Library·Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra·16
मनो मनीषायतम् आयतात्मना समाचरेत्कर्म परोपकारी । अर्चीव शोभां लभते परात्परां परापवादादपि संनिवृत्तः
mano manīṣāyatam āyatātmanā samācaretkarma paropakārī / arcīva śobhāṃ labhate parātparāṃ parāpavādādapi saṃnivṛttaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूते सतैलयन्त्रस्थे स्वर्णादिक्षेपणं च यत् । वेधाधिक्यकरं लोहे सारणं तत्प्रकीर्तितम् । इति परिभाषा
sūte satailayantrasthe svarṇādikṣepaṇaṃ ca yat / vedhādhikyakaraṃ lohe sāraṇaṃ tatprakīrtitam / iti paribhāṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारणमुत्कृष्टं मत्वा स्तुवन्नाह इतीत्यादि
sāraṇamutkṛṣṭaṃ matvā stuvannāha itītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पूर्वोक्तेन विधानेन रक्तोऽपि रागवानपि रसेन्द्रः सूतः जरितबीजोऽपि जारितानि बीजानि यस्मिन्निति सारणरहितः सारणा वक्ष्यमाणसंस्कारस्तेन वर्जितः व्यापी न भवति देहे लोहे च व्यापको न स्यात् हि निश्चितं अथवापि सारणारहितो रसेन्द्रः षण्ढतां याति निर्वीर्यत्वम् आप्नोति
iti pūrvoktena vidhānena rakto'pi rāgavānapi rasendraḥ sūtaḥ jaritabījo'pi jāritāni bījāni yasminniti sāraṇarahitaḥ sāraṇā vakṣyamāṇasaṃskārastena varjitaḥ vyāpī na bhavati dehe lohe ca vyāpako na syāt hi niścitaṃ athavāpi sāraṇārahito rasendraḥ ṣaṇḍhatāṃ yāti nirvīryatvam āpnoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूतबीजसारणानन्तरं कनकसारणमाह तद्वदित्यादि
sūtabījasāraṇānantaraṃ kanakasāraṇamāha tadvadityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत् पूर्वविधानेन गभीरमूषे दीर्घमूषायां सारणतैलार्द्रं सारणतैलाप्लुतं एव निश्चयेन रसराजं कुर्यादिति शेषः
tadvat pūrvavidhānena gabhīramūṣe dīrghamūṣāyāṃ sāraṇatailārdraṃ sāraṇatailāplutaṃ eva niścayena rasarājaṃ kuryāditi śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदनु तत्पश्चात्सूताद्द्विगुणं यत्कनकं हेम तदत्र दत्त्वा प्रतिसारयेत्सारणं कुर्यात्पूर्ववत्
tadanu tatpaścātsūtāddviguṇaṃ yatkanakaṃ hema tadatra dattvā pratisārayetsāraṇaṃ kuryātpūrvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं कृत्वा ईषदल्पं नागं दत्त्वा त्रिविधायां सारणायामेवं विधेयम् इति
kiṃ kṛtvā īṣadalpaṃ nāgaṃ dattvā trividhāyāṃ sāraṇāyāmevaṃ vidheyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथान्यद्यन्त्रम् आह अथवेत्यादि
athānyadyantram āha athavetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिना सारणविधानेन डमरुकयन्त्रे उक्तलक्षणपातनकरणोचिते यन्त्रे सूतो नियोजितः सन् सरति बीजेन मिलति
vidhinā sāraṇavidhānena ḍamarukayantre uktalakṣaṇapātanakaraṇocite yantre sūto niyojitaḥ san sarati bījena milati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं कृत्वा रसेन्द्रो नियोजितः ज्ञात्वा तत्कर्मकौशल्यं रसेन्द्रकर्मप्रावीण्यं ज्ञात्वेति
kiṃ kṛtvā rasendro niyojitaḥ jñātvā tatkarmakauśalyaṃ rasendrakarmaprāvīṇyaṃ jñātveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तं दृढीकर्तुमाह क्रामणेत्यादि
pūrvoktaṃ dṛḍhīkartumāha krāmaṇetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूतो विधिनोक्तविधानेन क्रामणोचिता या वसा मण्डूकादीनां ता एव आदयो येषां तेषां योगात्सरति सारणा स्यात् पुनर्बीजयुतोऽपि सूतः चपलत्वातिलघुत्वात् चपलत्वं चञ्चलत्वं च अतिलघुत्वं च तस्माद्धेतोः अविप्लुषः स्थिरः कार्यः
sūto vidhinoktavidhānena krāmaṇocitā yā vasā maṇḍūkādīnāṃ tā eva ādayo yeṣāṃ teṣāṃ yogātsarati sāraṇā syāt punarbījayuto'pi sūtaḥ capalatvātilaghutvāt capalatvaṃ cañcalatvaṃ ca atilaghutvaṃ ca tasmāddhetoḥ avipluṣaḥ sthiraḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तगुणानाह सरतीत्यादि
pūrvoktaguṇānāha saratītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वविधाना सूतः सरति सारितः सूतो मुखं न दहति हस्तपादादि च अङ्गविभागं नैव दहति
pūrvavidhānā sūtaḥ sarati sāritaḥ sūto mukhaṃ na dahati hastapādādi ca aṅgavibhāgaṃ naiva dahati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः फणियोगात् नागसंयोगतः माक्षिकयुतहेमगैरिकया सह ताप्यमिलितस्वर्णगैरिकया सार्धं क्रामति
punaḥ phaṇiyogāt nāgasaṃyogataḥ mākṣikayutahemagairikayā saha tāpyamilitasvarṇagairikayā sārdhaṃ krāmati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखेन सारणविधानमाह माक्षिकेत्यादि
sukhena sāraṇavidhānamāha mākṣiketyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कनकं हेम माक्षिकसत्त्वयोगात् फणिसंयोगान्नागसंयोगाच्च शीघ्रं द्रवति कनके द्रवति सति विधिना सारणतैलादिना संसार्यते सारणा क्रियत इति
kanakaṃ hema mākṣikasattvayogāt phaṇisaṃyogānnāgasaṃyogācca śīghraṃ dravati kanake dravati sati vidhinā sāraṇatailādinā saṃsāryate sāraṇā kriyata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारणया पारदगुणानाह तस्मादित्यादि
sāraṇayā pāradaguṇānāha tasmādityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्धेतोः सूतो द्रव्यविधायी स्यात् इति शेषः द्रव्यकर्तेत्यर्थ
tasmāddhetoḥ sūto dravyavidhāyī syāt iti śeṣaḥ dravyakartetyartha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलघुना बीजेन अनल्पपरिमाणेन महाबीजेन सारितः सन् समसारितः सन् बद्धो भवेत् इत्यध्याहारः
alaghunā bījena analpaparimāṇena mahābījena sāritaḥ san samasāritaḥ san baddho bhavet ityadhyāhāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूषायां समावर्तो द्रवणं स्यात् वह्निधमनात् इति शेषः
mūṣāyāṃ samāvarto dravaṇaṃ syāt vahnidhamanāt iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारणक्रममाह सरित्यादि
sāraṇakramamāha sarityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारितवर्तितसूतः सारितश्चासौ वर्तितश् चेति विग्रहः
sāritavartitasūtaḥ sāritaścāsau vartitaś ceti vigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः समानबीजेन तुल्यमहाबीजेन मिलति स सार्यः यो द्विगुणेन मिलति सः प्रतिसार्यः यश्च त्रिगुणेन सोऽनुसार्य इति सारणाक्रमो दर्शितः
yaḥ samānabījena tulyamahābījena milati sa sāryaḥ yo dviguṇena milati saḥ pratisāryaḥ yaśca triguṇena so'nusārya iti sāraṇākramo darśitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारणक्रमस्य गुणानाह शतेत्यादि
sāraṇakramasya guṇānāha śatetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः सार्यः समसारितः स शतवेधी स्याद् इत्यभिप्रायः
yaḥ sāryaḥ samasāritaḥ sa śatavedhī syād ityabhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः प्रतिसारितः द्विगुणबीजेन सारितो यः सूतः स सहस्रवेधी स्यात्
punaḥ pratisāritaḥ dviguṇabījena sārito yaḥ sūtaḥ sa sahasravedhī syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च पुनः अनुसारितः त्रिगुणबीजेन सारितः स अयुतेन अयुतवेधी स्यादिति व्यक्तिः
ca punaḥ anusāritaḥ triguṇabījena sāritaḥ sa ayutena ayutavedhī syāditi vyaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधिना इत्युक्तविधानेन
vidhinā ityuktavidhānena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलाबलं ज्ञात्वा न्यूनाधिक्यं मत्वा विधिना युक्त इति शेषः
balābalaṃ jñātvā nyūnādhikyaṃ matvā vidhinā yukta iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सारितप्रतिसारितादनुसारितस्य विशेषमाह अन्वित्यादि
sāritapratisāritādanusāritasya viśeṣamāha anvityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तु पुनः स्वच्छः प्रधानसंस्कारैः संस्कृतः सूतः अनुसारितेन समः त्रिगुणबीजेन सारितोऽनुसारितस्तेन तुल्यो यदि स्यात्स च लक्षवेधी स्यात्
tu punaḥ svacchaḥ pradhānasaṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ sūtaḥ anusāritena samaḥ triguṇabījena sārito'nusāritastena tulyo yadi syātsa ca lakṣavedhī syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं प्रतिसारितः सूतः समेन सारितो ऽयुतवेधी स्यात्
evaṃ pratisāritaḥ sūtaḥ samena sārito 'yutavedhī syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्वेच्छातिस्वच्छवृद्धौ वेधस्यापि वृद्धिः स्यादिति रहस्यम्
evaṃ svecchātisvacchavṛddhau vedhasyāpi vṛddhiḥ syāditi rahasyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथोत्तरसत्त्वेन गुणाधिक्यमाह कोटिमित्यादि
tathottarasattvena guṇādhikyamāha koṭimityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूते सरितो बीजेन ग्रासन्यायं विहाय समेन बीजेनानुसारितो यः स कोटिसंख्यां धातूनामिति शेषः सूतो विध्यति
sūte sarito bījena grāsanyāyaṃ vihāya samena bījenānusārito yaḥ sa koṭisaṃkhyāṃ dhātūnāmiti śeṣaḥ sūto vidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोक्तसारिते सूते दशगुणवृद्धिः सर्वत्रैवेति वेदितव्यम्
yathoktasārite sūte daśaguṇavṛddhiḥ sarvatraiveti veditavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषमाह प्रतीत्यादि
viśeṣamāha pratītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिसारितः सूतो द्विगुणबीजेन वारैकेन सारितो रसः अब्जसंख्यां विध्यति
pratisāritaḥ sūto dviguṇabījena vāraikena sārito rasaḥ abjasaṃkhyāṃ vidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तु पुनर् अनुसारितः त्रिगुणेन बीजेन वारैकेन सारितः सूतः खर्ववेधी स्यात् खर्वसंख्याके द्रव्यसंबन्धं करोतीत्यभिप्रायः
tu punar anusāritaḥ triguṇena bījena vāraikena sāritaḥ sūtaḥ kharvavedhī syāt kharvasaṃkhyāke dravyasaṃbandhaṃ karotītyabhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमुक्तप्रकारेण विधिना शास्त्रज्ञवार्तिकसंप्रदायेन सारणयोगात् यथेप्सितं वेधं कुरुते यथावाञ्छितम् इत्यर्थः
evamuktaprakāreṇa vidhinā śāstrajñavārtikasaṃpradāyena sāraṇayogāt yathepsitaṃ vedhaṃ kurute yathāvāñchitam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्विशेषमाह अन्वित्यादि
punarviśeṣamāha anvityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुसारितेन त्रिगुणप्रथमग्रासन्यायेन बीजेन सारितः सूतो निखर्वसंख्याकं शुल्बं विध्यति तु पुनः प्रतिसारितः षड्गुणप्रथमग्रासन्यायेन सारितः सूतः पद्मसंख्याकं विध्यति
anusāritena triguṇaprathamagrāsanyāyena bījena sāritaḥ sūto nikharvasaṃkhyākaṃ śulbaṃ vidhyati tu punaḥ pratisāritaḥ ṣaḍguṇaprathamagrāsanyāyena sāritaḥ sūtaḥ padmasaṃkhyākaṃ vidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अनुसारितो नवगुणग्रासन्यायेन बीजेन सारितः सूतः शङ्खसंख्यां विध्यतीति
punar anusārito navaguṇagrāsanyāyena bījena sāritaḥ sūtaḥ śaṅkhasaṃkhyāṃ vidhyatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्विशेषमाह विध्येदित्यादि
punarviśeṣamāha vidhyedityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कनकं हेम दत्त्वा शनकैर् नीचैस् तावदनुवाहयेत् यावद्दिव्यं प्रवरं कनकं भवेदिति शेषः
kanakaṃ hema dattvā śanakair nīcais tāvadanuvāhayet yāvaddivyaṃ pravaraṃ kanakaṃ bhavediti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्यावत्सकलं समस्तं नागं प्रोन्मीलयेन्निःशेषं कुर्यादित्यभिप्रायः
punaryāvatsakalaṃ samastaṃ nāgaṃ pronmīlayenniḥśeṣaṃ kuryādityabhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्तत्कनकं द्विगुणं स्वतो द्रव्यं विध्येत् वा सूतकेन सारितं सत् द्रव्यं कनकं शतसहस्रादिसंख्यातो द्विगुणसंख्याकं द्रव्यं शुल्बादिकं विध्येद् इति रहस्यम्
punastatkanakaṃ dviguṇaṃ svato dravyaṃ vidhyet vā sūtakena sāritaṃ sat dravyaṃ kanakaṃ śatasahasrādisaṃkhyāto dviguṇasaṃkhyākaṃ dravyaṃ śulbādikaṃ vidhyed iti rahasyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.