं सहस्रपरिमाणं जीवितमिति
iti pūrvoktena drutividhānena baddho rasarājaḥ sūtaḥ ekena palena ṣoḍaśikayā kalpāyutaṃ jīvitaṃ kurute kalpānām ayutaṃ sahasraparimāṇaṃ jīvitamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मात् नित्यं यथा स्यात्तथा गुञ्जामात्रोपयोगतः दिनं दिनं प्रति रक्तिकापरिमाणस्य रसस्य योऽसौ उपयोगस्तेन
kasmāt nityaṃ yathā syāttathā guñjāmātropayogataḥ dinaṃ dinaṃ prati raktikāparimāṇasya rasasya yo'sau upayogastena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिना ग्रासजारितो रसो गुणवानित्याह अथेत्यादि
vidhinā grāsajārito raso guṇavānityāha athetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ द्रुतियोगानन्तरं रसः सूतः पूर्वोक्तग्रासक्रमात् योजितकवलक्रमात् विधिवत् शास्त्रोक्तविधानेन बिडादिना जरते च पुनरेताः पूर्वोक्तद्रुतयो रसराजफलदा भवन्ति सूते प्रयुक्ताः फलदाः स्युरित्यर्थः
atha drutiyogānantaraṃ rasaḥ sūtaḥ pūrvoktagrāsakramāt yojitakavalakramāt vidhivat śāstroktavidhānena biḍādinā jarate ca punaretāḥ pūrvoktadrutayo rasarājaphaladā bhavanti sūte prayuktāḥ phaladāḥ syurityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकद्रुतेर् जारणाद् अधिकगुणे रसो भवतीत्याह समजीर्ण इति
adhikadruter jāraṇād adhikaguṇe raso bhavatītyāha samajīrṇa iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति समा तुल्यभागा द्रुतिर्जीर्णा यस्मिन्निति
iti samā tulyabhāgā drutirjīrṇā yasminniti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुते द्विगुणा या द्रुतिः तस्याश्चरणात् क्रमशः कोटिवेधी कोट्यंशेन वेधकः स्यात्
drute dviguṇā yā drutiḥ tasyāścaraṇāt kramaśaḥ koṭivedhī koṭyaṃśena vedhakaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुतिभागो वृद्धौ ह्यधिकः स्यादिति व्यक्तिः
drutibhāgo vṛddhau hyadhikaḥ syāditi vyaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रासवृद्ध्या गुणानाह षोडशेत्यादि
grāsavṛddhyā guṇānāha ṣoḍaśetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा षोडशग्रासा वा द्वात्रिंशद्ग्रासा वा चतुःषष्टिग्रासा जीर्णा जारणमापन्ना भवन्ति तदा रसेन्द्रः सूतः लोहं धातुसंज्ञकं विध्यति वेधं करोति कुतः धूमावलोकनतः धूमस्य यदवलोकनं दर्शनं
yadā ṣoḍaśagrāsā vā dvātriṃśadgrāsā vā catuḥṣaṣṭigrāsā jīrṇā jāraṇamāpannā bhavanti tadā rasendraḥ sūtaḥ lohaṃ dhātusaṃjñakaṃ vidhyati vedhaṃ karoti kutaḥ dhūmāvalokanataḥ dhūmasya yadavalokanaṃ darśanaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.