Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 1

मनसो धर्मैः शरीराश्रितैः षङ्किकारश् च देहास्थिरत्वम् एतन्निषेधत्वं देहस्थिरत्वं मोक्षः

manaso dharmaiḥ śarīrāśritaiḥ ṣaṅkikāraś ca dehāsthiratvam etanniṣedhatvaṃ dehasthiratvaṃ mokṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवाह रामं प्रति गुरोर्वचनम् । न मोक्षो नभसः पृष्ठे न पाताले न भूतले । सर्वाशासंक्षयश् चेतः शमो मोक्षम् इतीक्षते इति

tadevāha rāmaṃ prati gurorvacanam / na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale / sarvāśāsaṃkṣayaś cetaḥ śamo mokṣam itīkṣate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य देहस्य स्थैर्येण स्थिरभावेन कृत्वा रसायनं जराव्याधिनाशनं प्रति समर्थं कारकतरम्

tasya dehasya sthairyeṇa sthirabhāvena kṛtvā rasāyanaṃ jarāvyādhināśanaṃ prati samarthaṃ kārakataram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपीति निश्चयेन

apīti niścayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं सूतलोहादिः सूतः पारदः लोहाः स्वर्णादयो नवकाः कृत्रिमाकृत्रिमभेदयुक्ताः राजरीतिखर्परीघोषाः कृत्रिमाः स्वर्णतारताम्रनागवङ्गलोहा अकृत्रिमाः आदिशब्दान्महारसा उपरसाश्च ज्ञातव्याः

kiṃ sūtalohādiḥ sūtaḥ pāradaḥ lohāḥ svarṇādayo navakāḥ kṛtrimākṛtrimabhedayuktāḥ rājarītikharparīghoṣāḥ kṛtrimāḥ svarṇatāratāmranāgavaṅgalohā akṛtrimāḥ ādiśabdānmahārasā uparasāśca jñātavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के त इमे रसावतारे यथा । हिङ्गूलताप्यविमलाचलसस्यकान्तवैक्रान्तपक्षिपतयश् च महारसाः स्युः । सौवीरगन्धकशिलालविरङ्गधातुकासीसकांक्ष्य् उपरसाः कथिता रसज्ञैः इति

ke ta ime rasāvatāre yathā / hiṅgūlatāpyavimalācalasasyakāntavaikrāntapakṣipatayaś ca mahārasāḥ syuḥ / sauvīragandhakaśilālaviraṅgadhātukāsīsakāṃkṣy uparasāḥ kathitā rasajñaiḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा स्थैर्येण समर्थे तत् देहं प्रति रसायनं किं सूतलोहादि

athavā sthairyeṇa samarthe tat dehaṃ prati rasāyanaṃ kiṃ sūtalohādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूते यदभिव्याप्तं ग्रासमानेन लोहादि तत्तथोक्तं सूते इति अभिव्यापके

sūte yadabhivyāptaṃ grāsamānena lohādi tattathoktaṃ sūte iti abhivyāpake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकरणे सप्तमी

adhikaraṇe saptamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्देहं स्वयमस्थिरम् अस्थिरीभावत्वभावं पुनर् दाह्यं दग्धुं शक्यं पुनः क्लेद्यम् आर्द्रीभावेन शीर्णयितुं शक्यं पुनः शोध्यं शोषयितुम् अग्निजलानिलैः दाह्यं क्लेद्यं शोष्यं च शरीरमित्यर्थः

taddehaṃ svayamasthiram asthirībhāvatvabhāvaṃ punar dāhyaṃ dagdhuṃ śakyaṃ punaḥ kledyam ārdrībhāvena śīrṇayituṃ śakyaṃ punaḥ śodhyaṃ śoṣayitum agnijalānilaiḥ dāhyaṃ kledyaṃ śoṣyaṃ ca śarīramityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतलोहादिना देहमनित्यं नित्यं भवेत् अयमेव यत्न इति तात्पर्यार्थः

sūtalohādinā dehamanityaṃ nityaṃ bhavet ayameva yatna iti tātparyārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं समीकर्तुमाह अमृतत्वमित्यादि

sarvaṃ samīkartumāha amṛtatvamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते स्वात्मना आत्मना सह योगकर्तृका योगिनो यथा हरमूर्तौ महादेवशरीरे लीनाः सन्तः अमृतत्वं भजन्ते मुक्तत्वं प्राप्नुवन्ति

te svātmanā ātmanā saha yogakartṛkā yogino yathā haramūrtau mahādevaśarīre līnāḥ santaḥ amṛtatvaṃ bhajante muktatvaṃ prāpnuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् इत्यमरः

muktiḥ kaivalyanirvāṇaśreyoniḥśreyasāmṛtam ityamaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वत्तेनैव प्रकारेण रसराजे पारदे कवलितगगने ग्रासीकृताभ्रके सति हेमलोहाद्या लीनाः सन्त अमृतत्वं पीयूषभावं भजन्ते अमरीकरणयोग्या भवन्ति

tadvattenaiva prakāreṇa rasarāje pārade kavalitagagane grāsīkṛtābhrake sati hemalohādyā līnāḥ santa amṛtatvaṃ pīyūṣabhāvaṃ bhajante amarīkaraṇayogyā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेम च लोहश्च हेमलोहौ आद्यौ येषां वा हेमसंज्ञको लोह आद्यो येषां ते तथोक्ताः

hema ca lohaśca hemalohau ādyau yeṣāṃ vā hemasaṃjñako loha ādyo yeṣāṃ te tathoktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्रके कवलिते सति चारणा स्यान्नान्यथेति

abhrake kavalite sati cāraṇā syānnānyatheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना स्थिरदेहस्य फलं व्यनक्ति स्थिरेत्यादि

adhunā sthiradehasya phalaṃ vyanakti sthiretyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तस्यैव रसराजस्याभ्यासात् सेवनाद्धेतोः स्थिरदेहः पुमान् ब्रह्मपदं प्राप्नोति

pūrvoktasyaiva rasarājasyābhyāsāt sevanāddhetoḥ sthiradehaḥ pumān brahmapadaṃ prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मपदं परमानन्दस्वरूपम्

brahmapadaṃ paramānandasvarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंकृत्वा ज्ञानं प्राप्य

kiṃkṛtvā jñānaṃ prāpya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीदृशं ज्ञानं गुणाष्टकोपेतम् अणिमाद्यष्टसिद्ध्युपेतम्

kīdṛśaṃ jñānaṃ guṇāṣṭakopetam aṇimādyaṣṭasiddhyupetam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं ब्रह्मपदं प्राप्नोति

kathaṃ brahmapadaṃ prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पुनरप्रथमं भवावासदुःखे संसारनिवासनतापत्रयात्मककष्टे न पततीत्यर्थः

yathā punaraprathamaṃ bhavāvāsaduḥkhe saṃsāranivāsanatāpatrayātmakakaṣṭe na patatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं प्राप्य ब्रह्मपदं प्राप्नोति

jñānaṃ prāpya brahmapadaṃ prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् ऋते ज्ञानान्न मुक्तिरिति

katham ṛte jñānānna muktiriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच्च किं मोक्षतरोर्बीजं सम्यग्ज्ञानं क्रियासहितम् इति प्रश्नोत्तररत्नमालायाम्

anyacca kiṃ mokṣatarorbījaṃ samyagjñānaṃ kriyāsahitam iti praśnottararatnamālāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानगम्यं ब्रह्मोपवर्णयत्येकांशेनेत्यादि

jñānagamyaṃ brahmopavarṇayatyekāṃśenetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रकाशस्वरूपं तत्परं ज्योतिर् जगन्ति संसाराणि स्वर्गमृत्युपातालादीनि विष्टभ्य व्याप्य स्थितं केन एकांशेन अनेकब्रह्माण्डनायकत्वात् एकैकस्मिन् ब्रह्माण्डे बहूनि संसाराणि वर्तन्ते अत एकांशेनेत्युक्तं पुनस् तत्परं ज्योतीरूपम् अमृतं त्रिभिः पादैर् अभ्यासस्थिरदेहज्ञानसंज्ञकैः सुलभं सुखेन लभ्यम् इत्यर्थः

kiṃviśiṣṭaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prakāśasvarūpaṃ tatparaṃ jyotir jaganti saṃsārāṇi svargamṛtyupātālādīni viṣṭabhya vyāpya sthitaṃ kena ekāṃśena anekabrahmāṇḍanāyakatvāt ekaikasmin brahmāṇḍe bahūni saṃsārāṇi vartante ata ekāṃśenetyuktaṃ punas tatparaṃ jyotīrūpam amṛtaṃ tribhiḥ pādair abhyāsasthiradehajñānasaṃjñakaiḥ sulabhaṃ sukhena labhyam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमम् अभ्यासोऽमृतसुलभत्वे

prathamam abhyāso'mṛtasulabhatve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुरेकः स्थिरदेहश् च द्वितीयो हेतुर् ज्ञानं तृतीयहेतुर्मोक्षे यथावाक्यं न विरक्तिमात्रम्

heturekaḥ sthiradehaś ca dvitīyo hetur jñānaṃ tṛtīyaheturmokṣe yathāvākyaṃ na viraktimātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वापराभ्यामभ्यासज्ञानाभ्यां स्थिरदेहो हेतुर्गरीयानिति सूचयन्नाह नेत्यादि

pūrvāparābhyāmabhyāsajñānābhyāṃ sthiradeho heturgarīyāniti sūcayannāha netyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोः साधकत्वात् तादृशदेहव्यतिरिक्तं कथंचिदपि किंचिन् न सिध्यतीत्यर्थः

ubhayoḥ sādhakatvāt tādṛśadehavyatiriktaṃ kathaṃcidapi kiṃcin na sidhyatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टेन व्याधिजरामरणदुःखविधुरेण व्याधिरामयः जरा पालित्यं मरणं प्राणत्यागः दुःखं मोहशोकादिकम् एतैर् विधुरं ताडितं व्यध ताडने इत्यस्य घातो रूपं विधुरम् उरप्रत्ययान्तम्

kiṃviśiṣṭena vyādhijarāmaraṇaduḥkhavidhureṇa vyādhirāmayaḥ jarā pālityaṃ maraṇaṃ prāṇatyāgaḥ duḥkhaṃ mohaśokādikam etair vidhuraṃ tāḍitaṃ vyadha tāḍane ityasya ghāto rūpaṃ vidhuram urapratyayāntam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः किंविशिष्टेन क्षणभङ्गुरेण क्षणविनाशिना देहेन तद्ब्रह्म चिद्घनानन्दस्वरूपम् उपासितुं सेवितुं कथं केन प्रकारेण शक्यं कुतो यतः सूक्ष्मम् इन्द्रियाग्राह्यत्वात्

punaḥ kiṃviśiṣṭena kṣaṇabhaṅgureṇa kṣaṇavināśinā dehena tadbrahma cidghanānandasvarūpam upāsituṃ sevituṃ kathaṃ kena prakāreṇa śakyaṃ kuto yataḥ sūkṣmam indriyāgrāhyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वोपायेन शरीरं स्थिरं कार्यम् इत्याह नामेत्यादि

sarvopāyena śarīraṃ sthiraṃ kāryam ityāha nāmetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहसिद्धेः शरीरविभूतेः नामाप्यभिधानमपि को गृह्णीयान्न को ऽपीत्यर्थः

dehasiddheḥ śarīravibhūteḥ nāmāpyabhidhānamapi ko gṛhṇīyānna ko 'pītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन विना शरीरेण शरीरमन्तरेण सिद्धिरस्तु परं तन्नाम केनापि न गृह्यते शरीरनामग्रहणमिति तात्पर्यार्थः

kena vinā śarīreṇa śarīramantareṇa siddhirastu paraṃ tannāma kenāpi na gṛhyate śarīranāmagrahaṇamiti tātparyārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनश्वरं शरीरं भवतु चेत् तद् अमलं निरञ्जनं तत्त्वं ब्रह्मावश्यं प्राप्यते

anaśvaraṃ śarīraṃ bhavatu cet tad amalaṃ nirañjanaṃ tattvaṃ brahmāvaśyaṃ prāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तत्त्वं मनसोऽपि न गोचरं चित्तेनापि न गम्यम् इत्यर्थः

tattattvaṃ manaso'pi na gocaraṃ cittenāpi na gamyam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि केन गम्यम् उभयोर् मेलनम् एकीकरणं योगस्तेनैव प्रकृतिपुरुषयोर् एकीकरणेनेत्यर्थः

tarhi kena gamyam ubhayor melanam ekīkaraṇaṃ yogastenaiva prakṛtipuruṣayor ekīkaraṇenetyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना योगस्य सर्वकर्मभ्य उत्कृष्टत्वं दर्शयति यज्ञाद् इत्यादि

adhunā yogasya sarvakarmabhya utkṛṣṭatvaṃ darśayati yajñād ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तं श्रेय इति अधिकतरकल्याणं सर्वोपद्रवनिवारणात्मकं भवेद् इत्यध्याहारः

atyantaṃ śreya iti adhikatarakalyāṇaṃ sarvopadravanivāraṇātmakaṃ bhaved ityadhyāhāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः यज्ञादश्वमेधादेः न केवलं यज्ञात् पुनर्दानात् धनस्यार्पणात् पात्रेषु पुनस्तपसः कृच्छ्रातिकृच्छ्रचान्द्रायपसंचाग्नितपनादेः पुनर्वेदाध्ययनात् वेदानाम् ऋग्यजुःसामाथर्वणां अध्ययनं पाठाक्रमस्ततः पुनर्दमात् वेदान्तानुसारेण दमस्तावत् बाह्येन्द्रियाणां तद्व्यतिरिक्तविषयेभ्यो मनसा निर्वर्तनं तद्व्यतिरिक्तं श्रवणादिव्यतिरिक्तं ततः पुनः सदाचारात् ब्राह्ममुहूर्तम् आरभ्य प्रातःसंगवमध्याह्नापराह्णसायाह्नादिषु शयनपर्यन्तं वेदबोधितो विधिः सदाचारस्तत इति समुदायः श्रेयस्करो नात्मसंवित्तिकरः पुनरात्मसंवित्तिः ब्रह्मवेदनं योगवशादेव स्यात् योगः पूर्वमुक्तः

kutaḥ yajñādaśvamedhādeḥ na kevalaṃ yajñāt punardānāt dhanasyārpaṇāt pātreṣu punastapasaḥ kṛcchrātikṛcchracāndrāyapasaṃcāgnitapanādeḥ punarvedādhyayanāt vedānām ṛgyajuḥsāmātharvaṇāṃ adhyayanaṃ pāṭhākramastataḥ punardamāt vedāntānusāreṇa damastāvat bāhyendriyāṇāṃ tadvyatiriktaviṣayebhyo manasā nirvartanaṃ tadvyatiriktaṃ śravaṇādivyatiriktaṃ tataḥ punaḥ sadācārāt brāhmamuhūrtam ārabhya prātaḥsaṃgavamadhyāhnāparāhṇasāyāhnādiṣu śayanaparyantaṃ vedabodhito vidhiḥ sadācārastata iti samudāyaḥ śreyaskaro nātmasaṃvittikaraḥ punarātmasaṃvittiḥ brahmavedanaṃ yogavaśādeva syāt yogaḥ pūrvamuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य जीवस्य योगवशात्संवित्तिर्जाता स कीदृश इत्याह गलितेत्यादि

yasya jīvasya yogavaśātsaṃvittirjātā sa kīdṛśa ityāha galitetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गलितानल्पविकल्प इति गलितो दूरीभूतो ऽनल्पो बहुतरो विकल्पो मिथ्याज्ञानं यस्य ईदृक् स्यात्

galitānalpavikalpa iti galito dūrībhūto 'nalpo bahutaro vikalpo mithyājñānaṃ yasya īdṛk syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः कीदृक् सर्वार्थविवर्जितः सर्वे च ते अर्थाश्च तैर् विवर्जिताः सम्यग्रहितो भवति कार्याणां स्मरणकरणयोरभाव इत्यर्थः

punaḥ kīdṛk sarvārthavivarjitaḥ sarve ca te arthāśca tair vivarjitāḥ samyagrahito bhavati kāryāṇāṃ smaraṇakaraṇayorabhāva ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः कथंभूतः चिदानन्दश् चिदा प्रकाशेन आनन्दः सुखसम्पत्तिर् यस्य स तथोक्तः

punaḥ kathaṃbhūtaḥ cidānandaś cidā prakāśena ānandaḥ sukhasampattir yasya sa tathoktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशहेतुना आनन्दता भवेत् जडहेतुना तद्विपर्ययः

prakāśahetunā ānandatā bhavet jaḍahetunā tadviparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृक् सः स्फुरितोऽपि प्रकाशमानोऽपि अस्फुरिततनोर्जन्तुवर्गस्य अप्रकाशशरीरस्य जीवसमूहस्य किं करोति पृच्छां करोति

īdṛk saḥ sphurito'pi prakāśamāno'pi asphuritatanorjantuvargasya aprakāśaśarīrasya jīvasamūhasya kiṃ karoti pṛcchāṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमिति पृच्छाजुगुप्सयोः इति प्रसादः

kimiti pṛcchājugupsayoḥ iti prasādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृच्छति च हसति च रोदिति प्रमत्तवन् मानवोऽपि तल्लीन इति

pṛcchati ca hasati ca roditi pramattavan mānavo'pi tallīna iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मसंवित्तेर् विरलत्वं सूचयन्न् आह भ्रूयुगेत्यादि

ātmasaṃvitter viralatvaṃ sūcayann āha bhrūyugetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् भ्रूयुगमध्यगतं भ्रूद्वयान्तर्गतं सत् प्रकाशते तत्र दृष्टिं निधाय योगिनः पश्यन्ति खेचर्या मुद्रया हठप्रदीपिकायां पद्यम् । कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी

yat bhrūyugamadhyagataṃ bhrūdvayāntargataṃ sat prakāśate tatra dṛṣṭiṃ nidhāya yoginaḥ paśyanti khecaryā mudrayā haṭhapradīpikāyāṃ padyam / kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā / bhruvor antargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः शिखिविद्युत्सु वह्निसौदामिनीषु निर्मलं सत् यत्प्रकाशते पुनर्यत् जगद्भासि जगत् संसारं प्रकाशते तत् चिन्मयं प्रकाशप्रचुरं ज्योतिः केषांचित् पुण्यकृतां सुविहितकर्मकर्त्ःणाम् उन्मीलति प्रादुर्भवति न तु सर्वेषां यतो निर्मलं प्रकाशं ध्यात्वा विपुलपुण्येन निर्मलत्वाय जायते अतः प्रकाशो युक्तः

punaḥ śikhividyutsu vahnisaudāminīṣu nirmalaṃ sat yatprakāśate punaryat jagadbhāsi jagat saṃsāraṃ prakāśate tat cinmayaṃ prakāśapracuraṃ jyotiḥ keṣāṃcit puṇyakṛtāṃ suvihitakarmakartḥṇām unmīlati prādurbhavati na tu sarveṣāṃ yato nirmalaṃ prakāśaṃ dhyātvā vipulapuṇyena nirmalatvāya jāyate ataḥ prakāśo yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववर्णितं चिन्मयं विशेषयन्नाह परमानन्दैकमयम् इत्यादि

pūrvavarṇitaṃ cinmayaṃ viśeṣayannāha paramānandaikamayam ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्ब्रह्म ईदृशं ज्ञेयं परमानन्दैकमयमिति परम उत्कृष्टो ऽसाव् आनन्दः परमानन्दः स एव एको ऽद्वितीयस् तात्प्राचुर्यं यस्मिंस् तथोक्तं पुनः किंविशिष्टं परमं ज्योतिःस्वभावं परमं यज्ज्योतिः तत्स्वभावः स्वरूपं यस्य तद् अशरीरत्वात्स्वप्रकाशित्वाच्च पुनः अविकल्पं मिथ्याज्ञानशून्यं पुनर्विगलितसर्वक्लेशं विगलिता विशेषेण दूरीकृताः सर्वक्लेशाः दुःखानि यस्मात् तत् स्वरूपत्वात् पुनः शान्तं शममयं पुनः स्वयंवेद्यम् अन्येन वेदितुम् अशक्यम् आत्मनैव वेद्यं तस्मान्नापरोऽस्तीति भावात्

tadbrahma īdṛśaṃ jñeyaṃ paramānandaikamayamiti parama utkṛṣṭo 'sāv ānandaḥ paramānandaḥ sa eva eko 'dvitīyas tātprācuryaṃ yasmiṃs tathoktaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ paramaṃ jyotiḥsvabhāvaṃ paramaṃ yajjyotiḥ tatsvabhāvaḥ svarūpaṃ yasya tad aśarīratvātsvaprakāśitvācca punaḥ avikalpaṃ mithyājñānaśūnyaṃ punarvigalitasarvakleśaṃ vigalitā viśeṣeṇa dūrīkṛtāḥ sarvakleśāḥ duḥkhāni yasmāt tat svarūpatvāt punaḥ śāntaṃ śamamayaṃ punaḥ svayaṃvedyam anyena veditum aśakyam ātmanaiva vedyaṃ tasmānnāparo'stīti bhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयोपदेशमाह तस्मिन्नित्यादि

jñeyopadeśamāha tasminnityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नाधायेति पूर्वनिरूपिते तस्मिन्नेवात्मनि मन आधाय संस्थाप्य पुमान् उत्सन्नकर्मबन्धो भवेत् त्यक्तकर्मपाशः स्यात्

tasminnādhāyeti pūrvanirūpite tasminnevātmani mana ādhāya saṃsthāpya pumān utsannakarmabandho bhavet tyaktakarmapāśaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स इहैव जन्मनि ब्रह्मत्वं प्राप्नोतीति विशेषः ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति इति श्रुतेः

sa ihaiva janmani brahmatvaṃ prāpnotīti viśeṣaḥ brahmavid brahmaiva bhavati iti śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पुमान् मन आदधाति

sa pumān mana ādadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कुर्वन् सन् अखिलं जगत् सर्वसंसारं चिन्मयं प्रकाशस्वरूपं चिद्विकारं पश्यन् अवलोकमानो मनश्चक्षुषा किंविशिष्टं जगत् स्फुरत् अध्यारोपापदेशेन देदीप्यमानम्

kiṃ kurvan san akhilaṃ jagat sarvasaṃsāraṃ cinmayaṃ prakāśasvarūpaṃ cidvikāraṃ paśyan avalokamāno manaścakṣuṣā kiṃviśiṣṭaṃ jagat sphurat adhyāropāpadeśena dedīpyamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च भगवद्वचनम् । कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्

tathā ca bhagavadvacanam / karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ / sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे पार्थ स पुमान् मनुष्येषु बुद्धिमान्

he pārtha sa pumān manuṣyeṣu buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन सामान्यत्वमुक्तम्

anena sāmānyatvamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषश्च यथा रज्जौ सर्पभ्रमो यथा शुक्तौ रजतज्ञानं यथा गन्धर्वनगरं यथा मरुस्थले वारि तथैव संसारो नासीत् नास्ति न भविष्यतीति अद्वैतवादान्मिथ्यैव

viśeṣaśca yathā rajjau sarpabhramo yathā śuktau rajatajñānaṃ yathā gandharvanagaraṃ yathā marusthale vāri tathaiva saṃsāro nāsīt nāsti na bhaviṣyatīti advaitavādānmithyaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सन्नकर्मबन्धस्य विषया अस्तं यान्ति

utsannakarmabandhasya viṣayā astaṃ yānti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणान्तःकरणसंयोगात् न इन्द्रियाणां स्फुरणं भवेत्

prāṇāntaḥkaraṇasaṃyogāt na indriyāṇāṃ sphuraṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च न्यायशास्त्रे आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेनेतीन्द्रियाणां वस्तुप्राप्यप्रकाशकारित्वनियमाद् इति

tathā ca nyāyaśāstre ātmā manasā saṃyujyate mana indriyeṇa indriyamarthenetīndriyāṇāṃ vastuprāpyaprakāśakāritvaniyamād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो हेतोश्च दुःखसुखे न स्फुरतः

ato hetośca duḥkhasukhe na sphurataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनः प्रकाशात् प्राणान्तःकरणानां प्रकाशः प्राणान्तःकरणानि तमेव प्रकाशं प्राप्येन्द्रियाणि प्रकाशयन्ति

ātmanaḥ prakāśāt prāṇāntaḥkaraṇānāṃ prakāśaḥ prāṇāntaḥkaraṇāni tameva prakāśaṃ prāpyendriyāṇi prakāśayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत उभयोः परप्रकाशः

ata ubhayoḥ paraprakāśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वद् गहनतम अग्राह्यमन्धकारं चिद्भिन्नं प्रकाशेन प्रकाशितं स्यादिति

tadvad gahanatama agrāhyamandhakāraṃ cidbhinnaṃ prakāśena prakāśitaṃ syāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावपदार्थत्वाद् इन्द्रियतमसोर्जडत्वात् साम्यम्

abhāvapadārthatvād indriyatamasorjaḍatvāt sāmyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना अन्तःकरणानां प्रवृत्तिं दर्शयति रागेत्यादि चिद्ब्रह्मसंस्पर्शादिति चिद्ब्रह्मणि प्रकाशस्वरूपे आत्मनि यः स्पर्शः तन्निष्ठा ततो हेतोः पुरुषा रागद्वेषवियुक्ताः स्नेहशत्रुत्वविरहिताः स्युः

adhunā antaḥkaraṇānāṃ pravṛttiṃ darśayati rāgetyādi cidbrahmasaṃsparśāditi cidbrahmaṇi prakāśasvarūpe ātmani yaḥ sparśaḥ tanniṣṭhā tato hetoḥ puruṣā rāgadveṣaviyuktāḥ snehaśatrutvavirahitāḥ syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः सत्यः आचारः प्रवृत्तिधर्मो येषां ते पुनर्मृषारहिताः अत्याचाराद्यसत्यवर्जिता इत्यर्थः पुनः सर्वत्र निर्विशेषाः सर्वस्मिन् मानापमानयोः समाः तथा च भगवद्वचनम् । समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः

punaḥ satyaḥ ācāraḥ pravṛttidharmo yeṣāṃ te punarmṛṣārahitāḥ atyācārādyasatyavarjitā ityarthaḥ punaḥ sarvatra nirviśeṣāḥ sarvasmin mānāpamānayoḥ samāḥ tathā ca bhagavadvacanam / samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāpamānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि

ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनि स्पर्शत्वमुक्तिप्राप्तिं दर्शयन्नाह तिष्ठन्तीत्यादि

ātmani sparśatvamuktiprāptiṃ darśayannāha tiṣṭhantītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये ब्रह्मभावममृतं मुक्तिसारूप्यत्वं प्राप्तास्ते कृतकृत्याः कृतसर्वकार्याः पूर्णतां प्राप्ता इत्यर्थः पुनस्ते अणिमादियुता अणिमादिभिर्युता इह जगति तिष्ठन्तीति अणिमादयो यथा । अणिमा महिमा चाथ लघिमा गरिमा तथा । प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टभूतयः

ye brahmabhāvamamṛtaṃ muktisārūpyatvaṃ prāptāste kṛtakṛtyāḥ kṛtasarvakāryāḥ pūrṇatāṃ prāptā ityarthaḥ punaste aṇimādiyutā aṇimādibhiryutā iha jagati tiṣṭhantīti aṇimādayo yathā / aṇimā mahimā cātha laghimā garimā tathā / prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭabhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्विलसद्देहाः तेजःप्रायशरीराः पुनः सदानन्दाः केन मुदा हर्षेण सदा सर्वस्मिन्काले आनन्दो येषां ते तथोक्ताः परमानन्दे मग्नत्वात्

punarvilasaddehāḥ tejaḥprāyaśarīrāḥ punaḥ sadānandāḥ kena mudā harṣeṇa sadā sarvasminkāle ānando yeṣāṃ te tathoktāḥ paramānande magnatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरमूलं सर्वे ज्ञातव्यमित्याहायतनम् इत्यादि

śarīramūlaṃ sarve jñātavyamityāhāyatanam ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् अजरामरं जरामरणवर्जितं शरीरं विहाय त्यक्त्वा अन्यत् परमुत्कृष्टं श्रेयः कल्याणस्वरूपं किं न किम् अपीत्यर्थः

ekam ajarāmaraṃ jarāmaraṇavarjitaṃ śarīraṃ vihāya tyaktvā anyat paramutkṛṣṭaṃ śreyaḥ kalyāṇasvarūpaṃ kiṃ na kim apītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टं शरीरम् आयतनं विद्यानां व्याकरणादिचतुर्दशसंख्याकाङ्गानां निवासस्थानं पुनः किंविशिष्टं मूलं धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णां पदार्थानां मूलं हेतुः धर्मादयश् चत्वारः प्रतीता एव

kiṃviśiṣṭaṃ śarīram āyatanaṃ vidyānāṃ vyākaraṇādicaturdaśasaṃkhyākāṅgānāṃ nivāsasthānaṃ punaḥ kiṃviśiṣṭaṃ mūlaṃ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāṃ padārthānāṃ mūlaṃ hetuḥ dharmādayaś catvāraḥ pratītā eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनो ऽवेक्षया सूते सुगमत्वं सूचयन्नाह प्रमाणत इत्यादि

ātmano 'vekṣayā sūte sugamatvaṃ sūcayannāha pramāṇata ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुरुषः सूतकं रसेन्द्रं न जानाति कुतः प्रमाणतः प्रमाकरणं प्रमाणं प्रमितिसाधनं वा ततः किम्भूतात् प्रमाणतः प्रत्यक्षाच् चक्षुरिन्द्रियग्राह्यरूपात् स पुमान् चिन्मयम् अतिसूक्ष्मम् आत्मानं कथं ज्ञास्यति न कथम् अपीत्यर्थः इन्द्रियागोचरत्वात्

yaḥ puruṣaḥ sūtakaṃ rasendraṃ na jānāti kutaḥ pramāṇataḥ pramākaraṇaṃ pramāṇaṃ pramitisādhanaṃ vā tataḥ kimbhūtāt pramāṇataḥ pratyakṣāc cakṣurindriyagrāhyarūpāt sa pumān cinmayam atisūkṣmam ātmānaṃ kathaṃ jñāsyati na katham apītyarthaḥ indriyāgocaratvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टम् अनादिविग्रहम् आदिश्च विग्रहं च आदिविग्रहे ते न विद्येते यत्र सः तं उत्पत्तिशरीरयोरभावात् स्थूलज्ञानाभाव इति तात्पर्यार्थः

kiṃviśiṣṭam anādivigraham ādiśca vigrahaṃ ca ādivigrahe te na vidyete yatra saḥ taṃ utpattiśarīrayorabhāvāt sthūlajñānābhāva iti tātparyārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपद्याभिप्रायं विचार्य मुक्तिप्राप्तौ प्रशङ्कितः प्राहास्मिन्न् इत्यादि

pūrvapadyābhiprāyaṃ vicārya muktiprāptau praśaṅkitaḥ prāhāsminn ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् शरीरे वर्तमाने क्षेत्ररूपे येषां पुंसाम् आत्मसंवेदो न जातः ब्रह्मज्ञानं न जातं तेषां पुंसामेव देहत्यागाद् ऊर्ध्वं शरीरोत्सर्गतः पश्चात् तद्ब्रह्म दूरतरं दूराद्दूरतरम् इत्यर्थः

asmin śarīre vartamāne kṣetrarūpe yeṣāṃ puṃsām ātmasaṃvedo na jātaḥ brahmajñānaṃ na jātaṃ teṣāṃ puṃsāmeva dehatyāgād ūrdhvaṃ śarīrotsargataḥ paścāt tadbrahma dūrataraṃ dūrāddūrataram ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना पूर्वमतं द्रढयति ब्रह्मादय इत्यादि

adhunā pūrvamataṃ draḍhayati brahmādaya ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् ब्रह्मादयो विष्णुरुद्रेन्द्रादयो ब्रह्मविदो यजन्ते संगतिं कुर्वन्ति समाप्नुवन्तीत्यर्थः यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु अत्र संगतिकरणम् अर्थो दर्शितः

yasmin brahmādayo viṣṇurudrendrādayo brahmavido yajante saṃgatiṃ kurvanti samāpnuvantītyarthaḥ yaja devapūjāsaṃgatikaraṇadāneṣu atra saṃgatikaraṇam artho darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा प्राप्नुवन्ति दिव्यां तनुं परमां समाश्रित्य सम्प्राप्य तेभ्यो ब्रह्मादिभ्यो ऽप्यन्ये अपरे मुनयो नारदादयो जीवन्मुक्ता यजन्ते संगतिं कुर्वन्ति

kiṃ kṛtvā prāpnuvanti divyāṃ tanuṃ paramāṃ samāśritya samprāpya tebhyo brahmādibhyo 'pyanye apare munayo nāradādayo jīvanmuktā yajante saṃgatiṃ kurvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते ऽपि किंविशिष्टाः कल्पान्तस्थायिनः प्रलयान्तेऽपि तिष्ठन्तीति भावः

te 'pi kiṃviśiṣṭāḥ kalpāntasthāyinaḥ pralayānte'pi tiṣṭhantīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मादयस् तिष्ठन्त एव

brahmādayas tiṣṭhanta eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बहुधा विचार्येष्टवस्तुस्तुतिम् आह तस्माद् इत्यादि

iti bahudhā vicāryeṣṭavastustutim āha tasmād ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ब्रह्मादयो जीवन्मुक्ताश् चान्ये दिव्यां तनुं विधाय मुक्तिं प्राप्तास् तस्माद्धेतोर् योगिना योगयुक्तेन प्रथमं दिव्या तनुर् विधेया दृढशरीरं कार्यम् इत्यर्थः

yato brahmādayo jīvanmuktāś cānye divyāṃ tanuṃ vidhāya muktiṃ prāptās tasmāddhetor yoginā yogayuktena prathamaṃ divyā tanur vidheyā dṛḍhaśarīraṃ kāryam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टेन योगिना जीवन्मुक्तिं समीहमानेन योगिना दिव्या तनुर् विधेया

kiṃviśiṣṭena yoginā jīvanmuktiṃ samīhamānena yoginā divyā tanur vidheyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः हरगौरीसृष्टिसंयोगात्

kutaḥ haragaurīsṛṣṭisaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमेश्वरसृष्टो रसेन्द्रस् तस्य सेवनाद् इत्यर्थः

umeśvarasṛṣṭo rasendras tasya sevanād ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढशरीरेण वाञ्छितं साध्यते न त्व् अन्यथा

dṛḍhaśarīreṇa vāñchitaṃ sādhyate na tv anyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यतनोर्हेतुत्वाद् रसेन्द्रस्य साधनविधौ साधनोपदेशे सुधिया पूज्यमतिना पुंसा प्रथमम् अष्टादशसंस्काराः प्रयत्नेन ज्ञातव्याः

divyatanorhetutvād rasendrasya sādhanavidhau sādhanopadeśe sudhiyā pūjyamatinā puṃsā prathamam aṣṭādaśasaṃskārāḥ prayatnena jñātavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्क्रियन्त इति संस्काराः

saṃskriyanta iti saṃskārāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंस्यपि गर्भाधानादयः षोडश संस्कारा वर्तन्ते अत एव संस्कारैर् उभयोः साम्यं दोषाभावत्वं गुणवत्त्वं च स्यात्

puṃsyapi garbhādhānādayaḥ ṣoḍaśa saṃskārā vartante ata eva saṃskārair ubhayoḥ sāmyaṃ doṣābhāvatvaṃ guṇavattvaṃ ca syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः स्युः

ato brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ syuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टाः संस्काराः प्रतिकर्मनिर्मलाः कर्म कर्म प्रति निर्दोषाः

kiṃviśiṣṭāḥ saṃskārāḥ pratikarmanirmalāḥ karma karma prati nirdoṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.