अथ भक्षणविधानमाह इतीत्यादि
atha bhakṣaṇavidhānamāha itītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra·19
Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 19
रसराजस्य विधौ रसेन्द्रकर्मविधाने वेधविधानं प्रसङ्गतः प्रस्तावतः प्रोक्तं न तु स्वप्रज्ञासमम्
rasarājasya vidhau rasendrakarmavidhāne vedhavidhānaṃ prasaṅgataḥ prastāvataḥ proktaṃ na tu svaprajñāsamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधुना प्रोक्तानपि अपि शब्दादनुभूतानपि रसायने जराव्याधिनाशनविधौ योगान् द्रव्यसमुदायात्कान् वक्ष्यामि कथयामीत्यर्थः
adhunā proktānapi api śabdādanubhūtānapi rasāyane jarāvyādhināśanavidhau yogān dravyasamudāyātkān vakṣyāmi kathayāmītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संशोधनस्याकरणे दोषमाह अकृतेत्यादि
saṃśodhanasyākaraṇe doṣamāha akṛtetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो नरः पुमान् अकृतक्षेत्रीकरणे देहे इति शेषः न कृतं अकृतं क्षेत्रीकरणं यस्मिन् तस्मिन्सति रसायनं जराव्याधिविनाशनौषधं प्रयुञ्जीत तस्य पुंसो रसो न क्रामति स्वगुणान्न प्रकाशयति तर्हि किं सर्वाङ्गदोषकृद्भवति बाहुचरणादिषु षट्स्वङ्गेषु विकारकृत् स्यात्
yo naraḥ pumān akṛtakṣetrīkaraṇe dehe iti śeṣaḥ na kṛtaṃ akṛtaṃ kṣetrīkaraṇaṃ yasmin tasminsati rasāyanaṃ jarāvyādhivināśanauṣadhaṃ prayuñjīta tasya puṃso raso na krāmati svaguṇānna prakāśayati tarhi kiṃ sarvāṅgadoṣakṛdbhavati bāhucaraṇādiṣu ṣaṭsvaṅgeṣu vikārakṛt syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनाधिकारत्वम् आह इतीत्यादि
rasāyanādhikāratvam āha itītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तविधानेन शुद्धः सन् यो जातबलो भवति स क्षेत्रीकृतनिजदेहः अक्षेत्रं क्षेत्रं क्रियत इति क्षेत्रीकृतो निजदेहः शरीरं येन सः मतिमान् रसायनं विधिवत्प्रकुर्वीत
pūrvoktavidhānena śuddhaḥ san yo jātabalo bhavati sa kṣetrīkṛtanijadehaḥ akṣetraṃ kṣetraṃ kriyata iti kṣetrīkṛto nijadehaḥ śarīraṃ yena saḥ matimān rasāyanaṃ vidhivatprakurvīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैः जातबलः शाल्योदनं च यावकाख्यं च मुद्गाश्च तैः
kaiḥ jātabalaḥ śālyodanaṃ ca yāvakākhyaṃ ca mudgāśca taiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगान्तरमाह सुरदार्वित्यादि
yogāntaramāha suradārvityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरदारुतैलं देवदारुतैलं आज्यं घृतं त्रिफलारससंयुतं त्रिफलाया रसेन द्रवेण संयुतं सहितं च पुनः समभागं तुल्यांशं तत्पीतं सत् सप्ताहात् सप्तदिनप्रमाणतः नयनविकारं नेत्रसंभवं रोगं शमं नयति शान्तिं प्रापयति
suradārutailaṃ devadārutailaṃ ājyaṃ ghṛtaṃ triphalārasasaṃyutaṃ triphalāyā rasena draveṇa saṃyutaṃ sahitaṃ ca punaḥ samabhāgaṃ tulyāṃśaṃ tatpītaṃ sat saptāhāt saptadinapramāṇataḥ nayanavikāraṃ netrasaṃbhavaṃ rogaṃ śamaṃ nayati śāntiṃ prāpayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगान्तरमाह सुरतरुतैलम् इत्यादि
yogāntaramāha suratarutailam ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवदारुतैलं सघृतं साज्यं एतदुभयं पीत्वा सक्षीरं शाल्योदनं भुक्त्वा षष्टिकौदनम् इत्यभिप्रायः पुनर्जीर्णाहारे प्रतिदिनं दिनान्तवीरद्वये वेदितव्यम्
devadārutailaṃ saghṛtaṃ sājyaṃ etadubhayaṃ pītvā sakṣīraṃ śālyodanaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam ityabhiprāyaḥ punarjīrṇāhāre pratidinaṃ dināntavīradvaye veditavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च पुनः सकुष्ठान् कुष्ठैः सह वर्तन्ते एवंविधान् पीनसादीन् रोगान् हरति दूरीकरोति
ca punaḥ sakuṣṭhān kuṣṭhaiḥ saha vartante evaṃvidhān pīnasādīn rogān harati dūrīkaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगान्तरमाह घृतसहित इत्यादि
yogāntaramāha ghṛtasahita ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमरदारुरसो देवदारुजलं घृतसहितं आज्यमिश्रितः पित्तकृतान् रोगान् हरति नाशयति
amaradāruraso devadārujalaṃ ghṛtasahitaṃ ājyamiśritaḥ pittakṛtān rogān harati nāśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्तैलयुतस्तैलेन मिश्रितो देवदारुरसः वातसंभवान् रोगान् हन्ति
punastailayutastailena miśrito devadārurasaḥ vātasaṃbhavān rogān hanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्गुडसहितः वा मधुना क्षौद्रेण सहितो देवदारुरसः वातसंभवान् रोगान् हन्ति
punarguḍasahitaḥ vā madhunā kṣaudreṇa sahito devadārurasaḥ vātasaṃbhavān rogān hanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् गुडसहितः वा मधुना क्षौद्रेण सहितो देवदारुरसः कफजान् रोगान् हन्तीति वाक्यार्थः
punar guḍasahitaḥ vā madhunā kṣaudreṇa sahito devadārurasaḥ kaphajān rogān hantīti vākyārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायने भोज्याभोज्यमाह वर्जितेत्यादि
rasāyane bhojyābhojyamāha varjitetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जितकाञ्जिकशाकं वर्जितं काञ्जिकं सौवीरं शाकं वास्तुकादि च यस्मिन् तत्तथा पयसा क्षीरेण सह शाल्योदनं भुञ्जीत
varjitakāñjikaśākaṃ varjitaṃ kāñjikaṃ sauvīraṃ śākaṃ vāstukādi ca yasmin tattathā payasā kṣīreṇa saha śālyodanaṃ bhuñjīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः शाल्योदनं कियन्मानं द्विचतुःषट्पलमानम्
punaḥ śālyodanaṃ kiyanmānaṃ dvicatuḥṣaṭpalamānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र मात्राधममध्यमज्येष्ठा द्विचतुःषट्पलप्रमाणा अधममध्यमोत्तमबलेषु प्रयोज्येत्यर्थः
atra mātrādhamamadhyamajyeṣṭhā dvicatuḥṣaṭpalapramāṇā adhamamadhyamottamabaleṣu prayojyetyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा कल्कयोगेन रसादिसम्भूतेन रसो भस्म कृत्वा
athavā kalkayogena rasādisambhūtena raso bhasma kṛtvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्तविधानेन कल्कीकृतं सूतं भुक्त्वा अमरतां देवत्वं गच्छेत्
ityuktavidhānena kalkīkṛtaṃ sūtaṃ bhuktvā amaratāṃ devatvaṃ gacchet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति किं घनकान्तमधुघृतादिसंयुक्तं घनोऽभ्रकः कान्तं लोहजाति मधु क्षौद्रं घृतम् आज्यं आदिशब्दात् सिता ग्राह्या एतैः संयुक्तं सत् कल्कीकृतं इदं च प्रधानं क्षेत्रीकरणं क्षेत्री क्रियतेऽनेनेति
iti kiṃ ghanakāntamadhughṛtādisaṃyuktaṃ ghano'bhrakaḥ kāntaṃ lohajāti madhu kṣaudraṃ ghṛtam ājyaṃ ādiśabdāt sitā grāhyā etaiḥ saṃyuktaṃ sat kalkīkṛtaṃ idaṃ ca pradhānaṃ kṣetrīkaraṇaṃ kṣetrī kriyate'neneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यारोटक्रिया
ityāroṭakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पत्राभ्रक्रिया
atha patrābhrakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णं श्यामवर्णं घनं अभ्रं पीतं पीतवर्णं घनं वा बहुशो नैकवारं शिखिप्रभं अग्निप्रभं सत् सुरभीक्षीरनिषिक्तं सेचितं कार्यं पुनर्गतगिरिदोषं यथा स्यात्तथा गता गिरिजा दोषा महीधरसंभवा दोषा यस्मात् तदेवं संशोधयित्वा तत् घनं रसायने जराव्याधिविनाशकरणे योज्यम्
kṛṣṇaṃ śyāmavarṇaṃ ghanaṃ abhraṃ pītaṃ pītavarṇaṃ ghanaṃ vā bahuśo naikavāraṃ śikhiprabhaṃ agniprabhaṃ sat surabhīkṣīraniṣiktaṃ secitaṃ kāryaṃ punargatagiridoṣaṃ yathā syāttathā gatā girijā doṣā mahīdharasaṃbhavā doṣā yasmāt tadevaṃ saṃśodhayitvā tat ghanaṃ rasāyane jarāvyādhivināśakaraṇe yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रकयोगमाह निश्चन्द्रिकमित्यादि
abhrakayogamāha niścandrikamityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनं निश्चन्द्रिकमपि शुद्धं चन्द्रिकारहितमपि निर्दोषं विडङ्गत्रिफलाज्यमधुरसमायुक्तं कृमिघ्नहरीतकीविभीतकामलकघृतक्षौद्रमिलितं प्रतिदिवसं प्रतिदिनं एकपलप्रमाणं सर्वं भुक्त्वा विधिना शुद्धशरीरविधानेन क्षीराशनो भवेत् क्षीरेण सह शाल्योदनाशनं समाचरेदित्यर्थः
ghanaṃ niścandrikamapi śuddhaṃ candrikārahitamapi nirdoṣaṃ viḍaṅgatriphalājyamadhurasamāyuktaṃ kṛmighnaharītakīvibhītakāmalakaghṛtakṣaudramilitaṃ pratidivasaṃ pratidinaṃ ekapalapramāṇaṃ sarvaṃ bhuktvā vidhinā śuddhaśarīravidhānena kṣīrāśano bhavet kṣīreṇa saha śālyodanāśanaṃ samācaredityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चाह त्रिकटुकेत्यादि
taccāha trikaṭuketyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्योम अभ्रकं त्रिकटुकविडङ्गत्रिफलामाक्षिकशिलाजतुयुतं पिप्पलीमरिचनागरहरीतकीविभीतकामलकक्षौद्रशिलाजतुमिलितं अश्नीयाद् भक्षयेत्
vyoma abhrakaṃ trikaṭukaviḍaṅgatriphalāmākṣikaśilājatuyutaṃ pippalīmaricanāgaraharītakīvibhītakāmalakakṣaudraśilājatumilitaṃ aśnīyād bhakṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः क्षीरौदनं पथ्यमश्नीयात्
punaḥ kṣīraudanaṃ pathyamaśnīyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एव कृते सति जन्तुः शतं जीवति जन्तुजन्युशरीरिणः इत्यमरः
eva kṛte sati jantuḥ śataṃ jīvati jantujanyuśarīriṇaḥ ityamaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पत्राभ्रकप्रक्रिया
iti patrābhrakaprakriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रकस्योत्तरोत्तरं दर्शयन्नाह इतीत्यादि
abhrakasyottarottaraṃ darśayannāha itītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवमादयः इति पूर्वोक्ता योगा आदयो येषां ते अन्ये काञ्जिकयुक्ताश्च काञ्जिकेनारनालेन युक्ताः योगीकृताः ग्रन्थान्तरे रसावतारादौ बहुशः कीर्तिताः कथिताः ते पत्राभ्रकयोगाः निर्युक्तिकाः निर्युक्ते भवा इक्प्रत्ययान्तास् ते वर्ज्याः सेवनेऽयोग्या इत्यर्थः
ityevamādayaḥ iti pūrvoktā yogā ādayo yeṣāṃ te anye kāñjikayuktāśca kāñjikenāranālena yuktāḥ yogīkṛtāḥ granthāntare rasāvatārādau bahuśaḥ kīrtitāḥ kathitāḥ te patrābhrakayogāḥ niryuktikāḥ niryukte bhavā ikpratyayāntās te varjyāḥ sevane'yogyā ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविधिना पत्राभ्रकयोगो विकारायेत्यत आह य इत्यादि
avidhinā patrābhrakayogo vikārāyetyata āha ya ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये अज्ञातद्रव्यगुणैः अज्ञाता द्रव्याणां अभ्रादिनां गुणा यैस् तैर् एवंविधैः पुंभिः विधिना सामान्यविधानेन पत्राभ्रकयोगाः रसायनार्थं कीर्तितास् तैर् एव जरा मृत्युश्च उपदिष्टः जरा पालित्यं मृत्युर् व्याधिः
ye ajñātadravyaguṇaiḥ ajñātā dravyāṇāṃ abhrādināṃ guṇā yais tair evaṃvidhaiḥ puṃbhiḥ vidhinā sāmānyavidhānena patrābhrakayogāḥ rasāyanārthaṃ kīrtitās tair eva jarā mṛtyuśca upadiṣṭaḥ jarā pālityaṃ mṛtyur vyādhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामृत्योरुपदेशे हेतुमाह अप्राप्तेत्यादि अप्राप्तलोकभवं यथा स्यात्तथा अस्य कर्तुः घनः
jarāmṛtyorupadeśe hetumāha aprāptetyādi aprāptalokabhavaṃ yathā syāttathā asya kartuḥ ghanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जठराग्निं विनापि पुमान् नश्यति नाशं प्राप्नोति
jaṭharāgniṃ vināpi pumān naśyati nāśaṃ prāpnoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूतः सन् विविधरोगगणैः नानारोगसमूहैः परिभूतो विजितः सन् इति वाक्यार्थः
kiṃbhūtaḥ san vividharogagaṇaiḥ nānārogasamūhaiḥ paribhūto vijitaḥ san iti vākyārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठे स्थितम् अपि घनपटलमध्येऽपि अभ्रेऽभ्रसत्त्वं स्थितं तदाह अभ्रसत्वं घनसारं घनपटले स्थितमपि निजकार्यं स्वकीयकृत्यं तथा न कुरुते वह्निरग्निः
kāṣṭhe sthitam api ghanapaṭalamadhye'pi abhre'bhrasattvaṃ sthitaṃ tadāha abhrasatvaṃ ghanasāraṃ ghanapaṭale sthitamapi nijakāryaṃ svakīyakṛtyaṃ tathā na kurute vahniragniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठे दारुणि स्थितः सन् निजकार्यं न कुरुते तु पुनः यथा घृतं पयसि दुग्धे स्थितं सत् स्वीकार्यं न कुरुते चाग्रहिर् इव धनस्थमिव मध्ये स्थितं कार्यं कुरुतेऽतिनिःसृतं सत् पृथग्भूतं सत् निजकार्यं कुरुत इति भावः
kāṣṭhe dāruṇi sthitaḥ san nijakāryaṃ na kurute tu punaḥ yathā ghṛtaṃ payasi dugdhe sthitaṃ sat svīkāryaṃ na kurute cāgrahir iva dhanasthamiva madhye sthitaṃ kāryaṃ kurute'tiniḥsṛtaṃ sat pṛthagbhūtaṃ sat nijakāryaṃ kuruta iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भक्ष्याभक्ष्यम् अभ्रमाह अभ्रस्येत्यादि
bhakṣyābhakṣyam abhramāha abhrasyetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्रकसत्वमिह क्षेत्रीकरणे रसायनिनां जराव्याधिविनाशेच्छूनां परम् उत्कृष्टं भक्ष्यं अशनयोग्यं कीर्तितम्
abhrakasatvamiha kṣetrīkaraṇe rasāyanināṃ jarāvyādhivināśecchūnāṃ param utkṛṣṭaṃ bhakṣyaṃ aśanayogyaṃ kīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्त्रिविधं त्रिप्रकारं गगनमभ्रं अभक्ष्यं अभोज्यम्
punastrividhaṃ triprakāraṃ gaganamabhraṃ abhakṣyaṃ abhojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं तत् काचः काचरूपं किट्टं मलरूपं पत्त्ररजः सामान्याभ्रचूर्णं चेति त्रिविधमित्यर्थः
kiṃ tat kācaḥ kācarūpaṃ kiṭṭaṃ malarūpaṃ pattrarajaḥ sāmānyābhracūrṇaṃ ceti trividhamityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ जीर्णरसस्याधिक्यं दर्शयन्नाह घनेत्यादि
atha jīrṇarasasyādhikyaṃ darśayannāha ghanetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनसत्वं पादप्रमाणं जीर्णं यस्मिन् सः
ghanasatvaṃ pādapramāṇaṃ jīrṇaṃ yasmin saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्तजीर्ण इति पादप्रमाणकान्तजीर्ण इत्यर्थः
kāntajīrṇa iti pādapramāṇakāntajīrṇa ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनस्तीक्ष्णं समं जीर्णं यस्मिन्नेवंविधो रसः
punastīkṣṇaṃ samaṃ jīrṇaṃ yasminnevaṃvidho rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रीकरणं प्रधानं सर्वत्रेत्यर्थः । बद्धो यः खोटतां यातो ध्मातो ध्मातः क्षयं व्रजेत् । खोटो बन्धः स विज्ञेयः शीघ्रं सर्वगदापहः । इति ग्रन्थान्तरे
kṣetrīkaraṇaṃ pradhānaṃ sarvatretyarthaḥ / baddho yaḥ khoṭatāṃ yāto dhmāto dhmātaḥ kṣayaṃ vrajet / khoṭo bandhaḥ sa vijñeyaḥ śīghraṃ sarvagadāpahaḥ / iti granthāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनसत्वम् अभ्रसारः कान्तं चुम्बकोत्थं सूतो रसः एकवद्भावो द्वन्द्वसमासात् तथा मृतं हेम पञ्चत्वमाप्तं कनकं च एतच्चतुष्कं शतावरीरसोपेतं शतमूलीद्रवभावितं पुनर्घृतमधुलीढं घृतमधुभ्यां लीढं आस्वादितं सत् वर्षाद्वर्षपरिमाणात् मृत्युव्याधिं जरां च हन्ति नाशयतीत्यर्थः
ghanasatvam abhrasāraḥ kāntaṃ cumbakotthaṃ sūto rasaḥ ekavadbhāvo dvandvasamāsāt tathā mṛtaṃ hema pañcatvamāptaṃ kanakaṃ ca etaccatuṣkaṃ śatāvarīrasopetaṃ śatamūlīdravabhāvitaṃ punarghṛtamadhulīḍhaṃ ghṛtamadhubhyāṃ līḍhaṃ āsvāditaṃ sat varṣādvarṣaparimāṇāt mṛtyuvyādhiṃ jarāṃ ca hanti nāśayatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषमाह एषामित्यादि
viśeṣamāha eṣāmityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां पूर्वोक्तानां योगानां मध्ये आदित आरम्भतः एकं योगं कृत्वा निःश्रेयसो मोक्षः तत्सिद्धये निष्पत्तये संवत्सरं वर्षपरिमाणं अयनं षण्मासपर्यन्तं योज्यं भोक्तृषु इति शेषः
eṣāṃ pūrvoktānāṃ yogānāṃ madhye ādita ārambhataḥ ekaṃ yogaṃ kṛtvā niḥśreyaso mokṣaḥ tatsiddhaye niṣpattaye saṃvatsaraṃ varṣaparimāṇaṃ ayanaṃ ṣaṇmāsaparyantaṃ yojyaṃ bhoktṛṣu iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् इत्यमरः
muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam ityamaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुत्सितविधानं दर्शयन्नाह विषेत्यादि
kutsitavidhānaṃ darśayannāha viṣetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषनागवङ्गबद्धो रसः विषं सक्तुकादिकं नागः सीसकः वङ्गं त्रपु एतैर्बद्धो बन्धनमाप्तः स भुक्तः सन् हि निश्चितं कुष्ठादीन् कुष्ठज्वरक्षयादीन्
viṣanāgavaṅgabaddho rasaḥ viṣaṃ saktukādikaṃ nāgaḥ sīsakaḥ vaṅgaṃ trapu etairbaddho bandhanamāptaḥ sa bhuktaḥ san hi niścitaṃ kuṣṭhādīn kuṣṭhajvarakṣayādīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरसबद्धे रसे उपरसैर् गन्धादिभिः अष्टभिः बद्धो बन्धनम् आपन्नो योऽसौ रसः तस्मिन् भुक्ते सति भोक्तुरङ्गानि हस्तपादादीनि स्फुटन्ति
uparasabaddhe rase uparasair gandhādibhiḥ aṣṭabhiḥ baddho bandhanam āpanno yo'sau rasaḥ tasmin bhukte sati bhokturaṅgāni hastapādādīni sphuṭanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जपः अघोरादिजपः होमस्तद्दशांशेन हवनं देवतार्चनं देवतानां गणेशविष्णुरविशिवचण्डीनां अर्चनं एतेषु निरतः सक्तः एवंविधिः पुमान्
japaḥ aghorādijapaḥ homastaddaśāṃśena havanaṃ devatārcanaṃ devatānāṃ gaṇeśaviṣṇuraviśivacaṇḍīnāṃ arcanaṃ eteṣu nirataḥ saktaḥ evaṃvidhiḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति किं हेमनियोजितसूतं धारयेत् हेम्ना सह नियोजितो मिश्रितो यः सूतः तं कान्तमणिः कान्तश्चासौ मणिश्च वा कान्तमणिः कान्तसंज्ञको मणिः च पुनः विविधगुटिकाः विविधाश्च ता गुटिकाश्चेति
iti kiṃ hemaniyojitasūtaṃ dhārayet hemnā saha niyojito miśrito yaḥ sūtaḥ taṃ kāntamaṇiḥ kāntaścāsau maṇiśca vā kāntamaṇiḥ kāntasaṃjñako maṇiḥ ca punaḥ vividhaguṭikāḥ vividhāśca tā guṭikāśceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपथ्यान्याह मद्येत्यादि
apathyānyāha madyetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मद्यारनालेत्यादि मद्यं सुरा आरनालं काञ्जिकं तयोः पानं नेष्टं न प्रशस्तं वा तैलं दधि न नेष्टं तैलं तिलोद्भवं दधि दुग्धविकारः एतयोरपि पानं न प्रशस्तं कटुतैलेन सर्षपतैलेन वपुषि अभ्यङ्गं मर्दनं न कुर्यात्
madyāranāletyādi madyaṃ surā āranālaṃ kāñjikaṃ tayoḥ pānaṃ neṣṭaṃ na praśastaṃ vā tailaṃ dadhi na neṣṭaṃ tailaṃ tilodbhavaṃ dadhi dugdhavikāraḥ etayorapi pānaṃ na praśastaṃ kaṭutailena sarṣapatailena vapuṣi abhyaṅgaṃ mardanaṃ na kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मतिमान् रसायने अधिकरणे इत्यर्थः
matimān rasāyane adhikaraṇe ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दग्धं द्रव्यं रसायने नेष्टं अपक्वं च नेष्टं अमधुरं कटुतिक्तकषायाम्ललवणं च नेष्टं उष्णं वह्नितप्तमिति तु पुनः नष्टमांसं निन्दितमांसं नेष्टं पुनः पर्युषितं संधानीकृतं एवंविधं फलमूलं फलं मूलं च अत्र रसायने भक्ष्यं न निर्दिष्टं कथितं । कूष्माण्डं कर्कटी चैव कलिङ्गं कारवेल्लकम् । कुसुम्भिका च कर्कोटी कदली काकमाचिका । ककाराष्टकमेतद्धि वर्जयेद्रसभक्षकः । इति ग्रन्थान्तरे
dagdhaṃ dravyaṃ rasāyane neṣṭaṃ apakvaṃ ca neṣṭaṃ amadhuraṃ kaṭutiktakaṣāyāmlalavaṇaṃ ca neṣṭaṃ uṣṇaṃ vahnitaptamiti tu punaḥ naṣṭamāṃsaṃ ninditamāṃsaṃ neṣṭaṃ punaḥ paryuṣitaṃ saṃdhānīkṛtaṃ evaṃvidhaṃ phalamūlaṃ phalaṃ mūlaṃ ca atra rasāyane bhakṣyaṃ na nirdiṣṭaṃ kathitaṃ / kūṣmāṇḍaṃ karkaṭī caiva kaliṅgaṃ kāravellakam / kusumbhikā ca karkoṭī kadalī kākamācikā / kakārāṣṭakametaddhi varjayedrasabhakṣakaḥ / iti granthāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् रसायने लङ्घनं न कार्यं पुनर् यामाधः प्रहरमध्ये भोजनं न कार्यम् इत्यर्थः
asmin rasāyane laṅghanaṃ na kāryaṃ punar yāmādhaḥ praharamadhye bhojanaṃ na kāryam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चाह वर्जितेत्यादि
taccāha varjitetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जितचिन्ताकोप इति चिन्ता च कोपश्चेति चिन्ताकोपौ तौ वर्जितौ येन सः एवंविधः सन् सुखाम्बुना सुखोष्णाम्बुना स्नानं कुर्यात्
varjitacintākopa iti cintā ca kopaśceti cintākopau tau varjitau yena saḥ evaṃvidhaḥ san sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā snānaṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहराक्षसभूतानि नोच्चाटयेत् ग्रहणाद्ग्रहाः पिशाचादयः ज्वरो रोगराजः राक्षसाः क्रव्यादाः भूतानि देवयोनयः एतानि नोच्चाटयेत् स्वस्थानान्न चालयेत्
graharākṣasabhūtāni noccāṭayet grahaṇādgrahāḥ piśācādayaḥ jvaro rogarājaḥ rākṣasāḥ kravyādāḥ bhūtāni devayonayaḥ etāni noccāṭayet svasthānānna cālayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्मातृदेवींश्च मातरः सप्तमातरः देव्यो दक्षिण्यादयः ता अपि नोच्चाटयेत्
punarmātṛdevīṃśca mātaraḥ saptamātaraḥ devyo dakṣiṇyādayaḥ tā api noccāṭayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्ताकोपनिरोधे हेतुम् आह परमे इत्यादि
cintākopanirodhe hetum āha parame ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनकर्ता परमे ब्रह्मणि चित्स्वरूपे लीनः तन्मयतां प्राप्तो भवेत् प्रशान्तचित्तश्च विषयेभ्यो निवृत्तमना भवेत् समत्वमापन्नः स्वसुते शत्रौ च निर्वैरो यथा स्यात् तथा त्रिवर्गं धर्मार्थकामरूपं विजित्य रसानन्दपरितृप्तो भवेत् हर्षपरिपूरित इत्यर्थः
rasāyanakartā parame brahmaṇi citsvarūpe līnaḥ tanmayatāṃ prāpto bhavet praśāntacittaśca viṣayebhyo nivṛttamanā bhavet samatvamāpannaḥ svasute śatrau ca nirvairo yathā syāt tathā trivargaṃ dharmārthakāmarūpaṃ vijitya rasānandaparitṛpto bhavet harṣaparipūrita ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधेर्नियतत्वं दर्शयन्नाह य इत्यादि
vidherniyatatvaṃ darśayannāha ya ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुमान् शास्त्रविधिं त्यक्त्वा स्वेच्छया उच्छृङ्खलमनसा रसे सूते प्रवर्तते स मूढः ज्ञानशून्यः तस्य पुंसः विरुद्धाचारात् नितरामतिशयेन अजीर्णम् उत्पद्यते तद्रसाजीर्णमिति
yaḥ pumān śāstravidhiṃ tyaktvā svecchayā ucchṛṅkhalamanasā rase sūte pravartate sa mūḍhaḥ jñānaśūnyaḥ tasya puṃsaḥ viruddhācārāt nitarāmatiśayena ajīrṇam utpadyate tadrasājīrṇamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाजीर्णलक्षणमाह सम्भवतीत्यादि
rasājīrṇalakṣaṇamāha sambhavatītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह रसायने अजीर्णं यदा सम्भवति उत्पद्यते तदा एतानि लक्षणानि स्युः
iha rasāyane ajīrṇaṃ yadā sambhavati utpadyate tadā etāni lakṣaṇāni syuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्रा अतिशयेन निद्रा आलस्यं अङ्गाङ्गशैथिल्यं ज्वरः प्रसिद्धः तमो मूर्छा दाह ऊष्मा पुनर्नाभितले बस्तौ अल्पमल्पं शूलं जडतास्यस्य अरुचिः निरभिलापिता भङ्गोऽङ्गस्य अङ्गमर्दनं भोक्तुरेतानि लक्षणानि रसाजीर्णे स्युर् इत्यर्थः
nidrā atiśayena nidrā ālasyaṃ aṅgāṅgaśaithilyaṃ jvaraḥ prasiddhaḥ tamo mūrchā dāha ūṣmā punarnābhitale bastau alpamalpaṃ śūlaṃ jaḍatāsyasya aruciḥ nirabhilāpitā bhaṅgo'ṅgasya aṅgamardanaṃ bhokturetāni lakṣaṇāni rasājīrṇe syur ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजीर्णेऽप्युपायमाह ज्ञात्वेत्यादि
ajīrṇe'pyupāyamāha jñātvetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवम् उक्तप्रकारेण निद्रादिलक्षणेनाजीर्णं ज्ञात्वा धीमता पुंसा अस्याजीर्णस्य प्रच्छादनाय विनाशाय रसायनं संत्यज्य दिवसत्रितयं योगः कार्यः
ityevam uktaprakāreṇa nidrādilakṣaṇenājīrṇaṃ jñātvā dhīmatā puṃsā asyājīrṇasya pracchādanāya vināśāya rasāyanaṃ saṃtyajya divasatritayaṃ yogaḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चाह कर्कोटीत्यादि
taccāha karkoṭītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्कोटीमूलरसं कर्कोटी या वल्ली तस्याः मूलरसं त्रिदिनं पिबेत् वाथ कषायं कथं सिन्धुना सैन्धवेन सहितं पिबेत् वा तत्क्वाथं गोजलसहितं गोमूत्रमिलितं रसाजीर्णे पिबेत् सौवर्चलसहितमिति सौवर्चलस्य प्रतिवापं कर्कोटीरसे निक्षिप्य पिबेत् त्रिदिनं सर्वत्रेत्यर्थः
karkoṭīmūlarasaṃ karkoṭī yā vallī tasyāḥ mūlarasaṃ tridinaṃ pibet vātha kaṣāyaṃ kathaṃ sindhunā saindhavena sahitaṃ pibet vā tatkvāthaṃ gojalasahitaṃ gomūtramilitaṃ rasājīrṇe pibet sauvarcalasahitamiti sauvarcalasya prativāpaṃ karkoṭīrase nikṣipya pibet tridinaṃ sarvatretyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच्चाह पिष्ट्वेत्यादि
anyaccāha piṣṭvetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातुलुङ्गस्येयं जटा मातुलुङ्गी तां पिष्ट्वा तस्या रसं शुण्ठी सैन्धवं च यः पुमान् प्रातः पिबति तु पुनः क्वथितं तस्याः कषायं गोसलिलेन यः पिबति रसाजीर्णे तं पुरुषं रक्षति न विनाशयतीत्यर्थः
mātuluṅgasyeyaṃ jaṭā mātuluṅgī tāṃ piṣṭvā tasyā rasaṃ śuṇṭhī saindhavaṃ ca yaḥ pumān prātaḥ pibati tu punaḥ kvathitaṃ tasyāḥ kaṣāyaṃ gosalilena yaḥ pibati rasājīrṇe taṃ puruṣaṃ rakṣati na vināśayatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागादियुक्तरसभुक्तोपायम् आह कथम् अपीत्यादि
nāgādiyuktarasabhuktopāyam āha katham apītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च पुनः यत् यस्मात् नागादिकलङ्कितो रसः नागवङ्गसहितो रसोऽज्ञानात्कथमपि भुक्तः तन्नोदनाय तस्य नागवङ्गाङ्कितरसस्य नोदनाय गोजलकटुकारवल्लिशिफाः गोजलं गोमूत्रं कटुतिक्ता कारवल्लीशिफा कारवल्लीलतायाः शिफा जटा एतदौषधं पिबेत् तेन नागवङ्गादिदोषो विनश्यति
ca punaḥ yat yasmāt nāgādikalaṅkito rasaḥ nāgavaṅgasahito raso'jñānātkathamapi bhuktaḥ tannodanāya tasya nāgavaṅgāṅkitarasasya nodanāya gojalakaṭukāravalliśiphāḥ gojalaṃ gomūtraṃ kaṭutiktā kāravallīśiphā kāravallīlatāyāḥ śiphā jaṭā etadauṣadhaṃ pibet tena nāgavaṅgādidoṣo vinaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चाह शरपुङ्खेत्यादि
taccāha śarapuṅkhetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसां औषधीनां मध्ये एकतमा या उदिता कथिता शृता क्वथिता तां हि निश्चितं अजीर्णे सेवेत तेन अजीर्णं नश्यतीति भावः
āsāṃ auṣadhīnāṃ madhye ekatamā yā uditā kathitā śṛtā kvathitā tāṃ hi niścitaṃ ajīrṇe seveta tena ajīrṇaṃ naśyatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताः का औषध्यः शरपुङ्खा प्रसिद्धा सुरदाली देवदाली पटोलं प्रतीतं नाम बिम्बी गोला काकमाची प्रसिद्धा एता इत्यर्थः
tāḥ kā auṣadhyaḥ śarapuṅkhā prasiddhā suradālī devadālī paṭolaṃ pratītaṃ nāma bimbī golā kākamācī prasiddhā etā ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चाह अत्यम्लेत्यादि
taccāha atyamletyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यम्लं चुक्रादि अतिलवणं क्षारादि अतिकटुकं निम्बकटुकीत्यादि एतै रससंस्रावो जरो जारणकरो भवति जरतीति जरः
atyamlaṃ cukrādi atilavaṇaṃ kṣārādi atikaṭukaṃ nimbakaṭukītyādi etai rasasaṃsrāvo jaro jāraṇakaro bhavati jaratīti jaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरपि मधुरैः इक्षुरसादिभिः सततभुक्तैः जठरवह्निः कोष्ठाग्निः विनश्यति अभ्याश्रयो विनश्यतीत्यभिप्रायः
punarapi madhuraiḥ ikṣurasādibhiḥ satatabhuktaiḥ jaṭharavahniḥ koṣṭhāgniḥ vinaśyati abhyāśrayo vinaśyatītyabhiprāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विशेषमाह य इत्यादि
tadviśeṣamāha ya ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुनर् मूढो मूर्खो ऽजीर्णानन्तरं अत्यम्ललवणकटुकाहारं सततं निरन्तरं करोति तस्याग्निः कोष्ठाग्निर् विनश्यति रसश्च न क्रामति स्वगुणान्न प्रकाशयति
yaḥ punar mūḍho mūrkho 'jīrṇānantaraṃ atyamlalavaṇakaṭukāhāraṃ satataṃ nirantaraṃ karoti tasyāgniḥ koṣṭhāgnir vinaśyati rasaśca na krāmati svaguṇānna prakāśayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तर्हि किं भवेदित्याह व्याधिर्भवेद् इत्यर्थः
tarhi kiṃ bhavedityāha vyādhirbhaved ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाच्छतसहस्रलक्षवेधी भवेत् स यत्नात् अनया पूर्वोक्तक्रियया सिध्यति
rasācchatasahasralakṣavedhī bhavet sa yatnāt anayā pūrvoktakriyayā sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तरविधानेन लक्षणमाह शतेत्यादि
athottaravidhānena lakṣaṇamāha śatetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतसहस्रलक्षवेधी रसः
śatasahasralakṣavedhī rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलिसहितं पिष्टं रसं भुञ्जीत बलिना गन्धकेन सहितम् शतादारभ्य सहस्रलक्षकोट्यर्बुदानां क्रमेण दशगुणोत्तरं संख्या ज्ञातव्या
balisahitaṃ piṣṭaṃ rasaṃ bhuñjīta balinā gandhakena sahitam śatādārabhya sahasralakṣakoṭyarbudānāṃ krameṇa daśaguṇottaraṃ saṃkhyā jñātavyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृतः सन् रसः सिद्धिदो यथोक्तगुणकृद्भवतीत्यर्थः
evaṃ kṛtaḥ san rasaḥ siddhido yathoktaguṇakṛdbhavatītyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसवादस्यानन्तत्वं सूचयन्नाह रसेत्यादि
rasavādasyānantatvaṃ sūcayannāha rasetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसवादो ऽनन्तगुणः अनन्ता गुणा यस्य स तथोक्तः
rasavādo 'nantaguṇaḥ anantā guṇā yasya sa tathoktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्ता अपरिमिताः
anantā aparimitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केन कृत्वा रसवादोऽनन्तः द्रवगोलककल्कानां प्रत्येकमनन्तत्वात् रसवादोऽप्यनन्तः
kena kṛtvā rasavādo'nantaḥ dravagolakakalkānāṃ pratyekamanantatvāt rasavādo'pyanantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूतः प्रधानसिद्धैः नित्यनाथादिभिः कलितः रचितः
kiṃbhūtaḥ pradhānasiddhaiḥ nityanāthādibhiḥ kalitaḥ racitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यैर्महद्भिः सिद्धैः रसवादो दृष्टस्ते नरा जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते
yairmahadbhiḥ siddhaiḥ rasavādo dṛṣṭaste narā jayanti sarvotkarṣeṇa vartante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्ता स्वनाममहत्त्वं सूचयन्नाह तस्मादित्यादि
kartā svanāmamahattvaṃ sūcayannāha tasmādityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं रसतन्त्रं शास्त्रं विरचितवान् कृतवानिति भावः
idaṃ rasatantraṃ śāstraṃ viracitavān kṛtavāniti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंविशिष्टं इदं तन्त्रं रसहृदयाख्यं किं कृत्वा तस्मादित्यादि
kiṃviśiṣṭaṃ idaṃ tantraṃ rasahṛdayākhyaṃ kiṃ kṛtvā tasmādityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.